Eski Anadolu Türkçesi Metinlerinde Görülen ‘-Inca’ ve ‘-Icak’ Gerundium Eklerinin Morfolojisi ve Semantik İşlevleri Üzerine

Yıl 2026, Sayı: 88, 467 - 480, 29.01.2026

Halilibrahim Ertürk

Öz

Türk dilinin tarihî lehçelerinden biri olan Eski Anadolu Türkçesi, taşıdığı birtakım ayırt edici özellikler sebebiyle kendisinden sonraki periyodu oluşturan Osmanlı Türkçesinden ayrılır. Bu özellikler, çoğunlukla fonetik düzlemde, bazen de döneme has bazı eklerin ve sözcüklerin kullanımı gibi morfolojik ve leksik düzlemde ortaya çıkar. Eski Anadolu Türkçesine mahsus spesifik morfolojik özellikler arasında zikredilebilecek bu özelliklerden biri “-IncA” ve “-IcAK” gerundium eklerinin kullanımıdır. Bu iki ek, fiillere eklenerek onların leksik kategorisini değiştiren, eklendiği fiilleri “fiil” kategorisinden “isim” kategorisine taşıyan ve onları zarf durumuna getiren eklerdir. Ancak Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış metinlerin dil içi çevirilerinde bu eklerin anlamlandırılmasında birtakım aksaklıkların veya çeviri yanlışlarının ortaya çıktığı görülür. Bu noktadan hareketle bu çalışmanın konusu, döneme ait metinlerden seçilmiş kullanım örneklerinden hareketle “-IncA” ve “-IcAK” gerundium eklerinin morfolojik yapısı ve semantik işlevlerinin incelenmesi olarak belirlenmiştir. Çalışma kapsamında, öncelikle Eski Anadolu Türkçesiyle kaleme alınmış başlıca eserler arasından seçilen belirli sayıda kaynak taranmış, bu eserlerde “-IncA” ve “-IcAK” gerundiumlarının kullanım örnekleri tespit edilmiştir. İkinci aşamada tespit edilen örneklerden hareketle bu eklerin morfolojik ve semantik işlevleri incelenmiştir. “Tartışma” başlığını taşıyan bölüm kapsamında ise bahsedilen eklerin morfolojisi üzerine temel görüşlere yer verilmiş ve bu hususta yeni bir öneri sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Eski Anadolu Türkçesi , Ekler , Morfoloji , Gerundium , Zarf

Etik Beyan

Bu çalışmanın yazarı/yazarları, çalışmada Etik Kurul iznine gerek olmadığını kabul ve beyan eder.

ON THE MORPHOLOGY AND SEMANTIC FUNCTIONS OF THE ‘-INCA’ AND ‘-ICAK’ GERUNDIUM SUFFIXES SEEN IN OLD ANATOLIAN TURKISH TEXTS

Öz

Old Anatolian Turkish is distinguished from the Ottoman Turkish, which constitutes the period after it, due to certain distinctive features it possesses. These features mostly emerge on the phonetic plane, and sometimes on the morphological and lexical plane, such as the use of some suffixes and words. One of the specific morphological features is the use of the gerundiums “-IncA” and “-IcAK”. These suffixes transfer the verbs from the category of “verb” to the category of “noun” and turn them into adverbs. However, some problems arise in the meaning of these suffixes in the intralingual translations of texts written in Old Anatolian Turkish. From this point of view, the subject of this study was determined as the examination of the structures and semantic functions of the gerundiums “-IncA” and “-IcAK”. Within the scope of the study, the main works in Old Anatolian Turkish were scanned and usage examples of the gerundiums “-IncA” and “-IcAK” were determined. In the second stage, the morphological and semantic functions of these suffixes were examined based on the examples determined. Under the heading of “Discussion”, the basic views on the morphology of these suffixes are summarized and a new proposal is presented in this regard.

Anahtar Kelimeler

Old Anatolian Turkish , Suffixes , Morphology , Gerundium , Adverb

Etik Beyan

The author(s) of this study acknowledge and declare that the study does not require Ethics Committee approval.

Kaynakça

• Altun, N. (1996). Erzurumlu Darîr’in Fütûhatü’ş-Şâm tercümesi (giriş-metin-açıklamalı dizin). [Doktora tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Babacan, V. (2024). Hamzavî’nin İskender-Nâme’si (inceleme-metin-gramatikal dizin) [Doktora tezi, Akdeniz Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Cavlazoğlu, A. (2009). Kitâb-ı Tıbb-ı Latîf (1a-72a) (inceleme-metin-sözlük) [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Ciğa, Ö. (2013). Süheyl ü Nev-Bahâr (metin-aktarma, art zamanlı anlam değişmeleri, dizin) [Yüksek lisans tezi, Dicle Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Deny, J. (2012). Türk dil bilgisi (Osmanlı lehçesi) (A. U. Elöve, Çev.; A. Benzer, Haz.). İstanbul: Kabalcı Yayıncılık (Orijinal eserin yayın tarihi 1921).
• Efendioğlu, S. (2007). Muhammed Bin Hacı İvaz/Cinânü’l-Cenân (inceleme - metin - dizin) [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Erdal, M. (2004). A grammar of old Turkic. Leiden–Boston: E. J. Brill.
• Ertürk, H. (2012). İlm-i Tibb/Muhammed bin Hasan et-Tabîb (dil incelemesi-metin-dizin-tıpkıbasım) [Yüksek lisans tezi, Uşak Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Gabain, A. (2007). Eski Türkçenin grameri (Mehmet Akalın, Çev.). Ankara: TDK Yayınları.
• Gülsevin, G. ve Boz, E. (2010). Eski Anadolu Türkçesi. Ankara: Gazi Kitabevi.
• Güven, M. (2005). Abdulvehhâb bin Yusuf’un Müntahab-ı fi’t-tıbb’ı (dil incelemesi-metin-dizin) [Doktora tezi, Pamukkale Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Kaba, H. (2021). Kısas-ı Enbiyâ (inceleme-edisyon kritikli metin-dizin-tıpkıbasım) [Doktora tezi, Düzce Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Karabacak, E. (2002). Bergamalı Kadri/Müyessiretü’l-Ulûm. Ankara: TDK Yayınları.
• Kaşkaya, M. (2004). Yûsuf u Zelihâ [Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Korkmaz, Z. (2013). Türkiye Türkçesi grameri (şekil bilgisi). Ankara: TDK Yayınları.
• Mansuroğlu, M. (1958). Sultan Veled’in Türkçe manzumeleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Önler, Z. (2019). Müntehâb-ı Şifâ (giriş-metin-sözlük). Ankara: TDK Yayınları.
• Polat, Ü. (2016). Eski Uygur Türkçesinde -mIşDA zarf fiil eki ve fonksiyonları. IV. International Congress of Torkology, Varşova.
• Salan, E. (2017). {-IcAk} zarf-fiil eki ve varyantları üzerine. Gazi Türkiyat, 1/21, 45-73.
• Uçar, İ. (2009). Hazâ Kitâb-ı Hulâsa-i Tıbb/Cerrâh Mes’ûd (giriş-inceleme-metin-dizinler). [Doktora tezi, Sakarya Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
• Uçar, E. (2012). Eski Türkçe -gInçA zarf fiil ekinin kökeni üzerine. Gazi Türkiyat, 1/11, 47-52.
• Yüce, N. (1999). Gerundien im Türkischen: eine morphologische und syntaktische untersuchung. İstanbul: Simurg Yayınları.