İbn Haldun’un Tarih, Toplum ve Devlet Düşüncesinin Ana Hatları

Öz

İbn Haldun, Orta Çağ İslam dünyasının yetiştirdiği en önemli düşünürler arasında yer almaktadır. Onun önemi, düşüncelerini çağını aşarak bugüne ilmi ve akli bakış açısıyla ulaştırmasındadır. Tarihin felsefesini yapan kişi olarak anılmasının gerisinde, o güne kadar var olan tarih yazımını ve izahını, tarihsel olayları hikâye edicilikten kurtararak zaman ve mekâna dair gelişmelerle değerlendirmesindedir. Onun düşüncesinde tarihsel olayı yegâne kılan da bu bağlamdır denilebilir. Umran ilmi, asabiyet kuramı ve tavırlar nazariyesi, ilk kez onun tarafından kullanılan ve aralarındaki bağlantı noktalarıyla önemli analizlere vurgu yapan kuramlardır. Düşünür, üretim sistemlerinin yönetim yapılarını etkilediği yönündeki düşünceleriyle Marks’ın, iklimin insan, toplum ve siyaset üzerindeki etkilerinin tespitiyle Montesguieu’nun çağlar öncesindeki öncüsüdür denilebilir. İbn Haldun’un, yönetim düşüncesi üzerindeki toplumsal etkilerin önemine dair yaptığı açıklamalar, onu aynı zamanda Sosyoloji biliminin de kurucularından yapmaktadır. Bu çalışma, İbn Haldun’un Mukaddime adlı eseri temelinde, farklı disiplinlerdeki araştırmacıların İbn Haldun’un tarih, toplum ve devlet anlayışı konusundaki tespitlerini değerlendirmektedir. Bu çerçevede sözü edilen yaklaşım, açıklama ve teorinin karşılıklı ilişkileri ortaya konulmaktadır. Araştırmanın temel bulgusu, İbn Haldun’un yalnızca yaşadığı dönemde değil, bugün de etki yaratan bir düşünür olduğunun kabulüdür. Dolayısıyla dünyanın hemen her yerindeki araştırmacılar ve siyaset yapıcılar nezdinde İbn Haldun’un düşünceleri ve eserleri, içinde bulunduğumuz çağa da hitap eden dinamik bir sürece katkı sağlamayı sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İbn Haldun
• Umran
• Asabiyet
• Devlet
• Bedevi

The Main Lines of Ibn Khaldun's Thought on History, Society and the State

Öz

Ibn Khaldun is among the most important thinkers produced by the medieval Islamic world. His significance lies in his ability to transcend his era and convey his ideas to the present day with a scientific and rational perspective. His reputation as a philosopher of history stems from his ability to liberate historiography from mere storytelling and evaluate historical events within the context of spatial and temporal developments. In his view, it is precisely this context that endows a historical event with its unique character. The science of Umran, the theory of asabiyyah, and the theory of stages are concepts first introduced by him, highlighting crucial analyses through their interconnectedness. The thinker can be considered a forerunner to Marx through his ideas on how production systems influence governance structures, and to Montesquieu through his identification of climate’s effects on individuals, society, and politics. Furthermore, Ibn Khaldun's explanations regarding the social influences on governance render him one of the founders of Sociology. Based on Ibn Khaldun’s work, Muqaddimah, this study evaluates the insights of researchers from various disciplines regarding his understanding of history, society, and the state. Within this framework, the interrelationships among the aforementioned approaches, explanations, and theories are revealed. The primary finding of the research is that Ibn Khaldun remains an influential thinker not only in his own time but also today. Consequently, his thoughts and works continue to contribute to a dynamic process that speaks to the contemporary era in the eyes of researchers and policymakers worldwide.

Anahtar Kelimeler

• Ibn Khaldun
• Umran
• Asabiyyah
• State
• Bedouin

Kaynakça

1. Aristoteles (2017). Politika. (Çev. F. Akderin), (3. Baskı). Say.
2. Aydın, C. (2025). Mukaddime. (Çev. C. Aydın). (4. Baskı). Timaş.
3. Cheddadi, A. (2005). Recognizing the ımportance of Ibn Khaldun. Esprit, November, 1-12
4. Düvenci, S. (2024). İbn Haldun’un dönemler kuramının insan doğası üzerinden değerlendirilmesi. Uluslararası Akademik Birikim Dergisi, 7(5), 1015-1023. doi: 10.5281/zenodo.14571174
5. Ergül, E. (2021). İbn Haldun’un temel kavramlarının devlet teorisi ışığında çevirisi. Ombudsman Akademik, 8(15), 43-81.
6. Fidan, S. (2019). İbn Haldun’un toplumla ilgili fikirlerinin A. Comte, K. Marks ve E. Durkheim’in sosyolojik görüşleri ile benzerlikleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(63), 604-614. doi:10.17719/jisr.2019.3258
7. Göze, A. (2016). Siyasal düşünceler ve yönetimler. (16. Baskı). Beta.
8. Gültekin, M. (2016). İbni Haldun, modernlik ve modern sosyoloji. The Journal of Academic Social Science Studies, 51, 277-293. doi:10.9761/JASSS3655

9. Hernawan, W. (2015). Ibn Khaldun thought: a review of Al-Muqaddimah book, Jurnal Ushuluddın, 23(2), 173-184. doi:10.24014/jush.v23i2.1197
10. Hozien, M. (t.y.). Ibn Khaldun: his life and works. The teaching of Ibn Khaldun, New Direction. https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-report-Islam3-preview%28low-res%29.pdf
11. Koehler, B. (t.y.). Ibn Khaldun, Islam’s man for all seasons. the teaching of Ibn khaldun, New Direction. https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-report-Islam3-preview%28low-res%29.pdf
12. Islahi, A.A. (2015). Ibn Khaldun’s theory of taxatıon and ıts relevance. Türkiye İslam İktisadı Dergisi, 2(2), 1-19. doi:10.15238/tujise.2015.2.2.1-19
13. İbn Haldun (2025). Mukaddime, (Çev. C. Aydın). (4. Baskı). Timaş.
14. Kızılkaya, N. (2016). Ibn Khaldun’s concept of the history of fiqh and it ımpact on the historiography of Islamic law in the modern era. İbn Haldun Çalışmaları Dergisi, 1 (1), 33-62. doi:10.36657/ihcd.2016.1
15. Önal, M., Çelebi, E. (2020). Philosophy of Ibn Haldun. Euroasia Summit Congress On Scientific Researches And Recent Trends-7, Azerbaijan, Book Of Full Texts, içinde (ss. 75-82). FARABI Publications.
16. Özcan, O. (2016). İbn Haldun’da devlet düşüncesi ve “devlet araç mı, amaç mı? tartışması bağlamında mukayeseli bir değerlendirme (İbn Haldun-Aristoteles- Thomas Hobbes). İbn Haldun Çalışmaları Dergisi, 1(1), 193-122. doi:10.36657/ihcd.2016.2
17. Razali, W. M.F.A.W. (2017). An analysıs of Ibn Khaldun’s study of other religions in the Muqaddımah. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Faculty Of Islamıc Studıes Unıversıtı Kebangsaan Malaysıa Bangı.
18. Rahman, H. (2021). From Farabi to Ibn Khaldun: the perception of state in the early Muslim ıntellectual’s writings. Liberal Düşünce Dergisi, 26(3), 237-250. doi:10.36484/liberal.743630
19. Sümer, B. (2012). Ibn khaldun's asabıyya for socıal cohesıon, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, Yaz, 11(41), 253-267.
20. Stone, C. (t.y.). Ibn Khaldun and the rise and fall of empires, the teaching of Ibn Khaldun, New Direction, https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-report-Islam3-preview%28low-res%29.pdf
21. Wazir, A. vd. (2022). Ibn Khaldun theory of asabiyyah and the rise and fall of the mughals in South Asia”, Journal of Al-Tamaddun, 17(2), 2, 159-169. doi:10.22452/JAT.vol17no2.12
22. Yaman, Y. (2018). İbn Haldun’un tavırlar nazariyesi bağlamında Tunus olaylarının değerlendirilmesi, Uluslararası Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 21-34.
23. Yücekaya, M. (2014). Ibn Khaldun’s conceptıon of dynastıc cycles and contemporary theorıes of ınternatıonal system change: a comparatıve assessment, [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Middle East Technical University, Ankara.
24. Zai, A. F., Ahmad, M.R. (2021). Ibn-Khaldun's theory of education and its impact on the development of modern education. JARSCT, 10(1), 477-484. doi:10.48175/IJARSCT-2033
25. Zaidi, A.H. (2016). İbn Haldun’un ilm-i ümranında bilimsel ruha karşı mistik ruhun yeri, İbn Haldun Çalışmaları Dergisi, 1(2) 2016, 331-342. doi: 10.36657/ihcd.2016.16