The Transformation of Consumption and Credit-Based Retail Trade in the Ottoman Empire: The Case of the Ottoman Installment Stores Joint-Stock Company

Öz

The 19th century was a period in which economic, legal, and social transformations accelerated in the Ottoman Empire, accompanied by significant shifts in consumption habits and commercial practices. The Ottoman Empire transitioned from the classical provisioning model to a market economy through the Treaty of Baltalimanı, Tanzimat reforms, and global integration. The Western-style lifestyle that spread particularly among elites, Levantines, and non-Muslims in Istanbul created a new consumer culture centered in Pera and Beyoğlu, turning consumption into an indicator of status and fashion. This transformation reshaped commercial methods as well. Alongside the trust-based credit system (veresiye) recorded in tradesmen's ledgers, installment sales-where debt was divided into equal payments-became widespread. Institutionalization steps were taken in the Ottoman Empire too, similar to France's coupon-based Dufayel system and Singer's global example. This study examines the company's structure, capital, management, and credit sales system through the founding charter of the Ottoman Credit Stores Joint-Stock Company, established in 1910. Thus, it reveals the relationship between changing consumer culture, corporatization moves of the National Economy era, and modern joint-stock company structure. The lack of systematic data in the charter regarding consumer profiles (class, gender, geography) constitutes the limitation of the research.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Consumer Culture
• Joint-Stock Company
• Credit Sales
• consumer credit

Osmanlı Devleti'nde Tüketimin Dönüşümü ve Veresiye Mağazacılığı: Veresiye Mağazaları Osmanlı Anonim Şirketi Örneği

Öz

XIX. yüzyıl, Osmanlı Devleti'nde iktisadî, hukukî ve toplumsal dönüşümlerin ivme kazandığı; bununla beraber tüketim alışkanlıkları ile ticarî uygulamaların belirgin biçimde değiştiği bir dönemdir. Nitekim, Osmanlı Devleti, Baltalimanı Antlaşması, Tanzimat reformları ve küresel entegrasyonla klasik iaşe modelinden piyasa ekonomisine geçmiştir. Özellikle İstanbul'daki elitler, levantenler ve gayrimüslimler arasında yaygınlaşan Batı tarzı yaşam; Pera ve Beyoğlu merkezli yeni bir tüketim kültürü yaratmış, tüketimi statü ve moda göstergesi hâline getirmiştir. Bu dönüşüm ticari yöntemleri de değiştirmiştir. Güvene dayalı, esnaf defterine kaydedilen veresiye usulünün yanı sıra borcun eşit dilimlere bölündüğü taksitli satış yaygınlaşmıştır. Fransa'daki kupon bazlı Dufayel sistemi ve küresel ölçekteki Singer örneği gibi, Osmanlı'da da kurumsallaşma adımları atılmıştır. Bu çalışma, 1910'da kurulan Veresiye Mağazaları Osmanlı Anonim Şirketi'nin nizamnamesi üzerinden; şirketin yapısını, sermayesini, yönetimini ve veresiye satış sistemini incelemektedir. Böylece değişen tüketim kültürü, Millî İktisat döneminin şirketleşme hamleleri ve modern anonim şirket yapısı arasındaki ilişki ortaya konmaktadır. Nizamnamede tüketici profiline (sınıf, cinsiyet, coğrafya) dair sistematik veri bulunmaması ise araştırmanın sınırlılığını oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Tüketim Anlayışı
• Anonim Şirket
• Veresiye satış
• Tüketici Kredisi

Kaynakça

1. BOA, A. DVN.MKL53/6, 2 Nisan 1912 (H. 14 Rebiülahir 1330).
2. BOA, MV. 231/317, 22 Eylül 1913 (H. 20 Şevval 1331).
3. BOA, ŞD.1237/10, 22 Nisan 1912 (H. 5 Cemaziyelevvel 1330).
4. BOA, I.TNF. 21/10, 15 Şubat 1910 (H. 4 Safer 1328).
5. Akın, C. (2018). The longest decade of the empire’s treasury: 1853-1856 Crimean War and Ottoman State finances. Fiscaoeconomia, 2(3), 57-91. doi: 10.25295/fsecon.2018.03.003
6. Ağanoğlu, H. Y. (2013). Balkan Harbi sonrasında yaşanan göçler ve travmatik etkisi. Ö. Buçukcu (Ed.) Balkan Savaşlarının 100. Yılında Büyük Göç ve Muhaceret Edebiyatı içinde (ss. 103-125). Ankara: Türkiye Yazarlar Birliği Yayınları.
7. Albert, A. (2012). “Working-class consumer credit during the belle époque: ınvention, ınnovation, or reconfiguration?” Annales. Histoire, Sciences Sociales (67)4, 731-763. doi:10.1017/S2398568200000431.
8. Aydemir, M. (2006). Yetinen toplumdan tüketen topluma; Türkiye’de modern tüketim kültürü’nün tarihsel ve toplumsal gelişim seyri. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 16, 201-214.

9. Baker mağazalari-gostere gostere tüketmek. (2026 Haziran 2). Erişim Adresi: https://manifold.press/.
10. Benligiray, Y. (1971). Taksitle satışlar ve muhasebeleştirilmesi. Eskişehir İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Dergisi, 7(2), 141-168.
11. Çağbayır, Y. (2007). Veresiye. Orhun yazıtlarından günümüze Türkiye Türkçesinin Söz Varlığı Ötüken Türkçe Sözlük içinde (C. 5, s. 5108). İstanbul: ÖTSAM.
12. Çakır, C. ve Akkuş, Y. (2015). İstanbul’da kurulan anonim şirketler (1887-1918). C. Yılmaz (Ed.), Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi 6 içinde (ss. 191-197). İstanbul: İSAM ve İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı Kültür A.Ş. Ortak Yayını.
13. Çetin, E. (2014). Bir sosyal yardımlaşma pratiği olarak askıda kahve ve sadaka taşı. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 41, 1-12.
14. “Credit Sale”. (2026, Mayıs 7). Erişim Adresi: https://dictionary.cambridge.org.
15. Demir, Z. (2021). İttihat ve terakki dönemi iktisât politikası tartışmaları. Tarih ve Gelecek Dergisi 7(1), 180-220. doi: 10.21551/jhf.886638.
16. Demirci, S. ve Coşar, N. (2021). Modernisation through railways: economic and social change in the ottoman empire in the nineteenth century. Journal of Balkan and Near Eastern Studies. 23(5), 684-694. doi:10.1080/19448953.2021.1935079.
17. Ergenç, Ö. (1988). XVIII. yüzyılda Osmanlı sanayi ve ticaret hayatına ilişkin bazı bilgiler. Belleten 52(203), 501-534. doi:10.37879/belleten.1988.501.
18. Genç, M. (2018). Osmanlı İmparatorluğunda devlet ve ekonomi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
19. Gordon, A, (2012). Fabricating consumers: the sewing machine in modern Japan. Berkeley/Los Angeles, CA (Amerika Birleşik Devletleri): University of California Press.
20. İlan. (1914 Haziran 16). Tasvir-i Efkâr.
21. İlter, E. (2019). Tüketim kültürünün tarihsel gelişim süreci ve bireysel, toplumsal ve kültürel etkilerinin incelenmesi. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(2). 461-476.
22. Karababa, E., ve Ger, G. (2011). Early modern Ottoman coffeehouse culture and the formation of the consumer subject. Journal of Consumer Research, 37(5), 737-760. doi:10.1086/656422
23. Karamürsel, C. (2026). Sewing machines, ıntercommunal violence, and the economic order of things in the late Ottoman Empire. Journal of Global History 21(2), 318-335. doi:10.1017/S1740022825100284.
24. Koçu, R. E. (1960). Baker George. İstanbul Ansiklopedisi içinde (C. 4, ss. 1886-1887). İstanbul: İAAM.
25. “Komandit Şirket”. (2026, Mayıs 7). Erişim Adresi: https://multinet.com.tr/blog/inovasyon-girisimcilik/komandit-sirket-nedir-nasil-kurulur.
26. Koraltürk, M. (1999). Osmanlı devleti’nde şirketleşme, ilk anonim şirket ve borsanın kuruluşu. G. Eren (Ed.), Osmanlı 3 içinde (ss. 443-448). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
27. Korkmaz, M. (2024). 1850 tarihli Ticaret Kanunu’nda ve Osmanlı hukuk literatüründe anonim şirketler ve bu şirketlerin tüzel kişiliği meselesi. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 73(1), 555-591. doi:10.33629/auhfd.1330828.
28. Köseoğlu T. (2022). Osmanlı modernitesinin bir panoraması: 19. yüzyılda tüketim örüntüleri. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 24(43), 1005-1017.
29. Kurukamçı, K. (2017). Osmanlı imparatorluğunda tüketim alışkanlıklarının değişimi. [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
30. Lynn, R.A. (1957). Installment credit before 1870. The Business History Review, 31(4), 407-424.
31. Memiş, Ş. (2020). Sultan II. Abdülhamid dönemınde yerlı üretımı teşvık polıtıkası olarak imtıyazlar. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 41(2): 453-472. doi: 10.14780/muiibd.665740
32. Memiş, Ş. (2022). Dersaadet Numune-i Osmani Osmanlı ticaret müzesi. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
33. Memiş, Ş. (2023). Türkiye'nin ilk küresel 'yerel' markası Nestle, Osmanlı/Türk olmayı nasıl bir stratejiyle başardı? Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 78, 288-310. doi:10.51290/dpusbe.1343759.
34. Muldrew C. (2001). Hard food for midas: cash and ıts social value in early modern england. Past & Present, 170, 78-120.
35. Novikov, G. E. (2017). Ocherk istorii potrebitel'skogo kredita [Tüketici kredisinin tarihine genel bir bakış]. Ekonomicheskaya Sotsiologiya, 18(1), 80-95.
36. Pamuk, Ş. (2025). Osmanlıdan Cumhuriyete küreselleşme, iktisât politikaları ve büyüme. İstanbul: Türkiye İş Bankası KültürYayınları.
37. Temizgül, Ö. F. (2021). İttihat ve terakki hükümeti döneminde liberal iktisât ve milli iktisât politikaları (1908-1918). Toplum, Ekonomi ve Yönetim Dergisi, 2(2), 38-46.
38. Yıldırım. S. (2025). II. Abdülhamid’den Cumhuriyet’in ilanına Bursa’da tüketim kültürü (1876-1923) değişimi [ Yayımlanmamış doktora tezi]. Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa.
39. Yılmaz, E. (2025). Geç dönem Osmanlı Devleti’nde şirketleşme: uhuvvet-i osmaniye halı anonim şirketi örneği. Külliye, 6(1), 19-40. doi: 10.48139/aybukulliye.1574998
40. Yılmaz, E. (2025). Osmanlı Devleti’nde dikiş makinesi kullanımı ve the singer manufacturing company. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(2), 318-346. doi:10.17494/ogusbd.1658097.