Şehir ve Yangın: Tophane Yangını Sonrası Sultan II. Mahmud’un Düzenlemeleri

Öz

Bu çalışma Sultan II. Mahmud döneminde yangınlara karşı geliştirilen mimari ve idari düzenlemeleri 1 Mart 1823 tarihinde İstanbul’un Tophane semtinde meydana gelen büyük yangın sonrasındaki gelişmeler etrafında ele almaktadır. Tophane Yangını sadece bir afet olmanın ötesinde Osmanlı başkentinde yangın güvenliğini merkeze alan yeni bir şehircilik anlayışının şekillenme sürecini görünür kılan önemli bir kırılma anı olarak değerlendirilmektedir. Bu çerçevede makale yangınlara karşı geliştirilen politikaları irdelerken Sultan II. Mahmud dönemi yeni şehircilik anlayışını da öne çıkarmaktadır. Kârgir yapılaşmanın teşviki, ahşap mimariye getirilen sınırlamalar, sokak düzenlemeleri ve ateşle çalışan esnafa yönelik denetimler yangın riskini azaltmayı hedefleyen başlıca önleyici tedbirler olarak incelenmektedir. Ayrıca Tulumbacılar Ocağı’nın tasfiyesi sonrasında yangın söndürme faaliyetlerinin Asâkir-i Mansûre bünyesinde yeniden yapılandırılması ve yangınzedelerin iskânına yönelik uygulamalar devletin kriz yönetim kapasitesi bağlamında ele alınmaktadır. Çalışma söz konusu düzenlemelerin kısa vadede tümüyle başarılı olamadığını, ancak yangın meselesinin artık yalnızca geçici bir afet olarak değil, mimari planlama, kurumsal örgütlenme ve toplumsal disiplin gerektiren yapısal bir sorun olarak ele alınmaya başlandığını göstermektedir. Bu bağlamda 1823 Tophane Yangını, Osmanlı şehirciliğinde geleneksel yaklaşımlardan yangın güvenliğini önceleyen daha sistematik politikalara geçişin sembolik ve pratik eşiklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Çalışma ağırlıklı olarak dönemin birincil kaynakları ile sınırlı literatüre dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tophane yangını
• İstanbul
• Kârgir yapı
• Şehir politikaları
• Mimari düzenlemeler

City and Fire: Sultan Mahmud II’s Regulations Following the Tophane Fire

Öz

This study examines the architectural and administrative regulations introduced to prevent fires during the reign of Sultan Mahmud II in the aftermath of the great fire that occurred in the Tophane district of Istanbul on March 1, 1823. The Tophane Fire is considered not only as a disaster but also as an important turning point that reveals the shaping process of a new urban planning approach centered on fire safety in the Ottoman capital. Within this framework, the article analyzes the policies developed against fires while also highlighting the new understanding of urbanism during the reign of Sultan Mahmud II. Encouragement of masonry construction, restrictions on wooden architecture, street regulations and oversight of fire-related trades are analyzed as the main preventive measures aimed at reducing the risk of fire. In addition, the restructuring of firefighting activities within the Asâkir-i Mansûre, the new regular army after the dissolution of the Tulumbacılar Ocağı and practices for the relief and housing of fire victims are discussed in the context of the state's crisis management capacity. The study shows that these arrangements were not entirely successful in the short term, but that the fire issue was no longer treated merely as a temporary disaster, but as a structural problem requiring architectural planning, institutional organization and social discipline. In this context, the Tophane Fire of 1823 is considered one of the symbolic and practical milestones in the transition from traditional approaches to more systematic policies prioritizing fire safety in Ottoman urbanism. The study is mainly based on primary sources from the period and the limited secondary literature.

Anahtar Kelimeler

• Tophane fire
• Istanbul
• Masonry construction
• Urban policies
• Architectural regulations

Kaynakça

1. BOA, AE.SMHD.II. 51/3397, 7 Eylül 1831 (H. 29 Rebiulevvel 1247).
2. BOA, C.AS. 290/12014, 26 Temmuz 1830 (H. 5 Safer 1246).
3. BOA, C.AS. 463/19326, 31 Ağustos 1830 (H. 12 Rebiulevvel 1246).
4. BOA, C.BLD., 97/4840, 9 Nisan 1837 (H. 3 Muharrem 1253).
5. BOA, HAT. 290/17358, 24 Temmuz 1827 (H. 29 Zilhicce 1242).
6. BOA, HAT. 489/24002, 28 Ağustos 1818 (H. 25 Şevval 1233).
7. BOA, HAT. 593/29051, 2 Temmuz 1829 (H. 29 Zilhicce 1244).
8. BOA, HAT. 678/33032, 28 Ağustos 1836 (H. 15 Cemaziyelevvel 1252).

9. BOA, HAT. 0832/37535, 22 Ekim 1836 (H. 11 Recep 1252).
10. BOA, HAT. 1187/46772, 18 Eylül 1836 (H. 6 Cemaziyelahir 1252).
11. BOA, İ.MVL. 15/233, 17 Ocak 1841 (H. 24 Zilkade 1256).
12. BOA, TSMA.e. 714/25, 31 Mayıs 1839 (H. 17 Rebiulevvel 1255).
13. Afyoncu, E. (2022). Tulumbacılar ocağı ve Gerçek Davud’a dair yeni belgeler. A Kolay ve A. Vurgun (Ed.), Tarihin Engin Sularında Prof. Dr. Vahdettin Engin’e Armağan içinde (ss. 139-158). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
14. Ahmed Lütfi Efendi. (1999). Vak’anüvîs Ahmed Lütfî Efendi tarihi (C. 1). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
15. Aksoyak, İ. H. (t.y.). Safvet, Mustafa Safvet Efendi. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim adresi: https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/safvet-mustafa-safvet-efendi, Erişim tarihi: 11.01.2026.
16. Barker, H. A. (1813). Panorama of Constantinople and environs, Plate 7. London: British Library, Maps K.Top.113.75.f.9. Erişim adresi: https://tinyurl.com/4cmx9fx3 Erişim tarihi: 11.01.2026.
17. Baysun, M. C. (1960). Mustafa Reşid Paşa’nın siyasi yazıları. Tarih Dergisi, 11(15), 121-142.
18. Beyhan, M. A. (2009). Osmanlı devrinde İstanbul yangınları. S. Öztürk (Haz.), Afetlerin gölgesinde İstanbul içinde (ss. 187-312). İstanbul: İBB Çevre Koruma ve Kontrol Daire Başkanlığı Çevre Koruma Müdürlüğü.
19. Ceylan, O. ve Arpacıoğlu, Ü. (2017). Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarında edilgen yangın korunumu: İstanbul örneği. Megaron, 12(1), 145-156.
20. Cezar, M. (1963). Osmanlı devrinde İstanbul yapılarında tahribat yapan yangınlar ve tabii âfetler. Güzel Sanatlar Akademisi Türk Sanatı Tarihi Araştırma ve İncelemeleri, 1, 327-414.
21. Çelik, Y. (2012). Tulumbacı. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 4, ss. 369-371). İstanbul: TDV Yayınları.
22. Dönmez, A. ve Özdemir, A. (2024). Osmanlı modernleşmesinde Ahmed Fethi Paşa’nın rolü. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 63, 261-283.
23. Ergin, O. N. (1996). Mecelle-i Umûr-ı Belediyye (C. II-III). İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları.
24. Erkal, M. (1991). Arşın. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 3, ss. 411-413). İstanbul: TDV Yayınları.
25. Eyice, S. (1996). Galata Kulesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 13, ss. 313-316). İstanbul: TDV Yayınları.
26. Kaplan, Y. (2021). Beyitlere akseden ateş: Safvet’in Tophane ve Galata yangınnâmeleri. Journal of Turkish Language and Literature, 7(1), 94-119.
27. Kars, R. (2020). İstanbul’da 18 Şaban 1130 (17 Temmuz 1718) gecesi meydana gelen yangın ve yol açtığı hasarın telafisi hakkında bir değerlendirme. İçtimaiyat, 4(2), 97-114.
28. Köse, F. (2019). 1756 İstanbul yangını. Mevzu: Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 191-213.
29. Kuzucu, K. (1999). Osmanlı başkentinde büyük yangınlar ve toplumsal etkileri. Osmanlı içinde (C. 5, ss. 687-699). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
30. Kuzucu, K. (2000). İstanbul konut mimarisinin gelişmesinde yangınların rolü. İstanbul Dergisi, 32, 41-52.
31. Kuzucu, K. (2007). Osmanlı döneminde İcâdiye yangın kulesi ve çalışma sistemi. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu V Bildiriler içinde (C. 1, ss. 665-680). İstanbul: Üsküdar Belediyesi.
32. Kuzucu, K. (2025). Bâbıâli yanıyor: Osmanlı hükümet merkezinde yangınlar. İstanbul: Timaş Yayınları.
33. Mehmed Es’ad Efendi. (2000). Vak’anüvis Es’ad Efendi tarihi. Z. Yılmazer (Haz.), İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yayınları.
34. Moltke, H. (1969). Moltke’nin Türkiye mektupları. İstanbul: Remzi Kitabevi.
35. Oral, M. (2010). Çıfıt adına dair. Folklor/Edebiyat, 16(63), 21-28.
36. Özata, Ş. ve Limoncu, S. (2014). 16. ve 20. yy. arası İstanbul ve yakın çevresinde meydana gelen deprem sonrası barınma uygulamalarının incelenmesi. Megaron, 9(3), 217-227.
37. Özkan, E. (1992). Beyazıt yangın kulesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 6, ss. 54-55). İstanbul: TDV Yayınları.
38. Pardoe, J. (2010). Sultanlar şehri İstanbul. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
39. Sakaoğlu, N. (1994). Yangınlar. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi içinde (C. 7, ss. 426-438). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
40. Ünver, S. (1976). Yeniçeri kışlaları. Belleten, 40(160), 589-594.
41. Walsh, R. (2021). İrlandalı bir vaizin gözüyle II. Mahmud’un İstanbul’u. İstanbul: Kitap Yayınevi.
42. Yıldız, K. (2015). Şehir topografyasına etkisi bakımından Osmanlı dönemi İstanbul yangınları. Antik Çağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi içinde. İstanbul: İBB Kültür AŞ Yayınları.
43. Yıldız, K. (2017). 1660 İstanbul yangını ve etkileri: Vakıflar, toplum ve ekonomi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
44. Yılmaz, C. (Ed.). (2019). İstanbul Kadı Sicilleri 88: İstanbul Mahkemesi 154 numaralı sicil (H. 1237-1246 / M. 1822-1831). İstanbul: İstanbul Kültür AŞ Yayınları.