II. Meşrutiyet Döneminde Trablusgarp Valileri ve Vilayetin İdaresi (1908-1912)

Yıl 2026, Sayı: 89 , 433 - 447 , 30.04.2026

Onur Atalay

https://izlik.org/JA66AA69TY

Öz

Bu çalışmada, başta arşiv belgeleri olmak üzere, birincil kaynaklar ve literatür kullanılarak II. Meşrutiyet döneminde Trablusgarp valileri ve vilayetin idaresi incelenmektedir. Trablusgarp eyaleti, 1864 Vilayet Nizamnamesi ile birlikte vilayete dönüştürüldü. 1879 yılında ise, Bingazi’nin Trablusgarp vilayetinden ayrılarak, müstakil bir mutasarrıflık olmasına karar verildi. 1881 ve 1882 yıllarında Tunus ve Mısır’ın işgal edilmesi karşısında, Sultan II. Abdülhamid iktidarı boyunca bölgenin geliştirilmesi ve savunulmasına büyük önem verdi. Sonraki süreçte, vilayete tayin edilen valiler ve Osmanlı hükümeti bu hedefin gerçekleştirilmesi için iş birliği içerisinde çalıştı. II. Meşrutiyet dönemiyle beraber, Trablusgarp Meclis-i Mebusan’da temsil edilmeye başlandı. Ancak bu dönemde bölgede büyük bir güce ulaşan İtalyanların faaliyetlerinin gerek Babıali gerekse valiler tarafından engellenmesi neredeyse imkânsız hâle geldi. Bu durum ise, Trablusgarp’ın İtalyanlar tarafından işgaline ve 1911-1912 Trablusgarp Savaşı’na zemin hazırladı. Neticede, 18 Ekim 1912’de imzalanan Uşi Antlaşması ile Trablusgarp’taki Osmanlı hakimiyeti resmen sona erdi.

Anahtar Kelimeler

Trablusgarp , II. Abdülhamid , II. Meşrutiyet , Vali , Vilayet

The Governors of Tripoli and the Administration of the Province During the Second Constitutional Era (1908-1912)

https://izlik.org/JA66AA69TY

Öz

In this study, the governors of Tripoli and the administration of the province during the Second Constitutional Era are examined using primary sources, particularly archival documents and also literature. The Tripoli Eyalet was transformed into a vilayet with the 1864 Provincial Law. In 1879, it was decided that Bingazi be seperated from the Tripoli Vilayet and constituted as an independent mutasarriflik. In the face of the occupation of Tunis and Egypt in 1881 and 1882, Sultan Abdulhamid II gave great importance to the development and defense of the region during his reign. In the subsequent process, the governers appointed to the province and the Ottoman Government worked in cooperation to achieve this goal. With the advent of the Second Constitutional Era, Tripoli began to be represented in the Chamber of Deputies. However during this period, it became almost impossible to prevent the activities of the Italians, who had become a great power in the region, both by the Sublime Port and the governors. And this situation paved the way for the Italian occupation of Tripoli and the Tripolitanian War of 1911-1912. As a result, the Ottoman rule in Tripoli officially ended with the Treaty of Ouchy, signed on 18 October 1912.

Anahtar Kelimeler

Tripoli , Abdulhamid II , The Second Constitutional Era , Governor , Vilayet

Kaynakça

• BOA, A.}MKT.MHM., 739/17, 1 Kasım 1911 (H-09-11-1329).
• BOA, BEO., 1994/149516, 8 Şubat 1903 (H-10-11-1320).
• BOA, BEO., 3375/253082, 6 Ağustos 1908 (R-24-05-1324).
• BOA, BEO., 3454/259000, 14 Aralık 1908 (H-20-11-1326).
• BOA, BEO., 3567/267464, 6 Haziran 1909 (H-17-05-1327).
• BOA, BEO., 3581/268509, 23 Haziran 1909 (H-04-06-1327).
• BOA, BEO., 3657/274203, 2 Kasım 1909 (H-18-10-1327).
• BOA, BEO., 3659/274356, 5 Kasım 1909 (R-23-08-1325).
• BOA, BEO., 3754/281518, 24 Mayıs 1910 (H-14-05-1328).
• BOA, BEO., 3823/286711, 24 Ekim 1910 (H-19-10-1328).
• BOA, BEO., 3883/291224, 20 Nisan 1911 (H-20-04-1329).
• BOA, BEO., 3925/ 294325, 8 Ağustos 1911 (H-12-08-1329).
• BOA, BEO., 3973/297974, 10 Aralık 1911 (H-18-12-1329).
• BOA, DH. EUM. VRK., 4/3, 5 Eylül 1910 (R-23-06-1326).
• BOA, DH. İD., 38/9, 9 Ekim 1910 (H-26-07-1326).
• BOA, DH. MKT., 651/15, 11 Şubat 1903 (H-13-11-1320).
• BOA, DH. MKT., 850/64, 3 Mayıs 1904 (H-17-02-1322).
• BOA, DH. MKT., 2649/36, 5 Kasım 1908 (R-23-08-1324).
• BOA, DH. MKT., 2678/92, 8 Aralık 1908 (R-25-09-1324).
• BOA, DH. MKT., 2678/96, 5 Aralık 1908 (R-22-09-1324).
• BOA, DH. MKT., 2680/46, 12 Aralık 1908 (H-18-11-1326).
• BOA, DH. MKT., 2695/8, 13 Aralık 1908 (R-30-09-1324).
• BOA, DH. MKT., 2836/83, 8 Haziran 1909 (H-19-05-1327).
• BOA, DH. MKT., 2846/42, 16 Haziran 1909 (H-27-05-1327).
• BOA, DH. MKT., 2851/3, 26 Haziran 1909 (R-13-04-1325).
• BOA, DH. MKT., 2887/28, 27 Temmuz 1909 (H-09-07-1327).
• BOA, DH. MKT., 2892/68, 5 Ağustos 1909 (H-18-07-1327).
• BOA, DH. MKT., 2911/40, 26 Ağustos 1909 (H-09-08-1327).
• BOA, DH. MUİ., 114/60, 21 Temmuz 1910 (R-08-05-1326).
• BOA, DH. MUİ., 124/47, 27 Ağustos 1910 (H-20-08-1328).
• BOA, DH. MTV., 1/48, 13 Ağustos 1911 (R-31-05-1327).
• BOA, DH. ŞFR., 664/74, 19 Eylül 1910 (R-06-07-1326).
• BOA, DH. ŞFR., 664/78, 22 Eylül 1910 (R-09-07-1326).
• BOA, DH. ŞFR., 665/16, 26 Kasım 1910 (R-13-09-1326).
• BOA, HR. SYS., 1859/22, 10 Aralık 1908 (R-27-09-1324).
• BOA, İ. DH., 1470/60, 10 Ekim 1908 (H-14-09-1326).
• BOA, İ. DH., 1490/13, 16 Ekim 1911 (H-22-10-1329).
• BOA, İ. HUS., 167/69, 20 Haziran 1908 (H-20-05-1326).
• BOA, ZB., 456/52, 1 Temmuz 1909 (R-18-04-1325).
• Ahmad, F. ve Rustow, D. A. (1975-1976). İkinci meşrutiyet döneminde meclisler: 1908-1918. Güney-Doğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, (4-5), 245-284.
• Armaoğlu, F. (2017). 19. Yüzyıl siyasi tarihi 1789-1914. İstanbul: Timaş.
• Artuç, N. (2013). İttihatçı-Senusi ilişkileri (1908-1918). İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
• Basılgan, H. İ. (2022). Osmanlı Devleti’nde 19.Yüzyılda idari taksimat düzenlemelerinden sonra uygulanan müstakil sancak sistemi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Iğdır Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Iğdır.
• Baytar, F. H. (2015). Osmanlı İmparatorluğu’nda Yemen’de Zeydi İmam Yahya’nın isyanı (1904-1914). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya.
• Çaycı, A. (1995). Büyük Sahra’da Türk-Fransız rekabeti (1858-1911). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Çelebi, B. (2020). Osmanlı Devleti’nin modernleşmesinde telgrafın rolü: 1855-1909. [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
• Çetinsaya, G. (2019). Abdülhamid rejiminin kilit taşı: merkeziyetçilik. Sultan II. Abdülhamid Dönemi içinde (ss. 15-32). İstanbul: İstanbul Zaim Üniversitesi Yayınları
• Georgeon, F. (2020). Sultan Abdülhamid. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Gülsoy, U. (2010). Kutsal proje: Ortadoğu’da Osmanlı demiryolları. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Güneş, M. (2025). Valilik: Osmanlı’dan Cumhuriyet’e vilayet idaresi. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
• Halıcı, Ş. (2012). Meclis-i Mebusan’da Trablusgarp (1908-1912). 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi içinde (C.4, ss. 1585-1613). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
• İlhan M. (2022). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e taşra yönetim sisteminin teşekkülü (1362-1949). İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları.
• Kırmızı, A. (2016). Abdülhamid’in valileri: Osmanlı vilayet idaresi 1895-1908. İstanbul: Klasik.
• Koloğlu, O. (2007). 500 years in Turkish-Libyan relations. Ankara: Center for Strategic Research.
• Koloğlu, O. (2008). Fizan korkusundan Libya mücahitliğine. İstanbul: Truva Yayınları.
• Kuneralp, S. (1999). Son dönem Osmanlı erkan ve ricali (1839-1922): Prosopografik rehber. İstanbul: Isis Press.
• Milad, A. M. (2016). II. Abdülhamid dönemi Trablusgarb vilayeti ıslahat layihaları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
• Minawi, M. (2018). Osmanlılar ve Afrika talanı: Sahra’dan Hicaz’a imparatorluk ve diplomasi. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
• Nuri, M. ve Naci, M. (2012) Trablusgarp. İstanbul: Tarihçi Kitabevi.
• Olgun, K. (2002). II. Meşrutiyet devri hakimiyet-i milliye mücadelesinde önemli bir dönem: 1912 Meclis-i Mebusan’ı ve faaliyetleri. İstanbul: İlmi Araştırmalar, (13), 111-132.
• Olgun, K. (2010). 1908 Meclis-i Mebusan seçimleri ve mebusların meclisteki temsili. Göncü, T.C. (Ed.), Belgeler ve fotoğraflarla Meclis-i Mebusan içinde (ss. 33-53). İstanbul: TBMM Milli Saraylar.
• Ortaylı, İ. (2018). Tanzimat devrinde Osmanlı mahalli idareleri (1840-1880). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Osmanlı belgelerinde Trablusgarb. (2013). İstanbul: T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
• Özdağ, A. (2020). Osmanlı idaresinde Trablusgarp vilayeti (1876-1911). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Sezer, H. (2002). II. Abdülhamit döneminde Osmanlı’da vilayet yönetiminde düzenleme gayretleri- Trablusgarp örneği ve Ahmet Rasim Paşa. Ankara: Tarih Araştırmaları Dergisi, 20(32), 163-178.
• Yiner, A. (2006). Müşir Recep Paşa’nın askeri ve siyasi hayatı (1842-1908). [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.