18. Yüzyıl Mısır Tarihçilerinden Mehemmed Bin Yûsuf El-Hallâk'ın Hayatı ve Târîh-i Mısır El-Kāhire Adlı Eseri

Öz

Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk'ın hayatına dair dönemin kaynaklarında herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Literatürde geçen sınırlı bilgiler ise müellifin Türkçe olarak yazdığı Târîh-i Mısır el-Kāhire adlı eserinin giriş kısmındaki kayıtlara dayanmaktadır. Söz konusu eser, Yavuz Sultan Selim döneminden başlayarak III. Ahmed devrinin ortalarına kadar merkez tarafından Mısır'a tayin edilen seksen altı beylerbeyini ve Mısır'da bulunan Türk idarî ve sosyal çevresini ayrıntılı bir biçimde ele almaktadır. Eser yalnızca biyografik bir kaynak değil, aynı zamanda Osmanlı dönemi Mısır tarihine dair özgün ve önemli bir başvuru kaynağı niteliğindedir. Bu makalede öncelikle Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk'ın hayatı üzerinde durulmuş, ardından eserin telif sebebi, yazılma tarihi, muhtevası, kaynakları, kaynak değeri ve müellifin tarihçiliği ele alınmıştır. Böylece müellifin ve eserinin Osmanlı dönemi Mısır tarih yazıcılığı içindeki yeri ortaya konulmuştur. Çalışmada yöntem olarak Târîh-i Mısır el-Kāhire isimli eserin mukaddimesinde yer alan ve müellifin hayatına ışık tutan otobiyografik bilgiler başta olmak üzere eserin muhtevasını ve tarihî değerini yansıtan veriler tespit edilerek bütüncül bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular doğrultusunda müellifin hayatı ve eseri ayrıntılı biçimde tanıtılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mısır
• Memlük
• Osmanlı
• Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk
• Târîh-i Mısır el-Kāhire

The Life of Mehemmed Bin Yûsuf Al-Hallâk, an Eighteenth-Century Egyptian Historian and His Work Târîh-i Mısr Al-Kāhira

Öz

There is no information in contemporary sources regarding the life of Mehemmed b. Yûsuf al-Hallâk. The limited data found in the literature is derived primarily from the introductory section of his Turkish-language work, Târîh-i Mısr Al-Kāhira. This work covers, in a detailed manner, the eighty-six governors-general appointed to Egypt by the central administration from the reign of Selim I through the mid-period of Ahmed III, as well as the Turkish administrative and social milieu present in Egypt. The work is not merely a biographical compilation; it also constitutes an original and significant reference source for the history of Ottoman Egypt. This article first focuses on the life of Mehemmed b. Yûsuf al-Hallâk and then examines the purpose of the work’s composition, its date of authorship, content, sources, historical value, and the author’s approach to historiography. In this way, the position of both the author and his work within Ottoman-period Egyptian historiography is elucidated. Methodologically, the study adopts a holistic approach by identifying and analyzing data that reflect the content and historical value of Târîh-i Mısr Al-Kāhira, with particular emphasis on the autobiographical information contained in the preface that sheds light on the author’s life. On the basis of these findings, the life and work of the author are presented in a detailed and systematic manner.

Anahtar Kelimeler

• Egypt
• Mamluk
• Ottoman
• Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk
• Târîh-i Mısır el-Kāhire

Kaynakça

1. Açıl, C. (2019). Memlüklerin kuruluş sürecinde Memlük-Moğol mücadelesi [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
2. Afyoncu, E. (2016). Tanzimat öncesi Osmanlı tarihi araştırma rehberi (7. Baskı). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
3. Ayaz, F. Y. (2020). Memlükler'de tarih ve tarihçiler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi.
4. Ayaz, F. Y. (2021). Mısır tarihçiliğinin velüd dönemi: Memlükler'de tarih ve müverrihler (1250-1517). H. İ. Erol, B. S. Kaya ve A. Macit (Ed.), Mısır'da tarih kaynakları ve tarih yazımı içinde (ss. 79-109). Ankara: İlem Yayınları.
5. Babinger, F. (1982). Osmanlı tarih yazarları ve eserleri (C. Üçok, Çev.). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları (Orijinal eserin yayın tarihi 1927).
6. Bekar, M. S. ve Bulut, V. (2025). Osmanlı tarih literatürü 2. İstanbul: IRCICA.
7. Beyaz, F. Z. (2021). XVIII. asırda Mısır'da yazılan tarih kaynakları üzerine bir değerlendirme. H. İ. Erol, B. S. Kaya ve A. Macit (Ed.), Mısır'da tarih kaynakları ve tarih yazımı içinde (ss. 185-223). Ankara: İlem Yayınları.
8. Düzenli, A. ve Ayaz, F. Y. (2017). Memlükler dönemi Hıristiyan tarihçileri. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(2), 85-102.

9. Elmas, O. (2025). Memlük-İlhanlı sahalarında ulema hareketliliği (h. 7-8/m. 14-15. asırlar) [Yüksek lisans tezi, İstanbul Medeniyet Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
10. Emecen, F. M. (2010). Yavuz Sultan Selim (2. Baskı). İstanbul: Yitik Hazine Yayınları.
11. Es-Seyyid, S. M. (1999). İbn Zünbül. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi içinde (C. 20, ss. 474-476). İstanbul: TDVİAM.
12. Flemming, B. (1979). Mısır Türk tarihçiliği hakkında notlar. I. Milletlerarası Türkoloji Kongresi (İstanbul, 15-20 X. 1973) Tebliğler, içinde (ss. 57-62). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkiyat Enstitüsü.
13. İbn İyas. (2018). Yavuz'un Mısır'ı fethi ve Mısır'da Osmanlı idaresi (2. Baskı). (R. Şeşen, Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
14. Kaya, B. S. (2021). Moğol istilaları sonrası tarihi yeniden kurgulamak: Memlük tarih yazıcılığı. H. İ. Erol, B. S. Kaya ve A. Macit (Ed.), Mısır'da tarih kaynakları ve tarih yazımı içinde (ss. 111-141). Ankara: İlem Yayınları.
15. Keleş, H. (2025). Bahrî Memlüklerinde sosyal hizmetler (1250-1382) [Doktora tezi, Hitit Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
16. Kortantamer, S. (1994a). Memlûk tarihçiliğinde bir üslup unsuru ''elʻacâib ve'l-garâib''. Tarih İncelemeleri Dergisi, 9(1), 69-87.
17. Kortantamer, S. (1994b). Memlûk tarihçiliğine genel bir bakış. Tarih İncelemeleri Dergisi, 9(1), 31-35.
18. Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk. (1125). Târîh-i Mısır (Yazma No.512). Paris Milli Kütüphanesi.
19. Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk. (1128). Târîh-i Mısır (Yazma No.396). Viyana Milli Kütüphanesi.
20. Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk. (1202). Târîh-i Mısır el-Kāhire (Yazma No.628). İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi.
21. Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk. (t.y.a). Târîh-i Mısır Kāhire (Yazma No.75). Stockholm Kraliyet Kütüphanesi.
22. Mehemmed bin Yûsuf el-Hallâk. (t.y.b). Târîh-i Mısır (Yazma No.937). Viyana Milli Kütüphanesi.
23. Özcan, A. (2023). Osmanlı'da tarih yazımı ve kaynak türleri (2. Baskı). İstanbul: Kronik Kitap.
24. Şeşen, R. (2021). Haçlılar ve Moğollar önünde Sultan Baybars (3. Baskı). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
25. Tok, Ö. (2021). XVII. ve XVIII. yüzyıl Mısır'ında tarih yazımı ve tarihçiler üzerine bazı değerlendirmeler. H. İ. Erol, B. S. Kaya ve A. Macit (Ed.), Mısır'da tarih kaynakları ve tarih yazımı içinde (ss. 167-183). Ankara: İlem Yayınları.