Güngör Dilmen’in Midas’ın Kulakları Oyunundaki Kültürel Unsurlarının Hedef Dile Aktarımı

Öz

20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren çeviri çalışmalarının bir “bilim dalı” olarak anılmaya başlamasıyla çevirinin sadece diller arası bir aktarımla kalmayıp kültürlerarası bir alışverişin de sürece dahil edilmesi gerektiği, dönemin ileri gelen ve bu alanda çalışan kuramcıları tarafından belirtilmiştir. Kültürü oluşturan değerler düşünüldüğünde (dil, din, gelenek-görenekler, toplumsal yapı, sanat, hukuk vb.), bunların çevirmen tarafından bilinmesi ve hedef dile/kültüre aktarılması oldukça zorlayıcı bir görevdir. Bu çalışmada, Güngör Dilmen’in üçleme olarak kaleme aldığı çalışmanın (Midas’ın Kulakları, Midas’ın Altınları ve Midas’ın Kördüğümü) ilk oyunu olan Midas’ın Kulakları’nın 1967 yılında Carolyn Graham tarafından İngilizceye çevrilmesi sırasında, Lefevere, Venuti, Basnett gibi bilim insanlarının görüşleri ışığında, kaynak metinde var olan kültürel unsurların hedef dile nasıl aktarıldığı ve eşdeğerlik seviyesinde kullanılan tekniklerin ortaya konulması amaçlanmaktadır. Yapılan analiz sonucunda, kaynak metinde geçen Anadolu kültürüne ait kelimeler, deyimler, seslenme sözcükleri ve şiirsel söylemlerin hedef dile/kültüre aktarılırken tercih edilen kelime seçimi ve yapısal değişimlerde zayıf kaldığı; bunların yerine evrensel göstergeler ve sıradan ifadelerin kullanıldığı, kültürel unsurların aktarımının tam olarak gerçekleşmediği saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Çeviribilim
• Eşdeğerlik
• Kültür
• Midas’ın Kulakları

The Translation of Cultural Elements in Güngör Dilmen's Play The Ears of Midas into the Target Language

Öz

From the second half of the 20th century onward, as the field of translation began to gain recognition as an independent academic discipline and to become institutionalised, leading theorists of the time working in this field emphasised that translation is not merely a transfer between languages, but also a process of intercultural transfer. Considering the elements that constitute culture (language, religion, customs and traditions, social structure, art, law, etc.), it is a highly challenging task for a translator to understand these elements and convey them into the target language and culture. This study aims to examine how the cultural elements in the source text were rendered into the target language, and which translation techniques were used to achieve equivalence, in Carolyn Graham's 1967 English translation of The Ears of Midas, the first play in Güngör Dilmen's trilogy (The Ears of Midas, The Gold of Midas, and The Gordian Knot), in light of the views of scholars such as André Lefevere, Lawrence Venuti, and Susan Bassnett. The comparative text analysis revealed that the word choices and structural changes employed to convey the terms, idioms, interjections, and poetic expressions specific to Anatolian culture in the source text fell short; instead, universal signifiers and mundane expressions were used, resulting in the cultural elements not being fully conveyed in the target text.

Anahtar Kelimeler

• Translation studies
• Equivalence
• Culture
• The Ears of Midas

Kaynakça

1. Aixelá, J. F. (1996). Culture-specific items in translation. R. Álvarez ve M. C.-A. Vidal (Eds.), Translation, power, subversion içinde (ss. 52–78). Multilingual Matters.
2. Baker, M. (1992). In other words: A coursebook on Translation. Routledge.
3. Bassnett, S. (1980). Translation studies. Routledge.
4. Bassnett, S. (2014). Translation studies (4th ed.). Routledge.
5. Catford, J. C. (1965). A linguistic theory of translation: An essay in applied linguistics. Oxford University Press.
6. Dağ Gümüş, P. (2019). Güngör Dilmen'in Midas üçlemesinde mitik yapı. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(19), 28-41. doi: 10.33692/avrasyad.628218
7. Dilmen, G. (2016). Toplu oyunları 1: Midas'ın kulakları, Midas'ın altınları, Midas'ın kördüğümü. Mitos Boyut.
8. Dilmen Kalyoncu, G. (1967). The Ears of Midas (C. Graham, Çev.). Ankara Üniversitesi Basımevi.

9. Gentzler, E. (1998). Foreword. S. Bassnett ve A. Lefevere (Eds.), Constructing cultures: Essays on literary translation içinde (ss. ix–xxii). Multilingual Matters.
10. Hofstede, G., Hofstede, G. J., & Minkov, M. (2010). Cultures and organizations: Software of the mind: Intercultural cooperation and its importance for survival (3rd ed.). McGraw-Hill.
11. Jakobson, R. (1959). On linguistic aspects of translation. R. A. Brower (Ed.), On translation içinde (ss. 232–239). Harvard University Press.
12. Jiang, W. (2000). The relationship between culture and language. ELT Journal, 54(4), 328–334. doi: 10.1093/elt/54.4.328
13. Keçeli, F. (2003). Güngör Dilmen'in oyunlarında "mitolojik, tarihsel ve fantastik olan"ın kullanımı. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 16(16), 18-45. doi: 10.1501/TAD_0000000019
14. Koçu, R. E. (1961). Berber; Enderûnu hümâyunda zülüflü berber ağalar ve berberbaşı ağa. İstanbul Ansiklopedisi (C. 5, ss. 2523-2524). İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi.
15. Lefevere, A. (1998). Translation practices and the circulation of cultural capital: Some Aeneids in English. S. Bassnett ve A. Lefevere (Eds.), Constructing cultures: Essays on literary translation içinde (ss. 41–56). Multilingual Matters.
16. Nida, E. A. (1964). Principles of correspondence. L. Venuti (Ed.), The translation studies reader içinde (ss. 126–140). Routledge.
17. Nida, E. A. (1998). Language, culture and translation. Journal of Foreign Languages, 3, 29–33.
18. Nida, E. A., & Taber, C. R. (1969).The theory and practice of translation. E. J. Brill.
19. Türk Dil Kurumu. (t.y.). TDK Güncel Türkçe Sözlük. 01 Mayıs 2026 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden erişildi.
20. Ovidius. (1994). Dönüşümler (İ. Z. Eyüboğlu, Çev.). Payel Yayınevi.
21. Venuti, L. (1995). The translator's invisibility: A history of translation. Routledge.
22. Venuti, L. (2001). Strategies of translation. M. Baker (Ed.), Routledge encyclopedia of translation studies içinde (ss. 240–244). Routledge.