İstatistikler Işığında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nde (SSCB) Etnik Coğrafya: 1925-1940 Arası Nüfus Hareketleri

Öz

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin inşasıyla birlikte, üye cumhuriyetler ve bölgeler arasında merkezi planlama doğrultusunda çeşitli göç politikaları uygulanmaya başlanmış ve bu politikalar, içerik ve hedef kitle açısından farklılık arz etmiştir. Özellikle 1925-1940 yılları arası dönemde uygulanmaya başlanan göç politikalarının bir bölümü iş gücü ihtiyacının karşılanmasına yönelik iken; diğer bir bölümü de bazı etnik kimliklerin çeşitli entegrasyon politikaları çerçevesinde asimile edilmelerine yönelik olmuştur. Dönemin istatistiksel nüfus kayıtları, nüfusun zamansal ve bölgesel hareketliliğine dair kapsamlı veri setleri sağlayarak demografik yapıdaki dönüşümlerin izlenmesini mümkün kılmaktadır. Nüfus sayımı bulgularının analizi, göç hareketlerinin altında yatan nedenlerin ve bu hareketlerin gerçekleşme dinamiklerinin anlaşılmasına olanak tanıyabilir. Bu çalışma; özellikle 1925-1940 yılları arasında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ndeki nüfusun zorla yerinden edilerek başka bölgelere yerleştirilmesine yönelik politikaların nedenlerini ve sonuçlarını nüfus sayımı bulguları üzerinden öğrenmeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda nüfus sayımı bulguları incelenirken, SSCB bünyesindeki etnik kimliklerin hangi amaç ve yöntemlerle başka yerlere yerleştirildikleri konusu da açıklığa kavuşturulacaktır. Bu anlamda çalışma kapsamında gerekli bilgilerin edinimi için SSCB Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) tarafından yapılan 1926, 1937 ve 1939 yıllarına ait nüfus sayımı arşivlerine başvurulmuştur. Çalışma sonucunda; SSCB iktidarının yerinden ettiği nüfusu sadece ekonomik hedeflerle değil, siyasal ve kültürel hedeflerle de gerçekleştirdiği anlaşılmıştır. Mevcut bulgular, özellikle Orta Asya ve Transkafkasya’ya gerçekleştirilen kitlesel yerleştirmelerin, bu bölgelerdeki yerleşik etnik kimlik yapılanmalarını dönüştürme kapasitesinin görece sınırlı kaldığını göstermektedir. Uygulamaya alınan kitlesel yerleştirme süreçlerinin kimliksel ve sosyo-politik çatışmalara zemin hazırladığı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Etnik kimlik
• Göç
• Göç politikaları
• Nüfus sayımı
• SSCB

Ethnic Geography in the Soviet Union (USSR) in Light of Statistics: Population Movements Between 1925 and 1940

Öz

With the establishment of the Union of Soviet Socialist Republics (USSR), various migration policies were implemented among its member republics and regions in line with centralized planning. These policies differed in both content and target population. While some of the migration policies initiated particularly between 1925 and 1940 aimed to meet labor demands, others were designed to assimilate certain ethnic identities within the framework of various integration strategies. The statistical population records of the period provide comprehensive datasets on the temporal and regional mobility of the population, thereby allowing for the monitoring of demographic transformations. Through the analysis of census findings, it becomes possible to understand the underlying causes of migration movements as well as the dynamics of their implementation. This study aims to explore the reasons and consequences of forced population displacements and resettlements within the USSR between 1925 and 1940, based on population census data. In doing so, it also seeks to clarify the purposes and methods through which ethnic identities within the Union were relocated. To this end, the study draws on population census archives from the years 1926, 1937, and 1939, conducted by the Soviet Union. As a result of the study, it has been understood that the Soviet government displaced populations not only for economic objectives but also for political and cultural purposes. In particular, the mass resettlements carried out in Central Asia and Transcaucasia led to changes in the existing ethnic identity structures in these regions. It is considered that the implementation of mass resettlement processes lays the groundwork for identity-based and socio-political conflicts.

Anahtar Kelimeler

• Etnic ıdentity
• Migration
• Migration policies
• Population census
• USSR

Kaynakça

1. Akyıldız, İ. E. (2019). Göç hareketliliğinin E. Lee kuramı perspektifinden yorumlanması: Türkiye örneği [Yüksek lisans tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
2. Asar, A. (2004). Türk yabancılar mevzuatında yabancı ve hakları. Emek Ofset.
3. Bogoyavlenskiy, D. (2013). O pripiskah v perepisi 1939 g. Demoscope Weekly, (571–572). 27 Mart 2025 tarihinde https://www.demoscope.ru/weekly/2013/0571/arxiv01.php tarihinde adresinden erişildi
4. Chumakova, T. V. (2012). Podgotovka k vsesoyuznoy perepisi 1937 g. sozdaniye karty religiy SSSR. Dialog so Vremenem, (41), 296–316.
5. Davies, R. W., Harrison, M. ve Wheatcroft, S. G. (Eds.). (1994). The economic transformation of the Soviet Union, 1913–1945. Cambridge University Press.
6. Davies, R. ve Wheatcroft, S. (2016). The years of hunger: Soviet agriculture, 1931–1933. Springer.
7. De Haas, H. (2010). Migration and development: A theoretical perspective. International Migration Review, 44(1), 227–264.
8. Dokumentalnıe İstochnıkı Sentralnovo Gosudarstvennovo Arhıva. (1990). Narodnovo hozyaystva (SGANH) SSSR, Chast 4, 792–801.

9. Feldman, M. A. (2016). V zerkale perepisi otrazilos ne na litse: rabochiye promyshlennosti SSSR po materialam Vsesoyuznoy perepisi naseleniya 1926 g. Rossiyskaya Istoriya, (3), 150–165.
10. Fitzpatrick, S. (1999). Everyday Stalinism: Ordinary life in extraordinary times: Soviet Russia in the 1930s. Oxford University Press.
11. Gmelch, G. (1980). Return migration. Annual Review of Anthropology, 9, 135–159.
12. Golovin, S. A. (2019). Vseobshchaya perepis naseleniya SSSR 1926 g. kak istoricheskiy istochnik. Chteniya Pamyati Professora Aleksandra Aleksandrovicha Sidorenko, 6, 52–61.
13. Gozulov, A. İ. ve Grigoryants, M. G. (1969). Narodonaselenie SSSR: Stat. İzuchenie chislennosti sostava i razmesheniya. Statistika, 32
14. Hirsch, F. (1997). The Soviet Union as a work-in-progress: Ethnographers and the category nationality in the 1926, 1937, and 1939 censuses. Slavic Review, 56(2), 251–278. doi: 10.2307/2500785
15. Hosking, G. A. (2001). Russia and the Russians: A history. Harvard University Press.
16. International Organization for Migration. (2019). Göç terimleri sözlüğü (Yayın No. 18). 10 Nisan 2024 tarihinde https://publications.iom.int/system/files/pdf/iml31_turkish_2ndedition.pdf adresinden erişildi
17. Isupov, V. A. (2020). Chislennost naseleniya SSSR v 1930-ye gg.: zagadki demograficheskoy istorii. Vserossiyskiy Ekonomicheskiy Zhurnal EKO, 2(548), 172–192.
18. Isupov, V. A., & Chernysheva, N. V. (2022). Migration of the USSR population in the pre-war years (1939–1940). Population and Economics, 6(2), 70–78. doi: 10.3897/popecon.6.e81466
19. Ivliyeva, N. G. (2017). Sozdaniye kart rasseleniya mordvy v Sibirskom kraye na osnove materialov Vsesoyuznoy perepisi naseleniya 1926 g. Finno-Ugorskiy Mir, (3), 55–67. Vsesoyuznoy perepisi naseleniya 1926 g. Finno-Ugorskiy Mir, (3), 55–67.
20. Karpat, K. (2003). Türkiye ve Orta Asya. İmge Yayınevi.
21. Khlevniuk, O. V. (2004). The history of the Gulag: From collectivization to the Great Terror. Yale University Press.
22. Latysheva, V. A. (2009). Perepisi naseleniya 1897 i 1926 g.: Priznaki natsionalnogo samoopredeleniya Belorusov. 15 Nisan 204 tarihinde https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1881/1/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20%D0%92%D0%90.pdf adresinden erişildi.
23. Lee, E. S. (1966). A theory of migration. Demography, 3(1), 47–57.
24. Levitt, P., DeWind, J. ve Vertovec, S. (2003). International perspectives on transnational migration: An introduction. International Migration Review, 37(3), 565–575.
25. Maksudov, S. (1999). Migracii v SSSR v 1926-1939 godah. Cahiers du Monde Russe, 40(4), 763–796.
26. Martin, T. (2018). The affirmative action empire: Nations and nationalism in the Soviet Union, 1923–1939. Cornell University Press.
27. Merridale, C. (1996). The 1937 census and the limits of Stalinist rule. The Historical Journal, 39(1), 225–240.
28. Mihaylovskiy, V. G. (1926). Vsesoyuznaya perepis naseleniya 1926 goda. Izd. TSSU SSSR.
29. Moiseenko, V. (2000). Evolyutsiya istochnikov dannykh o vnutrenney migratsii v Rossii i SSSR. Fond Forda, Moskovskoye Predstavitel'stvo Institut Narodnokhozyaystvennogo Prognozirovaniya RAN, 122–137. 15 Mayıs 2025 tarihinde https://www.demoscope.ru/acrobat/migr_3.pdf adresinden erişildi.
30. Naimark, N. M. (2010). Stalin's genocides. Princeton University Press.
31. Nekrich, A. M. (1978). The punished peoples: The deportation and fate of Soviet minorities at the end of the Second World War (s. 13–35). W. W. Norton & Company.
32. Nove, A. (1969). An economic history of the USSR. IICA.
33. Ploskih, V. V. (2012). İstochnikovedcheskiy analiz Vseobshey perepisi naseleniya 1926 g. Voprosı İstorii Kırgızstana, 2(3), 245–263.
34. Polian, P. (2004). Against their will: The history and geography of forced migrations in the USSR. Central European University Press.
35. Poliakov, Y. A. (1992). Vsesoyuznaya perepis naseleniya 1939 goda: Osnovnıe itogi. Nauka. 25 Kasım 2025 tarihinde https://www.prlib.ru/en/node/32812 adresinden erişildi.
36. Raghuram, R. (2009). Which migration, what development? Unsettling the edifice of migration and development. Population, Space and Place, 15(2), 103–117.
37. Skipina, I. V. (2015). Materialı Vsesoyuznoy perepisi 1926 g. kak istochnik o chislennosti i sotsialnom sostave naseleniya (na materialakh Tobolskogo okruga Uralskoy oblasti). İstoricheskaya i Sotsialno-Obrazovatelnaya Mysl, 7(7-2), 79–83.
38. Suny, R. G. (1994). The making of the Georgian nation. Indiana University Press.
39. Tolts, M. (1995). The Soviet censuses of 1937 and 1939: Some problems of data evaluation [Bildiri sunumu]. International Conference on Soviet Population in the 1920s and 1930s, Toronto, Kanada. doi: 10.13140/2.1.2765
40. Tolts, M. (2020). Itogi perepisi naseleniya SSSR 1939 g.: Dve problemy adekvatnosti. Demograficheskoye Obozreniye, 7(1), 100–117.
41. Viola, L. (2001). The other archipelago: Kulak deportations to the North in 1930. Slavic Review, 60(4), 730–755. doi: 10.2307/2697493
42. Zhiromskaya, V. B., Kiselev, I. N. ve Poliakov, Yu. A. (1996). Polveka pod grifom "sekretno": Vsesoyuznaya perepis naseleniya 1937 goda. Nauka.
43. Zhiromskaya, V. B. ve Poliakov, Yu. A. (Eds.). (2007). Vsesoyuznaya perepis naseleniya 1937 goda: Obshchiye itogi: Sbornik dokumentov i materialov. Rossiyskaya Politicheskaya Entsiklopediya (ROSSPEN). 10 Nisan 2024 tarihinde https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/47581-vsesoyuznaya-perepis-naseleniya-1937-goda-obschie-itogi#mode/inspect/page/33/zoom/4 adresinden erişildi.