Türk Düşüncesinin Epistemolojik Kökleri: Yusuf Has Hâcib ve İmam Mâtürîdî Üzerine Bir İnceleme

Öz

Yusuf Has Hâcib ve İmam Mâtürîdî Türk düşüncesi geleneğinin teşekkül devrinin önemli isimlerindendir. Bu çalışmanın amacı aralarında bir asırlık fark olan iki Türk bilgesinin fikri bağını incelemektir. Bu çerçevede ilk önce İmam Mâtürîdî’nin bilgi teorisi üzerinde durulmuştur. İmam Mâtürîdî bilgi konusunu sistematik olarak ele alan ve bu çerçevede İslam düşüncesi içerisinde kendine has bir bilgi kuramı oluşturan ilk kişidir. Mâtürîdî epistemolojisinin ön plana çıkan özelliğinin akla yapılan vurgunun baskınlığı olduğu belirtilmelidir. Çalışmanın amacı kapsamında ikinci olarak klasik bir siyasetname olmanın ötesinde siyaset felsefesi metni olarak görülebilecek Yusuf Has Hâcib’in kaleme aldığı Kutadgu Bilig incelenmiştir. Çalışmada Yusuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig isimli eserinde, İmam Mâtürîdî’nin bilgi felsefesini takip ettiği iddia edilmiştir. Kutadgu Bilig, devlet yönetiminde aklı önceleyen bir yaklaşıma sahiptir. Bununla birlikte eserde İmam Mâtürîdî’nin bilgi kuramında olduğu gibi aklın sınırsız kullanımın doğuracağı sıkıntılara işaret edilmiştir. Siyaset felsefesinin önemli konularından biri olan iktidarın sınırlandırılması tartışmalarında Yusuf Has Hâcib, İmam Mâtürîdî’yi takip ederek aklın kullanımını önemsemiş fakat gönül ile sınırlandırılması gerektiğini önererek farklı bir bakış açısı geliştirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İmam Maturidi
• Yusuf Has Hacib
• Bilgi felsefesi
• Akıl
• Aklın sınırları
• Türk düşüncesi

The Epistemological Roots of Turkish Thought: A Study on Yusuf Has Hacib and Al-Māturīdī

Öz

Yusuf Has Hacib and Imam al-Māturīdī are among the prominent figures of the formative period of the Turkish intellectual tradition. The aim of this study is to examine the intellectual connection between these two Turkish sages, transcending the century-long gap between them. The study first focuses on Imam al-Māturīdī’s theory of knowledge. Imam al-Māturīdī is the first contemplator to address the problem of knowledge systematically and, to develop a distinctive epistemological theory within Islamic tradition. The most distinctive characteristic of al-Māturīdī epistemology is the domination of the emphasis on reason. Secondly, Kutadgu Bilig, authored by Yusuf Has Hacib and regarded not merely as a classical siyasetname but also as a work of political philosophy, is examined. The study argues that Yusuf Has Hacib follows Imam al-Māturīdī’s philosophy of knowledge. Kutadgu Bilig adopts an approach that prioritizes reason in the governance of the state. Nevertheless, similar to Imam al-Māturīdī’s theory of knowledge, the work points to the problems that may arise from the unlimited use of reason. In discussions on the limitation of power, which constitutes one of the important issues of political philosophy, Yusuf Has Hacib, following Imam al-Māturīdī, emphasizes the use of reason but develops a different perspective by proposing that it should be constrained by the heart (gönül).

Anahtar Kelimeler

• Imam al-Māturīdī
• Yusuf Has Hacib
• Philosophy of knowledge
• Reason
• The limits of reason
• Turkish thought

Kaynakça

1. Akıncı, M. (2014a). Hayek’in sosyal ve siyasal teorisi. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3, 73-89. https://izlik.org/JA39LL87CW
2. Akıncı, M. (2014). Türk siyasal düşüncesinin inşasında Kutadgu Bilig’in yeri: Kutadgu Bilig’de iktidar, siyaset ve toplum. M. Akıncı, (Ed.), Tozlu raflardan günümüze Kutadgu Bilig: siyaset ve yönetim içinde (ss. 9-42). Ankara: Nobel Yayınları.
3. Arat, R. R. (2008). Giriş. Kutadgu Bilig, (Çev. R. R. Arat), İstanbul: Kabalcı Yayınları.
4. Argunşah, M. (2016). Kutadgu Bilig’de ‘köŋül’ kelimesiyle kurulan deyimlerin anlam dünyası. Yûsuf Has Hâcib’in doğumunun 1000. yılında Kutadgu Bilig: Türk dünya görüşünün şâheseri Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, isamveri.org/pdfdrg/D273783/2016/2016_ARGUNSAH.pdf Erişim: 8.01.2025.
5. Berkmen, A. (2007). Marksizm: Praksisin teorisi. H. B. Örs, (Ed.), 19. yüzyıldan 20. yüzyıla modern siyasal ideolojiler içinde (ss. 163-253). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
6. Bottomore, T. (1994). Frankfurt Okulu, (Çev. A. Çiğdem), İstanbul: Vadi Yayınları.
7. Cevizci, A. (1999). Felsefe sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları.
8. Çelebi, İ. (2020). Mu‘tezile. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 31, ss. 391-401). İstanbul: TDVİAM.

9. Dilek, İ. (2021). Türk mitoloji sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
10. Fığlalı, E. R. (1997). Haricîler. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 16, ss. 169-175). İstanbul: TDVİAM.
11. Hayek, F. A. (1994). Hukuk, yasama faaliyeti ve özgürlük: kurallar ve düzen. (Çev. A. Yayla), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
12. Kafesoğlu, İ. (1980). Kutadgu Bilig ve kültür tarihimizdeki yeri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
13. Kalaycı, M. (2017). Tarihsel Süreçte Eşarilik–Maturidilik İlişkisi. Ankara Okulu Yayınları.
14. Kalaycı, M. (2019). Eşarilik. H. Onat ve S. Kutlu, (Ed.), İslam mezhepleri tarihi içinde (ss. 391-418). Ankara: Grafiker Yayınları.
15. Kutlu, S. (2003). Bilinen ve bilinmeyen yönleriyle İmam Mâtürîdî. S. Kutlu (Ed.), İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik içinde (ss. 17-55), Ankara: Kitâbiyat Yayınları.
16. Kutlu, S. (2012). Mâtürîdî akılcılığı ve bunun günümüz sorunlarını çözmeye katkısı. Büyük Türk Bilgini İmâm Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik içinde (ss. 549-575), İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları.
17. Kutlu, S. (2014). Mâtürîdî. Ö. Bozkurt (Ed.), Türk-İslam düşünce tarihi içinde (ss. 97-118), İstanbul: Divan Kitap.
18. Kutlu, S. (2019a). Mâtürîdîlik. (Ed.) H. Onat ve S. Kutlu, İslam mezhepleri tarihi içinde (ss. 361-390), Ankara: Grafiker Yayınları.
19. Kutlu, S. (2019b). Mürcie. (Ed.) H. Onat ve S. Kutlu, İslam mezhepleri tarihi içinde (ss. 87-123), Ankara: Grafiker Yayınları.
20. Mâtürîdî, E. M. (2016a). el-Kitâbü’t-Tevhîd (açıklamalı tercüme). (Çev. B. Topaloğlu), İstanbul: İSAM Yayınları.
21. Mâtürîdî, E. M. (2016b). el-Te’vilâtü’l-Kur’ân tercümesi. C. 4, (Çev. B. Topaloğlu), Y. Ş. Yavuz (Ed.), İstanbul: Ensar Neşriyat.
22. Mâtürîdî, E. M. (2016c). el-Te’vilâtü’l-Kur’ân tercümesi. C. 5, (Çev. B. Topaloğlu), Y. Ş. Yavuz (Ed.), İstanbul: Ensar Neşriyat.
23. Mâtürîdî, E. M. (2023). el-Kitâbü’t-Tevhîd (açıklamalı tercüme). (Çev. T. Uluç), İstanbul: İSAM Yayınları.
24. Okutan, B. B. (2016). “Felsefi meseleler” çerçevesinde Marx’ı yeniden okuma girişimi. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi, 4(2), 47-64.
25. Onat, H. ve Kutlu, S. (2019). İslam mezhepleri tarihine giriş. H. Onat ve S. Kutlu (Ed.), İslam Mezhepleri Tarihi içinde (ss. 19-62), Ankara: Grafiker Yayınları.
26. Onat, H. (2019). Haricîlik. H. Onat ve S. Kutlu (Ed.), İslam Mezhepleri Tarihi içinde (ss. 63-86), Ankara: Grafiker Yayınları.
27. Özcan, H. (1998). Mâtürîdî’de bilgi problemi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
28. Özdemir, M. (2012). Mâtürîdî’nin Mu‘tezilî akılcılığa yönelttiği eleştirilerin epistemolojik temelleri. Büyük Türk bilgini İmâm Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik içinde (ss. 215-229), İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Vakfı Yayınları.
29. Söğütlü, İ. (2008). İki farklı epistemoloji, iki farklı siyaset: Rasyonalist ve ampirist siyasetin felsefi temelleri. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, 2, 27-51.
30. Şeker, F. (2012). İslâmlaşma sürecinde Türklerin İslâm tasavvuru. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
31. Taş, İ., (2010). Kutadgu Bilig’in teorik yapısı. Turkish Studies, 3(5), 1880-1897.
32. Topaloğlu, B. (2006). Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin kelâmî görüşleri. S. Kutlu, (Ed.), İmam Mâtürîdî ve Mâtürîdîlik: Tarihî arka plan, hayatı, eserleri, fikirleri ve Mâtürîdîlik mezhebi içinde (ss. 177-202), Kitâbiyât Yayınları.
33. Yayla, A. (1992). Hayek, 20. yüzyıl ve Türkiye. Türkiye Günlüğü, 18, 51-58.
34. Yavuz, Y. Ş. (1995). Eş‘ariyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 11, ss. 447-455). İstanbul: TDVİAM.
35. Yusuf Has Hâcib (2008). Kutadgu Bilig. (Çev. R. R. Arat), İstanbul: Kabalcı Yayınları.