İstanbul’da Ölüm, Avrupa’da Alarm: 1751 İstanbul Veba Salgınının Dolaşımı ve Sosyo-Ekonomik Etkileri

Öz

Bu çalışma, 1751 yılında İstanbul’da meydana gelen veba salgınının demografik, toplumsal ve ekonomik etkilerini incelemektedir. Osmanlı kronikleri, arşiv belgeleri, diplomatik yazışmalar, yabancı gözlemci anlatıları ve Avrupa basınında yayımlanan haberler birlikte değerlendirilerek salgının yüksek ölüm yoğunluğu, hane ve nüfus kayıpları, şehirden ayrılma, işgücü ihtiyacı ve ekonomik faaliyetler üzerindeki etkileri ele alınmaktadır. Çalışmada ayrıca salgın sırasında uygulanan karantina ve hareket kısıtlamaları ile İstanbul’un Avrupa’ya uzanan insan ve ticaret bağlantılarının salgın bağlamındaki sonuçları incelenmektedir. Bulgular, 1751 salgınının İstanbul’da yalnızca yüksek can kayıplarına değil, aynı zamanda işgücü ve ekonomik faaliyetler üzerinde baskıya yol açtığını; insanların şehirden ayrılması ve İstanbul’la bağlantılı hareketlerin ise salgının İstanbul dışındaki bölgeler açısından da bir tehdit olarak değerlendirilmesine neden olduğunu göstermektedir. Avrupa basınındaki kayıtlar, bu tehdide karşı gemi ve sınır hareketlerinin sınırlandırıldığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• 1751 İstanbul vebası
• Osmanlı İmparatorluğu
• Veba
• Demografi
• Firar

Death in Istanbul, Alarm in Europe: The Circulation and Socio-Economic Effects of the 1751 Istanbul Plague Epidemic

Öz

This study examines the demographic, social, and economic effects of the plague epidemic that struck Istanbul in 1751. Drawing on Ottoman chronicles, archival documents, diplomatic correspondence, contemporary foreign accounts, and reports published in the European press, it investigates the epidemic’s high mortality, household and population losses, escape from the city, labour demand, and effects on economic activity. It also examines quarantine and restrictions on movement during the epidemic, as well as the implications of human mobility and commercial connections between Istanbul and Europe. The findings show that the 1751 epidemic caused not only substantial loss of life in Istanbul but also placed pressure on labour and economic activity. The departure of people from the city and movements connected with Istanbul were also regarded as potential threats beyond the city. Reports in the European press indicate that ship movements and border movements were restricted in response to this threat.

Anahtar Kelimeler

• 1751 Plague Epidemic in Istanbul
• Ottoman Empire
• Plague
• Demography
• Flight during the Plague

Kaynakça

1. BOA, C.BLD. 151/7546. 19 Ekim 1751 (H.29-11-1164).
2. Bâb Mahkemesi Şerʻiyye Sicilleri: nr. 107, 1714-1715 (1126-1127); nr. 172, 1740 (1152-1153); nr. 304, 1790-1791 (1204-1205).
3. Balat Şerʻiyye Sicili: nr. 38, 1741-1742 (1154-1155).
4. Eyüp Şerʻiyye Sicili: nr. 138, 1717-1718 (1129-1131).
5. Galata Şerʻiyye Sicilleri: nr. 313, 1748-1750 (1162-1163); nr. 318, 1751 (1164); nr. 439, 1778 (1192); nr. 450, 1780 (1191).
6. Üsküdar Şerʻiyye Sicili: nr. 420, 1746 (1159).
7. Aberdeen Press and Journal. 23 January 1750; 10 September 1751; 17 September 1751.
8. Aris’s Birmingham Gazette. 1 January 1750; 15 January 1750; 4 November 1751.

9. Derby Mercury. 4 October 1751.
10. Gloucester Journal. 2 January 1750.
11. Ipswich Journal. 10 February 1750; 22 December 1750.
12. Kentish Weekly Post or Canterbury Journal. 11 September 1751; 16 October 1751.
13. London Gazette. 3 February 1751.
14. Newcastle Courant. 3 February 1750; 7 September 1751.
15. The Scots Magazine. 1 September 1751.
16. Akbulut, M. Y. (2022). Hekimoğlu Ali Paşa: Paşalar çağının şeyhülvüzerası. İstanbul: Timaş Akademi Yayınları.
17. Aktepe, M. (1976). Şemʻdânî-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi Târîhi: Mür’i’t-Tevârîh (C. 1). İstanbul Edebiyat Fakültesi Matbaası.
18. Aktepe, M. M. (1958). XVIII. asrın ilk yarısında İstanbul’un nüfus meselesine dair bazı vesikalar. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 9(13), 1-30.
19. Arıcı, M. (2024). Teoloji ve bilim arasında: İslam düşünce ve tıp tarihinde veba risaleleri. İstanbul: İbn Haldun Üniversitesi Yayınları.
20. Armağan, A. L. (2005). XVII. yüzyılın sonu ile XVIII. yüzyılın başlarında Batı Anadolu ve Balkanlarda görülen veba salgınlarının sosyo-ekonomik etkileri üzerine bir araştırma. N. Sarı (Ed.), 38. Uluslararası Tıp Tarihi Kongresi Bildirileri içinde (C. 2, ss. 907–914). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
21. Aslan, A. (2015). 18. yüzyıl Osmanlı ilim hayatından bir kesit: Sıdkî Mustafa Efendi’nin günlüğü ve mülâzemet yılları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
22. Ayalon, Y. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda afetler (Z. Rona, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
23. Ayar, M. (2007). Osmanlı Devleti’nde kolera İstanbul örneği (1892–1895). İstanbul: Kitabevi.
24. Büyükaksoy, A. (2023). James Porter’in İstanbul büyükelçiliği. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
25. Cassar, P. (1966). Sanitary organization in Malta in 1743. The St. Luke’s Hospital Gazette, 1(2), 55–59.
26. Dols, M. W. (1977). The Black Death in the Middle East. Princeton: Princeton University Press.
27. Eğrioğlu Ertekin, I. (2023). Fransız elçilik raporlarına göre Osmanlı-Fransız ilişkileri (1792–1809) [Yayımlanmamış doktora tezi]. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
28. Elmas, S. (1997). Rahmî (Kırımlı Mustafa): Hayatı, edebî şahsiyeti, eserleri ve Dîvânı’nın tenkidli metni [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
29. Faroqhi, S. (2011). Osmanlı zanaatkârları (Z. Kılıç, Çev.). İstanbul: Kitap Yayınevi.
30. Faroqhi, S. (2016). Osmanlı İmparatorluğu’nda yollara düşenler: Zanaatkârlar, köylüler, tacirler, sığınmacılar, elçiler, 16.–18. yüzyıllar (Z. Kılıç, Çev.). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
31. Fazlıoğlu, İ. (2020). Mustafa Sıdkı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (C. 31, ss. 356–357). İstanbul: TDVİAM.
32. Gelibolulu Mustafa Âlî. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı (İ. H. Aksoyak, Haz.). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
33. Hammer, J. V. (1991). Büyük Osmanlı tarihi (V. Ürün ve R. Özdek, Çev) (C. 8). İstanbul: Üçdal Yayınları.
34. Hasselquist, F, (1769). Voyage dans Levant dans las annees, 1749-1752, c. 2, Paris.
35. Hasselquist, F. (1766). Voyages and travels in the Levant in the years 1749, 50, 51, 52: Containing observations in natural history, physick, agriculture, and commerce. London: Printed for L. Davis and C. Reymers, Opposite Gray’s-Inn Gate, Holborn, Printers to the Royal Society.
36. İnciciyan, P. Ğ. (1956). XVIII. asırda İstanbul (H. D. Andreasyan, Çev. ve Tahşiye). İstanbul: İstanbul Matbaası.
37. İpşirli, M. (1992). Bilâd-ı selâse. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 6, ss. 151-152). İstanbul: TDVİAM.
38. İzzî Süleyman Efendi. (2019). İzzî Tarihi (Z. Yılmazer, Haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
39. Kaya, R. (2008). Mehmet Nâil Tuman ve Tuhfe-i Nâilî’si (inceleme-metin-indeks, sayfa 301–400) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Balıkesir Üniversitesi.
40. Kubijovyč, V. ve Teslia, I. (1984). Dnister River. Encyclopedia of Ukraine (C. 1). 24 Ağustos 2026 tarihinde https://www.encyclopediaofukraine.com/default.asp adresinden erişildi.
41. Kurtaran, U. (2014). Bir zamanlar Osmanlı: Sultan I. Mahmud ve dönemi (1730–1754). Ankara: Atıf Yayınları.
42. Mackenzie, M. ve Clephane, J. (1752). Extracts of several letters of Mordach Mackenzie, M.D. concerning the plague at Constantinople. Philosophical Transactions of the Royal Society, 47, 384–395. doi: 10.1098/rstl.1751.0064
43. Marmara, R. (2005). İstanbul deniz zindanı 1740. İstanbul: Denizler Kitabevi.
44. Marmara, R. (2006). Bizans İmparatorluğu’ndan günümüze İstanbul Latin cemaati ve kilisesi (S. Özen, Çev.). İstanbul: Kitap Yayınevi.
45. Mehmed Süreyyâ. (1996). Sicill-i Osmânî yahud Tezkire-i meşâhir-i Osmâniyye (M. Keskin, A. Öztürk ve R. Tosun, Haz.), (C. 2). İstanbul: Sebil Yayınevi.
46. Olivier, A. (2007). 18. yüzyılda Türkiye ve İstanbul (A. Kaplan, Çev.). İstanbul: Kesit Yayınları.
47. Ordulu, B. (2019). 38 numaralı Balat şer‘iyye sicili (H. 1154–1155/M. 1741–1742) (transkripsiyon-değerlendirme) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi, İstanbul.
48. Öyün, Ş. (2025). 18. yüzyılda İstanbul’da veba salgınları [Yayımlanmamış doktora tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul.
49. Öyün, Ş. (2026). Vebanın iki yüzü: 18. yüzyıl Osmanlı kaynaklarında salgınların ihmali ve edebiyatta yankısı. Ü. F. Bayram (Ed.), Yeniçağ tarihi alanındaki araştırmalarda güncel metodolojik yaklaşımlar içinde (ss. 51–74). Ankara: Platanus Publishing.
50. Özkaya, Y. (1985). XVIII. yüzyılda Osmanlı kurumları ve Osmanlı toplum yaşantısı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
51. Öztürk, S. (1995). Askerî kassama ait onyedinci asır İstanbul tereke defterleri (sosyo-ekonomik tahlil). İstanbul: OSAV.
52. Öztürk, S. (2012). Kırımlı Rahmi ve divanı. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 237–268.
53. Öztürk, S. (t.y.). İstanbul ve çevresinde toplum hayatını etkileyen tabii afetler ve ekonomik kayıplar. S. Öztürk (Ed.), Afetlerin gölgesinde İstanbul: Tarih boyunca İstanbul ve çevresini etkileyen faktörler içinde (ss. 373-428). İstanbul: İstanbul Kültür A.Ş.
54. Panzac, D. (2011). Osmanlı İmparatorluğu’nda veba: 1700–1850 (S. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
55. Porter, J. ve Larpent, G. (2013). Türkiye’nin bir asrı (E. B. Demir, Çev.). İstanbul: Yeditepe Yayınları.
56. Sakaoğlu, N. (1999). Mahmud I. Yaşamları ve yapıtlarıyla Osmanlılar ansiklopedisi içine (C.2, ss. 53-57). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
57. Sharhorod. (1993). Encyclopedia of Ukraine (C. 4). 24 Ağustos 2026 tarihinde https://www.encyclopediaofukraine.com/default.asp adresinden erişildi.
58. Şemdânîzâde Fındıklılı Süleyman Efendi. (1976). Şemdânîzâde Fındıklılı Süleyman Efendi târîhi: Mür’i’t-tevârih (M. M. Aktepe, Haz), (C. 1). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Matbaası.
59. Teske, J. (2011). Embroidery for ambassadors. The Rijksmuseum Bulletin, 59(1), 58–73.
60. Tuncer, Ş. (2023). Sultan III. Ahmed: Günlük yaşantısı, yakın çevresi ve şahsiyeti. İstanbul: Timaş Akademi Yayınları.
61. Varlık, N. (2015). İstanbul’da veba salgınları. A. Aydoğan (Ed.), Antik Çağ’dan XXI. yüzyıla büyük İstanbul tarihi: Toplum içinde (C. 4, ss. 146–151). İstanbul: İBB Kültür A.Ş.
62. Varlık, N. (2017). Akdeniz dünyasında ve Osmanlılarda veba 1347–1600 (H. Yalın, Çev.). İstanbul: Kitap Yayınevi.
63. Vatin, N. (2019). Daniel Panzac. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 3, EK-2, s. 394). İstanbul: TDVİAM.
64. Webb Yıldırmak, G. (2011). XVIII. yüzyılda Osmanlı-İngiliz tiftik ticareti. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.