Kars Müzesi’ndeki Güney Kafkasya Ülkelerine Ait Sikkeler

Öz

Türkiye Cumhuriyeti’nin Doğu Anadolu Bölgesi sınırları dâhilinde bulunan Kars ili her dönem farklı kültür ve medeniyetlere ev sahipliği yapmış ve zengin bir kültürel miras biriktirmiştir. Nümizmatik veriler bölgenin siyasi, somut ve kültürel tanıkları sayılmaktadır. Bölge ile ilgili nümizmatik veriler bakımından Kars Müzesi zengin envantere sahiptir. Bölgenin nümizmatik geçmişi düşünüldüğünde, nicelik bakımından yapılan akademik yayın sayısının az olduğu gözlenmiştir. Bu bağlamda çalışmanın odak noktası Kars Müzesi envanterinde yer alan Ermeni Krallığı, Gürcistan Krallığı ve Çarlık Rusya dönemlerine ait sikkeler üzerine kurgulanmıştır. Araştırmanın amacı, bölgenin nümizmatik geçmişine dair akademik literatürdeki boşluğun doldurulması ve elde edilen verilerin bilimsel formatta Kars Müzesi envanterine kazandırılmasıdır. Araştırma sürecinde elde edilen bulgular için nitel araştırma yöntemlerinden belge analizi modeli benimsenmiştir. Kars Müzesi’nde bulunan sikkelerle ilgili yerinde ön inceleme yapılarak, sikke envanteri incelenmiş ve konumuzu teşkil eden devletlere ait sikkelerin tasnifi yapılarak fotoğraflama işlemi gerçekleştirilmiştir. Araştırma neticesinde elde edilen verilerin yalnızca Kars Müzesi’ne katkı sunmakla kalmayacağı, bölgede bulunan kurumlara/kuruluşlara, şahıslara ya da koleksiyonerlere konu çerçevesinde yeni çalışmalar yürütülmesi bakımından motivasyon kazandıracağı, hatta konuyla ilgilenen akademisyenlere ve diğer araştırmacılara yapacakları çalışmalara zemin oluşturmak suretiyle ışık tutacağı öngörülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kafkasya
• Kars müzesi
• Ermeni Krallığı dönemi sikkeleri
• Gürcistan Krallığı dönemi sikkeleri
• Çarlık Rusya Dönemi rus sikkeleri

Destekleyen Kurum

VAN YYÜ BAP KORDİNATÖRLÜĞÜ

Proje Numarası

SYD-2021-8951

Teşekkür

Proje çalışmamız esnasında Kars Müzesi Müdürü ve çalışanlarına araştırmamız süresince göstermiş oldukları yakın ilgi, yardım ve desteklerinden dolayı teşekkürü borç biliriz. Ayrıca Prof.Dr. Zaza Shashikadze ve Dr. Öğr.Üyesi Emre Günay’a Gürcüce sikkelerin okunmasına sundukları katkıdan ötürü teşekkür ederiz.

Coins from the Countries of the South Caucasus at the Kars Museum

Öz

Located in Türkiye’s Eastern Anatolia Region, the province of Kars has hosted various cultures and civilizations throughout history, accumulating a rich cultural heritage. Numismatic data are political, physical, and cultural witnesses of the region. In terms of numismatic data related to the region, Kars Museum has a rich numismatic inventory. Considering the numismatic history of the area, academic publications on the region’s numismatic history are limited. This study examines coins from the Armenian Kingdom, the Kingdom of Georgia, and Tsarist Russia in the Kars Museum. The aim of the research is to fill the gap in literature regarding the region’s numismatic past and to incorporate the obtained data as a result of the research into the museum inventory in a scientific format. Document analysis, a qualitative method, was adopted. An on-site preliminary examination of the coins allowed analysis, classification, and photographic documentation. It is envisaged that the data will contribute to the Kars Museum and motivate institutions, organizations, individuals, and collectors to conduct new studies within this framework. Furthermore, it is expected to shed light on the field and create a foundation for future studies to be carried out by academicians and other researchers interested in the subject.

Anahtar Kelimeler

• Caucasus
• Kars museum
• Coins from the Kingdom of Armenia period
• Coins from the Kingdom of Georgia period
• Russian coins from the Tsarist Russia period

Destekleyen Kurum

University of Van Yuzuncu Yil, Coordinatory of the Projects of Scientific Researchs

Proje Numarası

SYD-2021-8951

Teşekkür

We would like to express our gratitude to the Director and staff of the Kars Museum for their close attention, assistance, and support during our research. We also thank Prof. Zaza Shashikadze (PhD) and Assist. Prof. Emre Günay (PhD) for their contribution to the reading of the Georgian coins.

Kaynakça

1. Arslan, N.O. (2007). Güney Kafkasya’dan Türkiye’ye gelen muhacir ve mültecilerin durumu (1921-1945). Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 14(35), 341-359. doi: 10.14222/turkiyat705
2. Badem, C., & Morrison, A. (2025). The stronghold of strongholds: Kars and the Russian military, 1807-1878. Cahiers du Monde Russe, 66(3), 405-434. doi:10.4000/14wyy
3. Balı, H. (2020). Niğde Müzesi’ndeki III.Gıyaseddin Keyhüsrev dönemine ait sikkeler, Milli Kültür Araştırmaları Dergisi (MİKAD), 4(Özel Sayı), 17-29.
4. Buluk, B., ve Eşitti, B. (2019). Batıdan doğuya yavaş seyahat: Doğu Ekspresinin Kars’ın sürdürülebilir turizm gelişimine etkisi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 159-176. doi: 10.31592/aeusbed.571083
5. Cengiz,E. (2013). XI ve XV. yüzyıllar arasında Kars, [Yayımlanmamış doktora tezi], Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
6. Çakıcı, S., ve Temizkan, R. (2025). Kars ili mutfak kültürünün gastronomi turizmi kapsamında değerlendirilmesi. Journal of Gastronomy Hospitality and Travel (JOGHAT), 8(1), 160-173. doi: 10.33083/joghat.2025.547
7. Çelikoğlu, Ş., ve Atiş, E. (2020). Elements of Molokan culture in the Kars region within the context of cultural geography and cultural tourism. Geojournal of Tourism and Geosites, 29(2), 597-613. doi: 10.30892/gtg.29217-492
8. Çiftçi, M., ve Günaşdı, Y. (2021). Kars and Ardahan region Urartian inscriptions and their evaluation in terms of war and propaganda expressions. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28, 603-621. doi: 10.9775/kausbed.2021.033

9. Daşdemir, M., ve Efendioğlu, S. (2016). Kars ve Erzurum ağızlarında Rusça ödünç kelimeler. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 55, 159-178. doi: 10.14222/TURKIYAT1448
10. Dayı, S. E. (2004). Elviye-i Selase/Üç Sancak (Kars, Ardahan ve Batum)’da Ermenilerin Türklere yaptıkları mezalim. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 11(23), 245-274. doi: 10.14222/TURKIYAT508
11. Demirel, M. (2010). Doğu Anadolu’da idari yapılanma (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra). Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 15(37), 247-259. doi: 10.14222/TURKIYAT795
12. Erdoğan, E.ve Akarslan Kodaloğlu, F. (2023). Kars geleneksel Kafkas, Osmanlı, Türkmen kadın giyimleri ve etkileşimleri, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 86, 105-115.
13. Erdoğan, N. ve Menteşe, H.(2015). Nümismatik ve sikkelerin dünya tarihi açısından önemi, (MS 491- 1453). N. Erdoğan, (Ed.), Doğu Roma Sikkeleri içinde (ss. 17-18). Mardin: Mardin Müzesi Müze Müdürlüğü.
14. Erk, A. (2019). Kars Müzesi’nde bulunan etnografik madeni takılar, [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], Van YYÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
15. Görgülü, L.S., Salman, A. N., Polat, C.H., & Yavuz, A. Ö. (2021). Kentsel bir arayüz olarak Kars’taki Rus dönemi kamu yapıları cephelerinin göstergebilimsel analizi. İdealkent, 13(35), 450-482. doi: 10.31198/idealkent.967979
16. Gurallar, N. (2020). Russian modernization in East Anatolia: The case of Kars. Muqarnas Online, 37(1), 247-264. doi: 10.1163/22118993-00371p09
17. Gümüşçü, O. (2018). Tarihi coğrafya ve kültürel miras. Erdem, 75, 99-120. https://doi.org/10.32704/erdem.496740
18. “İlk olarak 1959 yılında”. (2020). 28 Eylül 2020 tarihinde https://kars.ktb.gov.tr/TR-54869/muzeler.html adresinden erişildi
19. “Kars müzesi bir bölge”. (2026). 17 Şubat 2026 tarihinde https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/kars/gezilecekyer/kars-muzes adresinden erişildi.
20. Kaynar, M. K., & Ak, G. (2015). 19. yüzyılda çokkültürlü imparatorluktan ulus-devlete geçişte sürgün ve göç: Malakanlar örneği. Journal of Academic Inquiries, 10(2), 1-22. doi: 10.17550/AID.89133
21. Khisamitdinova, F. G. (2020). Russkiye leksiçeskiye zaimstvovaniya v yujnom dialekte başkirskogo yazıka. Yazıki i folklor korennıkh narodov Sibiri, 2, 98-105. doi: 10.25205/2312-6337-2020-2-98-105
22. Kırzıoğlu, M. F. (1953). Kars tarihi, İstanbul:Işıl Matbaası.
23. Kızılkaya, O. (2017). XIX. yüzyılın ortalarında Kars sancağı’nda bazı sosyal ve dini yapılar. Kafkas Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4(8), 192-214. doi: 10.17050/kafkasilahiyat.339135
24. Memmedli, M., ve Akgüller, H. (2020). Brest Litovsk Barış Antlaşması’nın siyasi sonuçları (Sovyet Rusya ve Osmanlı İmparatorluğu açısından). Belgi Dergisi, 20, 2713-2734. doi: 10.33431/belgi.745630
25. Mustafalı, C. (2020). 1917 Ekim Devrimi sonrası Güney Kafkasya’da gelişmeler ışığında Ömer Faik Numanzade’nin siyasi faaliyetleri. Avrasya İncelemeleri Dergisi, 9(2), 283-299. doi: 10.26650/jes. 2020.018
26. Muradyan, H. (2024). Lieutenant General Ivan Popko on the state and prospects of the Kars region of Armenia in the Russian Empire (1878). Quaestio Rossica, 12(4), 1250-1265. doi: 10.15826/qr.2024.4.946
27. Özbek, O. ve Yükmen, B. (2001). 1997 Yılı Kars, Ardahan, Iğdır illeri yüzey araştırması, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 2, 145-153.
28. Öztürk, S. V. (2024). Kars coğrafyasına yansıyan Rus mirası: yapı tasarımında uyumlu ittifak. Sanat ve Tasarım Dergisi, 33, 124-145. doi: 10.18603/sanatvetasarim.1374821
29. Patacı, S. ve Oral Patacı, Ö. (2020). Ardahan ili 2017 yılı arkeolojik yüzey araştırması, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 1(47), 222-255. doi: 10.17498/kdeniz.767227
30. Serbest, B. ve Demirci, N. S. (2012). Kars ve çevresinde Rus yönetimi (Karskaya oblast’ 1878-1917, ICANAS Kongresi-10-15 Eylül 2007, Tarih ve medeniyetler tarihi içinde (C. VI. ss. 2715-2734). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
31. Tekin, O. (1994). Eski çağda para- Antik nümismatiğe giriş, İstanbul: Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları.
32. Tsoi, A. (2021). The role of Ataturk and the Grand National Assembly of Turkey in the treaties of Moscow and Kars. Eurasian Journal of Higher Education, 1(1), 30-41. doi: 10.31039/ejohe.2020.1.28
33. Türk, F., ve Kaya, E. (2019). Kaf Dağı’nın eteğinde bir Alman kolonisi: Kars Almanları. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 683-713. doi: 10.26468/trakyasobed.534425
34. Uyar, F. (2020). Bir efemera türü olarak hatalı kâğıt para ve hatalı kâğıt para koleksiyonculuğu, Bilgi ve Belge Araştırmaları Dergisi, 13, 33-54. doi: 10.26650/bba.2020.13.02
35. Uylu, N. (2011). Kars Müzesi’nde bulunan Ani Harabeleri’nden çıkarılan Selçuklu seramiklerinin süsleme ve kompozisyon özellikleri, [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi], Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
36. Ünal, K. (2019). Rus dilindeki ödünçlemeler üzerine bir inceleme: Türk halklarının Rus mutfak kültürüne katkısı. Sosyal Araştırmalar ve Davranış Bilimleri Dergisi, 5(9), 415-435. doi: 10.5281/zenodo.6481668
37. Yıldırım, S. (2016). Cumhuriyet dönemi nüfus politikaları çerçevesinde göç ve göç politikaları (1921-1960), Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 24, 273-301.
38. Yulu, A. (2024). Kars’ta şehirsel koruma ve turizm. Kent Akademisi, 17(4), 1545-1573. doi: 10.35674/kent.1418390