Erken Dönem Osmanlı Demiryolu Politikası: İstanbul-Belgrad Hattı Teşebbüsleri (1845-1855-1860)

Öz

19. yüzyılda demiryollarının dünya genelinde hızla yayılması, Osmanlı Devleti’nde de demiryolu yatırımlarını gündeme getirmiştir. Devletin geniş coğrafyası ve stratejik konumu, yabancı yatırımcıların Osmanlı topraklarına yönelmesinde etkili olmuştur. Bu bağlamda İstanbul ile Belgrad arasında 1845, 1855 ve 1860 yıllarında gündeme gelen demiryolu projeleri, güzergâh planları, imtiyaz şartları ve sermaye garantileri bakımından devletin altyapı politikalarındaki evrimini mukayeseli olarak inceleme imkânı sunmaktadır. Bu çalışmanın temel araştırma sorusu, Babıali’nin bu girişimleri hangi ekonomik, siyasi, askerî ve idari parametrelerle değerlendirdiği ve projelerin akim kalmasında devletin tutumunun mu yoksa imtiyaz sahiplerinin mali/teknik yetersizliklerinin mi belirleyici olduğudur. Çalışmanın temel iddiası, Osmanlı Devleti’nin demiryolu yatırımlarına karşı toptancı bir ihtiyat duymadığı, aksine İstanbul-Belgrad hattını stratejik açıdan önemsediği ve teklifleri rasyonel bir süzgeçten geçirdiği yönündedir. Nitekim süreç içerisinde devlet, imtiyaz talebinde bulunan aktörlerin mali ve teknik yeterliliklerini daha titiz bir şekilde değerlendirmiş, özellikle 1855-1860 teşebbüslerinde de görüldüğü üzere, projelerin ileride doğurabileceği muhtemel riskleri önceden bertaraf etmek ve mali yükümlülükleri sınırlandırmak amacıyla çeşitli hukuki ve idari tedbirler almıştır. Bu doğrultuda, çalışmada söz konusu üç girişim incelenerek Osmanlı bürokrasisinin yabancı sermaye ve altyapı yatırımlarına yönelik yaklaşımı ile bu doğrultuda şekillenen çok boyutlu karar alma süreci ortaya konulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Demiryolu
• Osmanlı Devleti
• İstanbul
• Belgrad

Early Ottoman Railway Policy: Attempts to Construct the Istanbul-Belgrade Railway Line (1845-1855-1860)

Öz

The rapid spread of railroads worldwide in the 19th century brought railway investments to the forefront in the Ottoman Empire as well. The empire’s vast territory and strategic location attracted foreign investors. In this context, the railway projects proposed between Istanbul and Belgrade in 1845, 1855, and 1860 offer an opportunity to comparatively analyze the evolution of the state’s infrastructure policies in terms of route planning, concession terms, and capital guarantees. The central research question is which economic, political, military, and administrative parameters the Sublime Porte used to evaluate these initiatives, and whether the state’s stance or the concessionaires’ financial and technical inadequacies were decisive in the projects’ failure. The study argues that the Ottoman State did not harbor blanket skepticism toward railway investments; rather, it regarded the Istanbul–Belgrade line as strategically important and subjected proposals to a rational screening process. The state evaluated concession seekers’ financial and technical capabilities more rigorously and, particularly in the 1855-1860 initiatives, took legal and administrative measures to preempt future risks and limit financial obligations. Accordingly, the study examines these three initiatives to shed light on the Ottoman bureaucracy’s approach to foreign capital and infrastructure investments, as well as the multidimensional decision-making process that emerged.

Anahtar Kelimeler

• Railway
• Ottoman Empire
• Istanbul
• Belgrade

Kaynakça

1. BOA, A.DVN.MKL, 2/19
2. BOA, A.DVNSMKL.d, nr. 1
3. BOA, İ.HR, 141/7398, R, 24, 27 Haziran 1848 (H. 25 Receb 1264).
4. BOA, HR.TO, 406/11.
5. BOA, İ.MMS, 5/182, ZA, 17, 1 Ağustos 1855 (H. 17 Zilkade 1271).
6. BOA, İ.MMS, 24/1031, CA, 29, 2 Aralık 1861 (H. 29 Cemaziyelevvel 1278).
7. Acer, Z. (2025). Eskişehir-Kütahya demiryolunun yapımı ve işletmesi (1893-1894), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
8. Acer, Z. (2026). Kütahya-Afyonkarahisar demir yolunun yapımı ve işletmesi (1894-1895), Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 16(2), 647-671.

9. Adiloğlu, B. (2021). Düyûn-ı Umûmiyye Osmanlı devlet borçları idaresi, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 21, 67-78.
10. Akagündüz, Ü. (2016). Demiryollarının dünyadaki gelişimi ve bu gelişmenin Türkiye’ye ilk yansımaları, Akademik Sosyal Araştırma Dergisi, 36, 452-472.
11. Algül, S. (1998). Osmanlıdan cumhuriyete Anadolu’da demiryolları imtiyazları ve Chester Projesi, [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
12. Alperen, A. (2018). Bağdat Demiryolu: siyasal sonuçları olan bir Türk-Alman Demiryolu Projesi, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum Dergisi, 7(9): 1-22.
13. Beydilli, K. (1991). Bağdat demiryolu. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 4, ss. 442-444). İstanbul: TDVİAM.
14. Cobb, E. (2023). Osmanlı’nın ilk demiryolu tecrübesi: İzmir-Aydın hattının zorlu yılları, Toplumsal Tarih Akademi, 2, 8-24.
15. Dikmen, N. (2010). Osmanlı dış borçlarının ekonomik ve siyasi sonuçları, Atatürk Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Dergisi, 19(2): 137-159.
16. Engin, V. (1993). Rumeli Demiryolları, İstanbul: Eren Yayıncılık.
17. Engin, V. (2008). Rumeli Demiryolu. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 35, ss. 235-237). İstanbul: TDVİAM.
18. Gülsoy, U. (2010). Kutsal proje (Ortadoğu’da Osmanlı demiryolları), İstanbul: Timaş Yayınları.
19. Gülsoy, U. ve Ochsenwald, W. (1998). Hicaz Demiryolu, DİA, (C. 17, ss. 441-445). İstanbul.
20. Gavril, A. (2021). Anadolu Osmanlı Demiryolu ve Bağdat Demiryolu Şirket-i Osmaniyesi idaresinin iç yüzü. (B. Çoşkun vd. Çev). İstanbul: İstos Yayıncılık.
21. Hut, D. (2016). Bağdat Demiryolu ve petrol mücadelesi. M. Florian Hertsch, M. Er, V. Dr. Kovać (Ed.), Die Bagdadbahn. Hamburg.
22. Kolay, A. (2022). II. Abdülhamid döneminde gerçekleştirilemeyen bir proje: Balıkesir-Babaeski demiryolu hattı. A. Kolay ve A. Vurgun (Ed.) Tarihin engin sularında Vahdettin Engin’e armağan içinde (ss. 413-431). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
23. Kolay, A. (2019). Anadolu’da işletmeye açılan ilk demiryolu: İzmir-Kasaba (Turgutlu) hattı ve uzantıları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
24. Kolay, A. (2011). İzmir-Kasaba ve uzantısı demiryolu hatları (1863-1897). [Yayımlanmış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
25. Kurmuş, O. (1982). Emperyalizmin Türkiye’ye girişi, Ankara: Savaş Yayınları.
26. Kuş, B. ve Günay, N. (2019), Osmanlı’da demiryolu ağının gelişimi açısından Hicaz Demiryolu, Anadolu Kültürel Araştırma Dergisi, 3(1): 65-79.
27. Küçük, C. ve Ertüzü,T. (1994). Düyûn-ı Umûmiyye, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 10, ss. 58-62). İstanbul: TDVİAM.
28. Onursal, B. F. ve Başaran, D. (2020). Bağdat Demiryolu projesi üzerinden Almanya’nın barışçıl nüfuz etme stratejisine dair okuma, Uluslararası Kriz Ve Siyaset Araştırmaları Dergisi, 4(2): 325-358.
29. Özdemir, B. (2010). Osmanlı Devleti dış borçları (1854-1954) döneminde yüzyıl süren boyunduruk. Ankara: T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı.
30. Özkaya, S. (2011). Mısır Demiryollarının modernleşme açısından önemi. ICANAS 38, Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Ekim 2011 içinde (ss. 2383-2394). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
31. Protheroe, E. (1914). The Railways of the Word, London: G. Routledge & Sons.
32. Schiwelbusch, W. (2022). Demiryolu seyahatinin tarihi-19. yüzyılda mekân ve zamanın sanayileşmesi, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.
33. Tamçelik, S. (2000). Osmanlı dönemi demiryollarının tarihi gelişimi içerisinde siyasî, iktisadî ve sosyal etkiler, AKM Erdem Dergisi, 12(35): 483-535.
34. Tozoğlu, A. E. (2024). Demiryolu ve kent, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
35. Yazıcı, M. (2015). Mudanya-Bursa Demiryolunun yapımı ve işletilmesi (1873-1908). Bursa: Nilüfer Belediyesi.
36. Yazıcı, M. (2010). Mudanya-Bursa Demiryolunun yapımı ve işletilmesi (1873-1908). [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
37. Yavuzarslan, E. (2021). 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki demiryolu seferberliği ve başkent İstanbul’un kentsel dönüşüme katkıları, Ankara: Gece Kitaplığı.
38. Yılmaz, M. (2025). Gerçekleştirilemeyen bir proje: İstanbul-Belgrad Demiryolu (1855), Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 85, 380-388.