Osmanlı Döneminde Kudüs-i Şerif Sancağı’ndaki Rüşdiye Mektepleri

Öz

Osmanlı Devleti’nde modern sivil eğitim kurumlarının gelişiminde önemli bir yere sahip olan rüşdiye mektepleri, XIX. yüzyılın ilk yarısından itibaren eğitim alanındaki yenileşme politikalarının temel unsurlarından biri hâline gelmiştir. İlk somut örnekleri 1847 yılında İstanbul’da açılan rüşdiyeler, 1853 tarihli padişah iradesiyle taşraya yayılmaya başlamış; 1869 tarihli Maârif-i Umûmîye Nizamnâmesi ile hukuki ve idari bakımdan daha sistematik bir yapıya kavuşturulmuştur. II. Abdülhamid döneminde ise rüşdiye mekteplerinin hem sayısal hem de kurumsal açıdan geliştirilmesine özel önem verilmiştir. Bu süreçte rüşdiyelerin kurulduğu bölgelerden biri de Kudüs-i Şerif Sancağı olmuştur. Bu çalışmada Kudüs-i Şerif Sancağı’nda faaliyet gösteren rüşdiye mektepleri, kuruluş süreçleri, idari yapıları ve eğitim işleyişleri bakımından incelenmiştir. Böylece sancağın Osmanlı dönemindeki modern ortaöğretim sistemine ilişkin kurumsal çerçevesi ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Eğitim
• Kudüs-i Şerif
• Rüşdiye
• Muallim

Rushdiye Schools in the Sanjak of Jerusalem During the Ottoman Period

Öz

Rushdıyyeh schools, which played a significant role in the development of modern civil education in the Ottoman Empire, became one of the main components of educational reforms from the first half of the nineteenth century onwards. The first concrete examples, opened in Istanbul in 1847, were gradually expanded to the provinces following an imperial decree issued in 1853. With the 1869 Regulation of Public Education (Maârif-i Umûmîye Nizamnâmesi), these schools gained a more systematic legal and administrative structure. During the reign of Abdülhamid II, particular emphasis was placed on improving both the number and institutional capacity of rushdıyyeh schools. One of the regions where these schools were established was the Sanjak of Jerusalem. This study examines the rushdıyyeh schools operating in the Sanjak of Jerusalem in terms of their establishment processes, administrative structures, and educational practices. In doing so, it reveals the institutional framework of modern secondary education in the region during the Ottoman period.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Jerusalem al-Sharif
• Education
• Rushdiye
• Teacher

Kaynakça

1. BOA, A.}AMD, 72/61, 20 Ağustos 1857 (H. 29 Zilhicce 1273).
2. BOA, BEO, 3253/243972, 20 Şubat 1908 (H. 17 Muharrem 1326).
3. BOA, İ..DH, 698/48826, 10 Mart 1875 (H. 2 Safer 1292).
4. BOA, İ..MF, 14/6, 19 Şubat 1908 (H. 16 Muharrem 1326).
5. BOA, İ..ŞD, 9/466, 7 Ağustos 1868 (H. 17 Rebiyülahir 1285).
6. BOA, MF.MKT, 1108/22, 20 Mart 1909 (H. 27 Safer 1327).
7. BOA, MF.MKT, 112/151, 2 Ekim 1889 (H. 6 Safer 1307).
8. BOA, MF.MKT, 117/41, 28 Nisan 1890 (H. 8 Ramazan 1307).

9. BOA, MF.MKT, 19/124, 1 Eylül 1874 (H. 19 Recep 1291).
10. BOA, MF.MKT, 277/39, 20 Ağustos 1895 (H. 28 Safer 1313).
11. BOA, MF.MKT, 28/33, 25 Mayıs 1875 (H. 19 Rebiyülahir 1292).
12. BOA, MF.MKT,42/95, 30 Ağustos 1876 (H. 9 Şaban 1293).
13. BOA, MF.MKT, 46/102, 20 Mart 1877 (H. 5 Rebiyülevvel 1294).
14. BOA, MF.MKT, 469/46, 3 Ekim 1899 (H. 27 Cemaziyelevvel 1317).
15. BOA, MF.MKT, 47/172, 26 Nisan 1877 (H. 12 Rebiyülahir 1294).
16. BOA, MF.MKT, 49/2, 24 Mayıs 1877 (H. 11 Cemaziyelevvel 1294).
17. BOA, MF.MKT, 51/94, 5 Eylül 1877 (H. 26 Şaban 1294).
18. BOA, MF.MKT, 64/17, 31 Temmuz 1879 (H. 11 Şaban 1296).
19. BOA, MF.MKT, 65/115, 4 Ağustos 1880 (H. 27 Şaban 1297).
20. BOA, MF.MKT, 65/93, 28 Temmuz 1880 (H. 20 Şaban 1297).
21. BOA, MF.MKT, 790/30, 7 Temmuz 1904 (H. 23 Rebiyülahir 1322).
22. BOA, MF.MKT, 798/55, 24 Ağustos 1904 (H. 12 Cemaziyelahir 1322).
23. BOA, MF.MKT, 823/3, 3 Ocak 1905 (H. 26 Şevval 1322).
24. BOA, MF.MKT, 877/43, 25 Ağustos 1905 (H. 23 Cemaziyelahir 1323).
25. BOA, MF.MKT, 928/38, 17 Mayıs 1906 (H. 23 Rebiyülevvel 1324).
26. BOA, MF.MKT, 941/70, 16 Temmuz 1906 (H. 24 Cemaziyelevvel 1324).
27. BOA, MF.MKT, 958/23, 10 Ekim 1906 (H. 21 Şaban 1324).
28. BOA, MF. İBT, 310/42, 27 Mart 1911 (H. 26 Rebiyülevvel 1329).
29. BOA, MF. İBT, 115/60, 29 Mart 1902 (H. 19 Zilhicce 1319).
30. BOA, MF. İBT, 276/57, 22 Haziran 1910 (H. 13 Cemaziyelahir 1328).
31. BOA, MF. İBT, 12/17, 10 Ocak 1878 (H. 6 Muharrem 1295).
32. BOA, MF. İBT, 144/23, 28 Ocak 1904 (H. 10 Zilkade 1321).
33. BOA, MF. İBT, 150/9, 23 Ağustos 1904 (H. 11 Cemaziyelahir 1322).
34. BOA, MF. İBT, 150/142, 13 Eylül 1904 (H. 3 Recep 1322).
35. BOA, MF. İBT, 156/49, 27 Şubat 1905 (H. 22 Zilhicce 1322).
36. BOA, MF. İBT, 17/131, 18 Kasım 1884 (H. 29 Muharrem 1302).
37. BOA, MF. İBT, 17/2, 25 Aralık 1883 (H. 24 Safer 1301).
38. BOA, MF. İBT, 170/122, 6 Aralık 1905 (H. 8 Şevval 1323).
39. BOA, MF. İBT, 192/53, 28 Haziran 1907 (H. 17 Cemaziyelevvel 1325).
40. BOA, MF. İBT, 197/99, 2 Ekim 1907 (H. 24 Şaban 1325).
41. BOA, MF. İBT, 199/14, 25 Kasım 1907 (H. 19 Şevval 1325).
42. BOA, MF. İBT, 25/33, 29 Mayıs 1890 (H. 9 Şevval 1307).
43. BOA, MF. İBT, 299/3, 23 Ocak 1911 (H. 22 Muharrem 1329).
44. BOA, MF. İBT, 398/35, 19 Ekim 1912 (H. 8 Zilkade 1330).
45. BOA, MF. İBT, 4/140, 14 Şubat 1875 (H. 8 Muharrem 1292).
46. BOA, MF. İBT, 407/40, 15 Aralık 1912 (H. 5 Muharrem 1331).
47. BOA, MF. İBT, 429/4, 18 Mayıs 1913 (H. 11 Cemaziyelahir 1331).
48. BOA, MF. İBT, 461/64, 26 Ekim 1913 (H. 25 Zilkade 1331).
49. BOA, MF. İBT,5/120, 25 Mart 1875 (H. 17 Safer 1292).
50. BOA, MF. İBT, 6/66, 20 Nisan 1875 (H. 14 Rebiyülevvel 1292).
51. BOA, MF. İBT,9/31, 25 Kasım 1876 (H. 8 Zilkade 1293).
52. BOA, MF. İBT,9/56, 30 Kasım 1876 (H. 13 Zilkade 1293).
53. BOA, MF. İBT,2/45, 24 Aralık 1872 (H. 23 Şevval 1289).
54. BOA, İ..MMS,105/4472, 9 Haziran 1889 (H. 10 Şevval 1306).
55. BOA, MV, 43/48, 22 Mayıs 1889 (H. 22 Ramazan 1306).
56. BOA, A.}MKT. NZD,196/78, 7 Ekim 1856 (H. 7 Safer 1273).
57. BOA, A.}MKT. MHM,416/83, 17 Ağustos 1868 (H. 27 Rebiyülahir 1285).
58. BOA, A.}MKT. MHM,441/43, 11 Nisan 1869 (H. 28 Zilhicce 1285).
59. BOA, A.}MKT. MHM,98/70, 7 Ekim 1856 (H. 7 Safer 1273).
60. BOA, ŞD, 208/13, 28 Ekim 1878 (H. 2 Zilkade 1295).
61. BOA, ŞD, 222/74, 30 Ocak 1908 (H. 26 Zilhicce 1325).
62. BOA, ŞD, 1051/45, 30 Kasım 1906 (H. 13 Şevval 1324).
63. BOA, ŞD, 1060/40, 7 Temmuz 1907 (H. 26 Cemaziyelevvel 1325).
64. BOA, TS.MA.e,1375/52, 12 Kasım 1892 (H. 21 Rebiyülahir 1310).
65. BOA, TS.MA.e,1375/55, 12 Kasım 1892 (H. 21 Rebiyülahir 1310).
66. Devlet salnamesi. (H. 1286–1307).
67. Alkan, M. Ö. (2000). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e modernleşme sürecinde eğitim istatistikleri 1839–1924. T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları.
68. Avcı, Y. (2021). Kudüs Hükümet Konağı: Osmanlı modernleşmesinin mimari temsili (1854–1917). Filistin Araştırmaları Dergisi, 10, 1–21.
69. Demirel, F. (2010). Mekteb-i idadi [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
70. Demirel, M. (2002). Türk eğitiminin modernleşmesinde rüşdîye mektepleri. İçinde Türkler (C.15, ss. 64–88). İstanbul: Yeni Türkiye Yayınları.
71. Doğanay, F. K. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e rüşdiye mektepleri [Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi Veri Tabanı.
72. el-Aselî, K. C. (2002). Kudüs: Osmanlı dönemi ve sonrası. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 26, ss. 334–338). ). İstanbul: TDVİA.
73. Genli, M. E. (2025). Gevar Rüşdiye Mektebi’nin tarihsel gelişimi ve eğitim reformlarındaki yeri (1877–1913). Cihanşümul Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(11), 284–302.
74. Gönüllü, A. R. (2017). Alanya Rüşdiye Mektebi (1861–1913). ERDEM İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 73, 65–88.
75. Hayta, N., & Ünal, U. (2003). Osmanlı Devleti’nde yenileşme hareketleri: XVII. yüzyıl başlarından yıkılışa kadar. Gazi Kitabevi Yayınları.
76. İstanbul Üniversitesi. (t.y.-a). II. Abdülhamid Han fotoğraf albümleri [Fotoğraf]. 4 Şubat 2025, tarihinde http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/FOTOGRAF/90504---0043.jpg adresinden erişildi.
77. İstanbul Üniversitesi. (t.y.-b). II. Abdülhamid Han fotoğraf albümleri [Fotoğraf]. Erişim tarihi: 4 Şubat 2025, tarihinde http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/FOTOGRAF/90504---0058.jpg adresinden erişildi
78. Kodaman, B. (1991). Abdülhamid devri eğitim sistemi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
79. Köse, F. B. (2015). Osmanlı dönemi Kudüs’ünde idari ve sosyal yapı. Ardahan Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi Belgü Dergisi, 1, 161–199.
80. Maarif-i Umumiye Nezaret-i Celilesi idaresinde bulunan Mekatib-i İbtidaiye, Rüşdiye, İdadiye, Âliye ile Mekatib-i Husûsiye ve Ecnebiyenin ve taşrada mevcud bulunan kütüphanelerin istatistiği. (H. 1310–1311).
81. Özcoşar, İ., & Akman, E. (2018). Osmanlı Kudüs’ünde ecnebi kilise arazilerinin vergiden muafiyeti meselesi. Beytülmakdis Araştırmaları Dergisi, 18(2), 15-34.
82. Somel, S. A. (2010). Osmanlı’da eğitimin modernleşmesi (1839–1908) (O. Yener, Çev.). İletişim Yayınları.
83. Tekdal, D. (2021). Osmanlıda modern taşra okullarına öğrenme ortamı ve eğiticiler bağlamında bakış. İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 72-107.
84. Telli, H. (2024). Osmanlı’nın son Kudüs müftüleri. Tokat İlmiyat Dergisi, 12(2), 374–395.
85. Ünal, U. (2015). II. Meşrutiyet öncesi Osmanlı rüşdiyeleri (1897–1907). Türk Tarih Kurumu Yayınları.