Hukuki ve Siyasi Açıdan Birinci Meşrutiyet ile İkinci Meşrutiyet Dönemi Gelişmelerinin Demokrasiye Katkısı

Öz

Bu çalışmanın konusunu Osmanlı Devleti’nin son dönemleri olan meşrutiyet döneminde yaşanan gelişmelerin demokrasiye katkısı oluşturmaktadır. Bu çerçevede yöntem olarak önce demokrasi kavramı ve bu kavramın siyasi ve hukuki açıdan sahip olduğu özellikler incelenmiş, daha sonra da Birinci ve İkinci Meşrutiyet dönemlerinde yaşanan hukuki ve siyasi gelişmeler araştırılıp demokrasi kavramı ile ilişkisi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Birinci Meşrutiyet dönemi iki yıl gibi kısa sürdüğü için bu dönemin en önemli gelişmesi Kanun-i Esasi’nin ilan edilmesidir. Ancak Kanun-i Esasi ilk hali ile demokratik bir anayasa olmaktan uzaktır. Egemenliğin kaynağı padişah olduğu gibi yürütme yetkisi de padişaha aittir. Ancak İkinci Meşrutiyet’in ilanından sonra yapılan değişiklikler ile anaya metni demokratik bir kimliğe dönüştürülüp sistem “meşruti monarşi” kimliği kazanmıştır. Ancak bu süreçte İttihat ve Terakki Partisi’nin orduyu da arkasına almış ve özellikle 31 Mart Vakası sonrasında sistem gittikçe otoriter bir kimlik kazanmış, 1913’ten sonra da tam olarak baskıcı bir düzene dönüşmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Kanun-i Esasi
• demokrasi
• Birinci Meşrutiyet
• İkinci Meşrutiyet

The Contribution of Constitutional Era Developments to Democracy from Legal and Political Perspectives

Öz

This study examines the contribution of the legal and political developments that occurred during the Constitutional Monarchy period, the final phase of the Ottoman Empire, to the development of democracy. To this end, the study first analyzes the concept of democracy and its legal and political characteristics and then examines the legal and political developments that took place during the First and Second Constitutional Eras, with a view to demonstrating their relationship to the concept of democracy. Since the First Constitutional Era lasted for only two years, its most significant development was the promulgation of the Kanun-i Esasi (the Ottoman Constitution of 1876). However, in its original form, the Kanun-i Esasi was far from being a democratic constitution. Sovereignty remained vested in the Sultan, who also exercised executive authority. Following the proclamation of the Second Constitutional Era, however, a series of constitutional amendments transformed the constitutional framework into a more democratic one, establishing the system as a “constitutional monarchy”. Despite these constitutional reforms, the Committee of Union and Progress, backed by the military, gradually consolidated its political power, and particularly after the 31 March Incident, the political system became increasingly authoritarian before ultimately evolving into a fully repressive regime after 1913.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Kanun-i Esasi; democracy
• First Constitutional Era
• Second Constitutional Era

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1995). Yeni Türkiye’nin oluşumu. İstanbul: Sarmal Yayınları.
2. Akşin, S. (1988). Şeriatçı bir ayaklanma: 31 Mart Olayı. İstanbul: İmge Yayınları.
3. Akşin, S. (2017). Kısa 20. yüzyıl tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
4. Akşin, S. (1970). Birinci Meşrutiyet Meclis-i Mebusan. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 25(1), 19-39.
5. Akşin, S. (1994). Fransız İhtilali’nin II. Meşrutiyet öncesi Osmanlı Devleti üzerindeki etkileri üzerine bazı görüşler. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 49(3), 23-29.
6. Arslan, R. (2016). Siyaset bilimine giriş. Bursa: Dora Yayınları.
7. Arslan, Z. (2005). Türkiye’de anayasacılık hareketleri ve liberalizm. Bora, T. ve Gültekingil, M. (Ed.), Liberalizm içinde (ss. 272-306), İstanbul: İletişim Yayınları.
8. Ateş, D. (2015). Demokratik siyaset. Bursa: Dora Yayınları.

9. Aydın, M. (2011). II. Meşrutiyet’in ilanı ve İngiltere. Belgi, 1(1), 15-36. doi: 10.33431/belgi.1924268.
10. Aytekin, A. (2022). Son dönem Osmanlı imparatorluğu: 1703-1908 kapitalistleşme ve merkezileşme kavşağında. Atılgan, G. vd. (Ed.), Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de siyasal hayat içinde (ss. 45-93), İstanbul: Yordam Kitap.
11. Barry, N. (2003). Modern siyaset teorisi. Ankara: Liberte Yayınları.
12. Başaran, D. (2018). Türk siyasal hayatında Tanzimat dönemi. Acar, H. (Ed.) Türk siyasal hayatı içinde (ss, 83-108), Ankara: Nobel.
13. Berkes, N. (2008). Türkiye’de çağdaşlaşma. İstanbul: YKY.
14. Berkes, N. (2025). Teokrasi ve laiklik. İstanbul: YKY.
15. Birecikli, İ. B. (2008). Yüzüncü yılında II. Meşrutiyet’in ilanı üzerine bir inceleme. Gazi Akademik Bakış, 2(3), 211-226.
16. Bostancı, N. (1994). Basın ve özgürlük. Türkiye Günlüğü, 41, 60-64.
17. Cin, H. (1992). Tanzimat döneminde Osmanlı hukuk ve yargılama usulleri. Yıldız, H. D. (Haz.), 150. yılında Tanzimat içinde (ss. 11-32), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları,
18. Çam, E. (1995). Siyaset bilimine giriş. İstanbul: Der Yayınları.
19. Çavdar, T. (2004). Türkiye’de demokrasi tarihi. Ankara: İmge Kitabevi.
20. Davison, R. (1995). Osmanlı imparatorluğu hükümetinde temsil ilkesinin ortaya çıkışı. Polk, W. ve Chambers, R. (Ed.), Ortadoğu’da modernleşme, İstanbul: İnsan Yayınları.
21. Demir, Ş. (2011). Tanzimat döneminde bir devlet politikası olarak Osmanlıcılık. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 29, 331-348. doi: 10.21563/sutad.1873290
22. Demirci, A. (2017). Türkiye’de siyasal kurumlar ve anayasal düzen. Şeyhanlıoğlu, H. (Ed.) Türkiye’de siyasal hayat içinde (ss. 9-42), İstanbul: Divan Kitap.
23. Dursun, D. (2018). Türkiye’nin siyasal hayatı. İstanbul: Beta Yayınları.
24. Erdoğan, M. (2010). Anayasal demokrasi. Ankara: Siyasal Kitabevi.
25. Erdoğan, M. (2012). İnsan hakları teorisi ve hukuku. Ankara: Orion Kitabevi.
26. Eryılmaz, B. (2010). Kamu yönetimi. Ankara: Okutman Yayıncılık.
27. Görmez, K. (1997). Yerel demokrasi ve Türkiye. Ankara: Vadi Yayınları.
28. Gözler, K. (2017). Türk anayasa hukuku dersleri. Bursa: Ekin Yayınları.
29. Güzeldağ, F. ve Akyıl, L. (2022). Osmanlı devletinde demokratikleşme hareketleri. Aksaray Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(3), 337-352. doi: 10.52791/aksarayiibd.1855918.
30. Hanioğlu, Ş. (2004). Meşrutiyet. Türkiye Diyanet Vakfı İslam ansiklopedisi içinde (C. 29, ss. 388-392). İstanbul: TDVİAM.
31. Haywood, A. (2011). Siyaset. Ankara: Adres Yayınları.
32. Huntington, S. (1993). Üçüncü dalga. Ankara: Türk Demokrasi Vakfı Yayınları.
33. Kaan, O. (2008). II. Meşrutiyet döneminde muhalefet: Ahrar Fırkası. [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
34. Kaan, O. (2009). Demokrasi tarihimizde 1912 seçimleri. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 31-49. doi: 10.33437/ksusbd/1716966
35. Kaan, O. (2021). II. Meşrutiyet dönemi siyasal gelişmelerinin Türkiye demokrasi tarihine etkileri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(1), 345-368. doi: 10.15869/itobiad.1623576
36. Kaçmazoğlu, H. B. (2013). Türk sosyolojisi tarihi. İstanbul: Doğu Kitabevi.
37. Kalaycıoğlu, E. ve Sarıbay A. Y. (2007). Tanzimat: modernleşme arayışı ve politik değişim. Kalaycıoğlu, E. ve Sarıbay, A. Y. (Ed.), Türkiye’de politik değişim ve modernleşme içinde (ss. 3-27), İstanbul: Alfa Aktüel.
38. Kansu, A. (2023). 1908 devrimi. İstanbul: İletişim Yayınları.
39. Karpat, K. (2017). Türk demokrasi tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları.
40. Keleş, R. (2009). Yerinden yönetim ve siyaset. İstanbul: Cem Yayınevi.
41. Kılıçbay, M. A. (1994). Demokrasiye geçit vermeyen düşman kardeşler: dincilik ve laikçilik. Türkiye Günlüğü, 29, 117-120.
42. Kızıltan, Y. (2006). I. Meşrutiyet’in ilanı ve ilk Osmanlı Meclis-i mebusanı. G. Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(1), 251-272.
43. Lewis, B. (1996). Modern Türkiye’nin doğuşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
44. Okandan, R. (1968). Amme hukukumuzun ana hatları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
45. Ortaylı, İ. (2003). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. İstanbul: İletişim Yayınları.
46. Petrosyan, A. (1974). Sovyet gözüyle jöntürkler. İstanbul: Bilgi Yayınevi.
47. Polat, H. A. (2019). Halaskar Zabitan müdahalesinden Babıali Baskını’na Osmanlı bürokrasisinin siyasetle imtihanı. Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, 65, 301-341. doi: 10.46955/ankuayd.1884623
48. Powell, B. (1990). Çağdaş demokrasiler. Ankara: “S” Yayınları.
49. Quataert, D. (2023). Osmanlı İmparatorluğu 1700-1922. İstanbul: İletişim Yayınları.
50. Sarıca, M. (1987). Siyasi düşünceler tarihi. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
51. Sartori, G. (1996). Demokrasi teorisine geri dönüş. Ankara: Yetkin Yayınları.
52. Savrun, E. (2018). Osmanlı’da modernleşme. Acar, H. (Ed.), Türk siyasal hayatı içinde (ss. 1-30), Ankara: Nobel Yayınları.
53. Schmidt, M. (2002). Demokrasi kuramlarına giriş. Ankara: Vadi Yayınları.
54. Seyitdanlıoğlu, M. (2006). Divan-ı hümayundan meclis-i mebusana Osmanlı imparatorluğunda yasama. İnalcık, H. ve Seyitdanlıoğlu, M. (Ed.), Tanzimat-değişim sürecinde Osmanlı imparatorluğu, Ankara: Phoenix Yayınları.
55. Soysal, M. ve Sağlam, F. (1983). Türkiye’de anayasalar. Cumhuriyet dönemi Türkiye ansiklopedisi-1 içinde (ss. 17-54 ), İstanbul: İletişim Yayınları.
56. Şeyhanlıoğlu, H. (2014). Modernleşme sürecinde Osmanlı İmparatorluğu’nun siyasal sistemi ve gelişen siyasi düşünce akımları. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 42, 289-301.
57. Tanör, B. (2021). Osmanlı-Türk anayasal gelişmeleri. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
58. Tazegül, M. (2005). Modernleşme sürecinde Türkiye. İstanbul: Babil Yayınları.
59. Tunaya, T. Z. (2003). Türkiye’de siyasal gelişmeler (1876-1938). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
60. Unat, K. (2020). On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı modernleşmesi. Ertan, T. F. (Ed.), Türkiye cumhuriyeti tarihi içinde (ss. 17-36) İstanbul: Siyasal Kitabevi.
61. Uslu, A. ve Aytekin, A. (2022). Burjuva devriminin ve savaşın belirsiz sınırlarında (1908-1923). Atılgan, G. vd. (Ed.), Osmanlı’dan günümüze Türkiye’de siyasal hayat içinde (ss. 94-200), İstanbul: Yordam Kitap.
62. Ülken, H. Z. (2013). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
63. Yeşil, A. (2001). Türkiye’de çok partili siyasi hayata geçiş. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
64. Yıldırım, R. N. (2006). II. Mahmut dönemi ıslahat hareketleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı.
65. Zürcher, E. J. (2005). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.