Esir Şehrin İnsanları Romanının Kavram Tarihi Perspektifinden İncelenmesi

Öz

Bu çalışma, Kemal Tahir'in Esir Şehrin İnsanları (1956) romanında devlet, millet ve vatan kavramlarının kullanımını derlem dilbilim yöntemleriyle çözümlemeyi ve bulguları Koselleck'in kavram tarihi çerçevesinde yorumlamayı amaçlamaktadır. Romanın tam metni (91.976 sözcük birim) hedef derlem, aynı dönemi (1919-1922 İstanbul işgali) anlatan Sodom ve Gomore romanı (yalnızca roman metni, 65.580 sözcük birim) referans derlem olarak kullanılmış; anahtarlık, eş dizim ve tarihsel sözlük (Şemseddin Sami, 1900; Pakalın, 1971) çözümlemeleri uygulanmıştır. Bulgular, millet (G² = 39,39; p < ,0001) ve vatanın (G² = 50,20; p < ,0001) romanın güçlü anahtar kavramları olduğunu, ön sınamadaki halkın (G² = 0,18) ise ayırt edici olmadığını göstermiştir. Derlemin en güçlü eş dizimleri "bizim millet" (t = 3,13) ve "vatan uğruna" (t = 2,79), belirgin bir eleştirel ve ironik bir söylem özelliği taşımaktadır. Tarihsel karşılaştırma, kavramların eski ve yeni anlam katmanlarını aynı anda taşıdığını; milletin eş dizimlerinin yüzde 17’sinin hâlâ dinî temelli anlamlandırmaya gönderme yaptığını ortaya koymuştur. Sonuç olarak roman ulusal kavram dağarcığını yoğun kullanırken ona eleştirel mesafe koymakta, bu ikili konum derlem yöntemleriyle ölçülebilir olmaktadır. Çalışma, derlem temelli çözümlemeyi kavram tarihiyle birleştiren tekrarlanabilir bir yöntem sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Esir Şehrin İnsanları
• Kemal Tahir
• Derlem dilbilim
• Kavram tarihi
• Eş dizim

An Analysis of the Novel Esir Şehrin İnsanları from a History of Concepts Perspective

Öz

This study analyses the use of the concepts of state (devlet), nation (millet), and homeland (vatan) in Kemal Tahir's novel Esir Şehrin İnsanları (1956) through corpus linguistic methods, interpreting the findings within Koselleck's conceptual history framework. The novel's full text (91,976 tokens) served as the target corpus, and Sodom ve Gomore (novel text only, 65,580 tokens), depicting the same period (the occupation of Istanbul, 1919-1922), as the reference corpus; keyness, collocation, and historical dictionary (Şemseddin Sami, 1900; Pakalın, 1971) analyses were applied. Findings show that millet (G² = 39.39; p < .0001) and vatan (G² = 50.20; p < .0001) are strong keywords of the novel, whereas halk, assessed in a preliminary test, was not distinctive (G² = 0.18). The corpus's strongest collocations, "bizim millet" (our nation; t = 3.13) and "vatan uğruna" (for the homeland's sake; t = 2.79), display a critical and ironic semantic prosody. Historical comparison reveals that the concepts carry both older and newer semantic layers simultaneously; 17.0 percent of millet's collocates still reference a religious community. In conclusion, the novel deploys the national conceptual vocabulary intensively while maintaining a critical distance from it, a dual stance measurable through corpus methods. The study offers a replicable method integrating corpus-based analysis with conceptual history.

Anahtar Kelimeler

• Esir Şehrin İnsanları
• Kemal Tahir
• Corpus linguistics
• Conceptual history
• Collocation

Etik Beyan

çalışmamızızn içeriğinden dolayı etik beyan raporuna ihtiyaç yoktur.

Kaynakça

1. Baker, P. (2004). Querying keywords: Questions of difference, frequency, and sense in keywords analysis. Journal of English Linguistics, 32(4), 346-359.
2. Dunning, T. (1993). Accurate methods for the statistics of surprise and coincidence. Computational Linguistics, 19(1), 61-74.
3. Firth, J. R. (1957a). Papers in linguistics 1934-1951. Oxford University Press.
4. Firth, J. R. (1957b). A synopsis of linguistic theory, 1930-1955. J. R. Firth (Ed.), Studies in linguistic analysis içinde (ss. 1-32). Blackwell.
5. Jordheim, H. (2012). Against periodization: Koselleck's theory of multiple temporalities. History and Theory, 51(2), 151-171.
6. Karabulut, M. (2009). "Esir Şehrin İnsanları" romanı üzerine bir inceleme. Erdem, 54, 127-136.
7. Karaosmanoğlu, Y. K. (1981). Sodom ve Gomore (A. Özkırımlı, Haz.). Birikim Yayınları. (Özgün eser 1928).
8. Koselleck, R. (2002). The practice of conceptual history: Timing history, spacing concepts (T. S. Presner, K. Behnke ve J. Welge, Çev.). Stanford University Press.

9. Koselleck, R. (2004). Futures past: On the semantics of historical time (K. Tribe, Çev.). Columbia University Press.
10. Louw, B. (1993). Irony in the text or insincerity in the writer? The diagnostic potential of semantic prosodies. M. Baker, G. Francis ve E. Tognini-Bonelli (Ed.), Text and technology: In honour of John Sinclair içinde (ss. 157-176). John Benjamins.
11. Mahlberg, M. (2013). Corpus stylistics and Dickens's fiction. Routledge.
12. McEnery, T. ve Hardie, A. (2012). Corpus linguistics: Method, theory and practice. Cambridge University Press.
13. Özğül, L. (2023). Kemal Tahir'in Esir Şehir Üçlemesi'nde kiplik kategorilerine anlam bilimsel bakış [Yayımlanmamış doktora tezi]. Uşak Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Uşak.
14. Pakalın, M. Z. (1971). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (C. 1-3). Millî Eğitim Basımevi.
15. Scott, M. ve Tribble, C. (2006). Textual patterns: Key words and corpus analysis in language education. John Benjamins.
16. Stubbs, M. (1995). Collocations and semantic profiles: On the cause of the trouble with quantitative studies. Functions of Language, 2(1), 23-55.
17. Tahir, K. (2005). Esir şehrin insanları. İthaki Yayınları. (Özgün eser 1956).
18. Şemseddin Sami. (1900). Kâmûs-ı Türkî. İkdam Matbaası.
19. Yalman, G. (2024). Kemal Tahir'in Esir Şehir Üçlemesi'nde söz dizimi alışması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Karaman.
20. Yüknü, D. (2025). Kemal Tahir'in romanlarında ideolojik söylem [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.