PROPAGANDA IN 18TH-CENTURY OTTOMAN DIPLOMACY: THE “TRANSLATION” OF TÂRİH-İ SEYYÂH AND DIPLOMATIC DISCOURSE

Öz

This article examines the translation, publication, and distribution of books in 18th-century Ottoman diplomacy through the lens of diplomatic discourse and propaganda. Judasz Tadeusz Krusiński, a Polish Jesuit missionary, witnessed the fall of the Safavid dynasty to the Ghilzai Afghans in 1722 while in Isfahan and recorded his memoirs in Latin. The book was translated into French and published in Paris in 1728. Shortly thereafter, it was translated into Turkish and printed at the Müteferrika press in 1729. By comparing the content of both versions, the article analyzes how the case of Seyyid Abdullah Khan, the ruler of Hoveyzeh—a key figure in the fall of Isfahan—is portrayed in each text. It argues that the Turkish translation contains significant differences aligned with Ottoman policy toward Iran and highlights that this translated work, one of the first printed at the Müteferrika press, was distributed as a diplomatic gift to various European states in the 1730s and 1740s. The study thus positions “translation” as a crucial medium for constructing diplomatic discourse and an essential tool of propaganda.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Afghan
• Safavid
• Diplomatic Propaganda
• Book Translation

18. YÜZYIL OSMANLI DİPLOMASİSİNDE PROPAGANDA: TÂRİH-İ SEYYÂH “TERCÜME”Sİ VE DİPLOMATİK SÖYLEM

Öz

Bu makale on sekizinci yüzyıl Osmanlı diplomasisinde kitap tercümesi, basımı ve dağıtımını diplomatik söylem ve propaganda açısından ele almaktadır. Polonyalı bir Cizvit misyoneri olan Judasz Tadeusz Krusinski, Safevi hanedanının 1722 senesinde Gılzai Afganları eliyle yıkılmasına İsfahan’da şahit olarak hatıratını Latince kaleme almıştır. Kitap Fransızcaya tercüme edilerek 1728 senesinde Paris’te basılmıştır. Hatırat kısa sürede Türkçeye tercüme edilmiş ve 1729 senesinde Müteferrika matbaasında basımı gerçekleştirilmiştir. Makale İsfahan’ın düşmesinde kritik önemde olan Huveyze hanı Seyyid Abdullah Han olayının her iki metinde nasıl ele alındığını içerikleri mukayese ederek incelemektedir. Türkçe çeviride önemli farklar olduğunu ve bu farkların Osmanlı Devleti’nin İran siyasetiyle uyumlu olduğunu, ayrıca Müteferrika matbaasında ilk basılan eserlerden olan bu tercüme kitabın 1730’lu ve 40’lı yıllarda çeşitli Avrupa ülkelerine diplomatik hediyeler arasında verildiğini vurgulayarak, “tercüme” faaliyetinin diplomatik söylem inşasının önemli mecralarından biri ve kritik bir propaganda aracı olduğunu iddia etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Afgan
• Safevi
• Diplomatik Propaganda
• Kitap Tercümesi

Kaynakça

1. KAYNAKÇA Abou-El-Haj, Rifaʿat A. 1967. “Ottoman Diplomacy at Karlowitz.” Journal of the American Oriental Society 87 (4): 498–512.
2. Aktepe, M. Münir. 1958. Patrona İsyanı (1730). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi.
3. Aydüz, Salim. 1997. “Lâle Devri’nde Yapılan İlmî Faaliyetler.” Divan Dergisi (1): 143-170.
4. Babinger, Franz. 2004. Müteferrika ve Osmanlı Matbaası: 18. Yüzyılda İstanbul’da Kitabiyat. Çeviren Nedret Kuran-Burçoğlu. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
5. Berridge, G. R. 2004. “Diplomatic Integration with Europe before Selim III.” Ottoman Diplomacy: Conventional or Unconventional? içinde, haz. A. Nuri Yurdusev, 114–130. Basingstoke ve New York: Palgrave Macmillan.
6. Cevrioğlu, Mahmut Halef. 2021. “XVII. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı-Habsburg Diplomatik İlişkileri ve Osmanlı Diplomasisi.” Doktora Tezi, İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi.
7. Clodius, Johann Christian. 1731. Tarikh-i Sayyah Hoc est Chronicon peregrinantis seu Historia ultimi Belli Persarum cum Aghwanis gesti. Leipzig: Johann Friedrich Gleditsch.
8. Çelebizâde İsmâil Âsım Efendi. 2017. Târîh-i Râşid ve Zeyli. ed. Abdülkadir Özcan vd. Cilt 3. İstanbul: Klasik Yayınları.

9. D’Amora, Rosita. 2021. “Gift Exchanging Practices between the Kingdom of the Two Sicilies and the Ottoman Empire: ‘Cose Turche’ and Strange Animals.” Cromohs 24: 108–122. Special issue: Emotion, Diplomacy and Gift Exchanging Practices in the Ottoman Context.
10. Güngörürler, Selim. 2024. The Ottoman Empire and Safavid Iran 1639–1682: Diplomacy and Borderlands in the Early Modern Middle East. Edinburgh University Press.
11. Hurewitz, J. C. 1961. “Ottoman Diplomacy and the European State System.” Middle East Journal 15 (2): 141–152.
12. Işıksel, Güneş. 2025. “Ottoman Diplomacy.” The Cambridge Companion to Ottoman History içinde, ed. Alexis Wick, 202–213. Cambridge: Cambridge University Press.
13. Karabıçak, Yusuf Ziya. 2022. “Defending Polish Liberties: A Conceptual and Diplomatic History of the Ottoman Declaration of War on Russia in 1768.” Ab Imperio 1: 133–165.
14. Karl, Barbara. 2018. “Objects of Prestige and Spoils of War: Ottoman Objects in the Habsburg Networks of Gift-Giving in the Sixteenth Century.” Global Gifts: The Material Culture of Diplomacy in Early Modern Eurasia içinde, haz. Zoltán Biedermann, Anne Gerritsen ve Giorgio Riello, 119–149. Cambridge: Cambridge University Press.
15. Krusinski, Judasz Tadeusz. 1728. Histoire de la dernière révolution de Perse. Tercüme eden Jean-Antoine Du Cerceau. 2 cilt. Paris.
16. Krusinski, Judasz Tadeusz. 1729. Târih-i Seyyâh Der Beyân-ı Zuhûr-ı Ağvâniyân ve Sebeb-i İnhidâm-ı Binâ-i Devlet-i Şâhân-ı Safeviyân. Tercüme eden İbrahim Müteferrika. Müteferrika Matbaası. Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Lâleli Koleksiyonu, No: 2003.
17. Krusinski, Thaddaeo. 1740. Tragica vertentis belli Persici Historia per repetitas clades, ab Anno 1711 ad Annum 1728 vum continuata post Gallicos, Hollandicos, Germanicos ac demum authores typis auctior. Leopoli: Typis Coll. Societatis Jesu.
18. Lockhart, Laurence. 1938. Nadir Shah: A Critical Study Based Mainly Upon Contemporary Sources. Londra: Luzac.
19. Lockhart, Laurence. 1958. The Fall of the Safavi Dynasty and the Afghan Occupation of Persia. Cambridge: Cambridge University Press.
20. Lozynskyi, Roman. 2020. “Місіонерські подорожі львівських єзуїтів у XVII–першій половині XVIII ст. та їхнє значення для географії / The Missionary Travels of the Lviv Jesuits in the 17th and First Half of the 18th Centuries and Its Importance for Geography.” Visnyk of the Lviv University Series Geography 54: 91–105.
21. Matthee, Rudi. 2012. Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan. I.B. Tauris.
22. Mitford, George Newnham. 1840. The Chronicles of a Traveler: or, A History of the Afghan Wars with Persia, in the Beginning of the Last Century, From Their Commencement to the Accession of Sultan Ashruf. London: James Ridgway.
23. Molà, Luca. 2018. “Material Diplomacy: Venetian Luxury Gifts for the Ottoman Empire in the Late Renaissance.” Global Gifts: The Material Culture of Diplomacy in Early Modern Eurasia içinde, ed. Zoltán Biedermann, Anne Gerritsen ve Giorgio Riello, 56–87. Cambridge: Cambridge University Press.
24. Rudolph, Harriet. 2013a. “The Material Culture of Diplomacy: The Impact of Objects on the Dynamics of Habsburg–Ottoman Negotiations at the Sublime Porte (1530–1650).” Politische Kommunikation zwischen Imperien: Der diplomatische Aktionsraum Südost- und Osteuropa içinde, ed. Gunda Barth-Scalmani, Harriet Rudolph ve Christian Steppan. Viyana–Köln–Weimar: Böhlau.
25. Rudolph, Harriet. 2013b. “The Ottoman Empire and the Institutionalization of European Diplomacy, 1500–1700.” Islam and International Law içinde, ed. Marie-Luisa Frick ve Andreas Th. Müller, 161–183. Leiden ve Boston: Brill. Sabev, Orlin. 2013. İbrahim Müteferrika ya da İlk Osmanlı Matbaa Serüveni (1726-1746). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
26. Saçmalı, M. Habib. 2021a. “The Sunni Caliph Defends the Shiʿi Shah: The Ottoman Universal Caliphate in the Persian Turmoil of the 1720s.” Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association 8 (2): 281–285.
27. Saçmalı, M. Habib. 2021b. “Sunni-Shiite Political Relations in the First Half of the Eighteenth Century and Early Modern Ottoman Universal Caliphate.” Doktora Tezi, University of California, Davis.
28. Saçmalı, M. Habib. 2023. “Osmanlı Tarihyazımında Propaganda ve Diplomasi: Barışı Karşı Taraf İstedi.” Osmanlı’da İlm-i Tarih içinde, ed. Zahit Atçıl, Ercüment Asil ve Cemal Atabaş. İstanbul: İsar Yayınları.
29. Saçmalı, M. Habib. 2024. “The Safavid Buffer: Co-Sectarian Rivalry in Early Modern Ottoman Diplomacy with Sunni Asia.” Journal of Early Modern History 28 (5): 392–414.
30. Skowron, Ryszard. 2020. “Tłumaczenia i recepcja w Europie i Turcji prac Judy Tadeusza Krusińskiego SI o wojnie afgańsko-perskiej i upadku dynastii Safawidów / European and Turkish Translations and Reception of Works by Juda Tadeusz Krusiński Regarding the Afghan-Persian War and the Fall of the Safavid Dynasty.” Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne 147 (1): 13–36.
31. Soyer, San. 2019. “İbrāhīm Müteferriḳa in the Age of the Households: A Study of the İbrāhīm Müteferriḳa Printing Press in Relation to Nevşehirli Dāmād İbrāhīm Pasha and the 1718-1730 Period of Ottoman History.” Yüksek Lisans Tezi, McGill University.
32. Şahin, H. Hümeyra. 2025. “Diplomatik Hediyenin Coğrafyası: 18. Yüzyıl Osmanlı Diplomatik Teşrifatında Hediye ve Devlet Elçilerinin Farklı Hediye Profili.” Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi 11 (22): 35–44.
33. Talbot, Michael. 2016. “Gifts of Time: Watches and Clocks in Ottoman-British Diplomacy, 1693–1803.” Material Culture in Modern Diplomacy from the 15th to the 20th Century içinde, haz. Harriet Rudolph ve Gregor M. Metzig, 55–79. Jahrbuch für Europäische Geschichte 17. Berlin/Boston: De Gruyter Oldenbourg.
34. Yurdusev, A. Nuri. 2004. “The Ottoman Attitude toward Diplomacy.” Ottoman Diplomacy: Conventional or Unconventional? içinde, haz. A. Nuri Yurdusev, 5–35. Basingstoke ve New York: Palgrave Macmillan.