TAHAR DJAOUT'UN LE DERNIER ÉTÉ DE LA RAISON ROMANINDA DİNİ FANATİZM, EPİSTEMİK ŞİDDET VE OBSKÜRANTİZM

Öz

Bu makale, Tahar Djaout’un ölümünden sonra yayımlanan Le Dernier été de la raison adlı romanında dini fanatizm, epistemik şiddet ve obskürantizmin Cezayir’in sömürge-sonrası bağlamında nasıl temsil edildiğini incelemektedir. Çalışma, romanı hem Fransız sömürge tahakkümünün uzun süreli etkileri hem de FLN’in ulusalcı tarih yazımı ile 1990’ların “kara on yılı” zemininde, edebi bir distopya ve etik bir vasiyet metni olarak konumlandırır. Yakın okuma yöntemiyle, romandaki teokratik rejimin bedenleri, duygulanımları ve tahayyülleri nasıl düzenlediği Frères Vigilants figüründe cisimleşen panoptik gözetim, kamusal alanın ideolojik bir çağırma (fr. interpellation) mekanizması olarak dinsel sloganlarla doyurulması ve çocukların “Hakikat”in kör uygulayıcıları hâline getirilmesi yoluyla habitus’un yeniden biçimlendirilmesi çok katmanlı biçimde analiz edilir. Foucault, Althusser ve Bourdieu’nün kavramlarından hareketle, sembolik ve disipline edici şiddetin kadınların radikal biçimde silinmesi ve şeytanlaştırılmasıyla nasıl kesiştiği gösterilir; kadınların kamusal görünürlüğünden mahrum bırakılması, daha geniş çaplı bir toplumsal parçalama projesinin odak noktası olarak okunur. İkinci eksende, müziğin yasaklanması, sansür ve kitap yakmalar, Yekker’in kitabevinin kapatılması gibi örnekler üzerinden entelektüel alanın sistematik imhasını Spivak, Medina ve Stora ile diyalog hâlinde bir tür epistemicide olarak tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tahar Djaout
• Le Dernier Été de La Raison
• Dini Fanatizm
• Epistemik Şiddet
• Gericilik

RELIGIOUS FANATICISM, EPISTEMIC VIOLENCE AND OBSCURANTISM IN TAHAR DJAOUT’S LE DERNIER ÉTÉ DE LA RAISON

Öz

This article examines how Tahar Djaout’s posthumously published novel Le Dernier été de la raison exposes the nexus between religious fanaticism, epistemic violence and obscurantism in postcolonial Algeria. Situated against the longue durée of French colonial domination, the nationalist rewriting of history by the FLN and the “black decade” of the 1990s, the study reads Djaout’s text as both literary dystopia and ethical testament. Through a close reading of the novel, it analyses the multi-layered mechanisms by which the fictional theocratic regime regulates bodies, affects and imaginations: panoptic surveillance embodied by the Frères Vigilants, the saturation of public space with religious slogans as ideological interpellation, and the remodelling of habitus via the education of children into blind executors of “Truth”. Drawing on Foucault, Althusser and Bourdieu, the article shows how symbolic and disciplinary violence converge in the radical erasure and demonisation of women, whose exclusion from public visibility crystallises a broader project of social fragmentation. A second axis explores the systematic destruction of the aesthetic and intellectual sphere, banning of music, censorship and book burnings, the closure of Boualem Yekker’s bookshop as a form of epistemicide, in dialogue with Spivak, Medina and Stora.

Anahtar Kelimeler

• Tahar Djaout
• Le Dernier Été de La Raison
• Religious Fanaticism
• Epistemic Violence
• Obscurantism

Kaynakça

1. Aggoun, L., & Rivoire, J. B. (2004). Françalgérie: Crimes et mensonges d’États. Histoire secrète de la guerre d’indépendance à la « troisième guerre ». Paris: La Découverte.
2. Althusser, L. (2010). İdeoloji Ve Devletin Ideolojik Aygıtları. (A. Tümertekin, Çev.). İstanbul: İthaki Yayınları.
3. Bezci, E. (2021). Özgür Sanatın Savunusu: Yakup Kadri ve André Malraux Birinci Sovyet Yazarları Kongresi’nde (1934). Frankofoni, 2(39), 203–214.
4. Bourdieu, P. (2015a). Pratik Nedenler. (H. U. Tanrıöver, Çev.). İstanbul: Hil Yayın.
5. Bourdieu, P. (2015b). Eril Tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). İstanbul: Bağlam Yayınları.
6. Djaout, T. (1999). Le dernier été de la raison. Paris: Éditions du Seuil.
7. Edwards, C. (2004). Regards sur Le dernier été de la raison de Tahar Djaout: Un cri pour l’Algérie postcoloniale. Expressions Maghrébines, 3(1), 45–59.
8. Evans, M. ve Phillips, J. (2007). Algeria: Anger of the dispossessed. New Haven, CT: Yale University Press.

9. Foucault, M. (1971). L’ordre du discours. Paris, France: Gallimard.
10. Foucault, M. (1975). Surveiller et punir. Paris: Gallimard.
11. Foucault, M. (2015). Hapishanenin Doğuşu. (M. A. Kılıçbay, Çev.). Ankara, Türkiye: İmge Kitabevi.
12. Hannoum, A. (2019). Memory at the Surface: Colonial Forgetting in Postcolonial France. Interventions, 21(3), 367–391.
13. Landers, N. G. (2013). Representing the Algerian civil war: Literature, history, and the state (Doctoral dissertation). University of California, Berkeley. Erişim tarihi: 12.08.2025, https://escholarship.org/uc/item/6vv8w9qg
14. Martinez, L. (2000). The Algerian civil war, 1990–1998. Columbia University Press.
15. Medina, J. (2013). Epistemologies of resistance: Gender and racial oppression, epistemic injustice, and resistant imagination. Oxford: Oxford University Press.
16. Meriç, C. (1986). Kültürden irfana. İstanbul: İnsan Yayınları.
17. Steadman, P. (2007). The contradictions of Jeremy Bentham’s Panopticon penitentiary. Journal of Bentham Studies, 9(1).
18. Stora, B. (2001). La guerre invisible: Algérie, années 90. Paris: Presses de Sciences Po.
19. Šukys, J. (2007). Silence is death: The life and work of Tahar Djaout. Lincoln: University of Nebraska Press.
20. Wyrtzen, J. (2014). Colonial legacies, national identity, and challenges for multiculturalism in the contemporary Maghreb. In Multiculturalism and democracy in North Africa: Routledge.