Fıkhî Açıdan Haram Gıdalar ve İşlenmiş Gıda Ürünlerinin Değerlendirilmesi

Öz

İslâm hukukuna göre, yeryüzünde yaratılan varlıklar insanın istifadesine sunulmuştur. Bununla birlikte Müslümanların helâl gıdaları tüketmeleri gerektiği beyan edilmiştir. Bu bağlamda domuz eti, leş, akan kan, şarap ve diğer uyuşturucular gibi bazı besinlerin haram oluşu doğrudan veya dolaylı olarak Kur’an nassına dayandırılırken; köpek, avcı ve yırtıcı kuşlar ile hayvanlardan elde edilen birtakım besinlerin haramlığı sünnette izah edilmiştir. Fakihler, haram gıdaların istihâle yöntemiyle helâle dönüştürülüp dönüştürülmemesi hususunda farklı görüşler ortaya koymuşlardır. Muasır İslâm hukukçuları da fabrikalarda üretilen bazı endüstriyel gıdaların yapım aşamaları ile bunların içeriklerinde belirtilen birtakım katkı maddelerinin fıkhi hükmünü tartışmışlar ve bu bağlamda bazı hazır gıdaların, mahzur olan katkılar içerebileceği hususunda uyarılarda bulunmuşlardır. Ayrıca günümüzde endüstriyel gıdaların; besin değerini artırmak, raf ömrünü uzatmak, görüntü ve sunumunu çekici kılmak amacıyla genetik yapısına müdahale edilebilmektedir. Bu itibarla katkı maddeleri ile karışımların içerik ya da mahiyetinin bilinmesi önem arz etmektedir. Araştırmalar neticesinde, işlenmiş gıdalarda kullanılan katkı maddeleri ile bunların tüketiminin caiz olup olmadığı hususunda çeşitli görüşlerin bulunduğu ortaya çıkmıştır. Çalışmada haram gıdalardan korunmak adına düzenlenen helâl belgelendirme sertifikasının, günümüz küresel dünyada ne denli önem kazandığının üzerinde durulmuş, söz konusu belgeyi düzenleme yetkisine sahip bazı uluslararası kuruluşlar ile ülkemiz mevzuatındaki konumu tespit edilmiş ve bu hususta bazı önerilerde bulunulmuştur. Bu çalışmanın amacı, haram gıdalarla birlikte yeni sayılan bu meselelerle ilgili muasır âlimlerin görüşlerini bir bütünlük içerisinde ele almak, bu görüşlerin dayandığı delilleri tespit etmek ve bunlar arasında bir mukayese yapıp sonuca varmaktır. Çalışmada alanda yazılan klasik ve çağdaş bir kısım eser, makale ve araştırmalardan istifade edilmiş, kaynak tarama yöntemi kullanılarak sonuca ulaşılmaya gayret edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• Haram Gıdalar
• İstihâle
• İşlenmiş Gıda Maddeleri
• GDO’lu Gıdalar

Evaluation of Haram Foods and Processed Food Products in Terms of Fiqh

Öz

In Islamic law, all beings created on earth are considered to be at the service of humankind. However, Muslims are required to consume only halal food. The prohibition of certain items—such as pork, carrion, blood, wine, and other intoxicants—is grounded in Qur’anic injunctions, either directly or indirectly. Other prohibitions, including those concerning dogs, predatory birds, and certain animal-based products, are derived from the Sunnah. Classical jurists have expressed differing views on whether impermissible substances can become permissible through istiḥālah. Contemporary scholars have also addressed issues surrounding industrial food products, particularly the permissibility of various additives used during manufacturing. Some have cautioned that such products may contain unlawful ingredients. Today, genetic modifications may be applied to enhance nutritional value, extend shelf life, or improve appearance. As a result, understanding the composition and nature of food additives has become essential. Research indicates a range of scholarly opinions on the permissibility of consuming processed foods containing such additives. This study highlights the increasing global relevance of halal certification systems, which aim to ensure consumer protection from impermissible foods. It reviews the role of international certifying bodies, as well as the regulatory framework in Türkiye, and offers recommendations for improvement. The objective is to examine contemporary scholarly views on unlawful foods and related modern issues, assess their evidentiary bases, and provide a comparative analysis. The study employs a literature-based methodology, drawing from both classical and modern sources.

Anahtar Kelimeler

• Islāmic Law
• Haram Foods
• Istiḥālah
• Processed Foods
• GMO Foods

Kaynakça

1. Aktan, Hamza. “Günümüzde Helâl Gıda”. Hakkında Nas Olmayan Gıda maddelerinde Dini Hükmün Belirlenmesi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2013.
2. Alkış, Alpaslan. “Genetiği Değiştirilmiş Organizmaların (GDO) İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (2018), 31-54.
3. Arslan, Abdurrahim. “Hz. Peygamber’in Islâh Metodu”. Marifetname 9/1 (Haziran 2022). https://doi.org/10.47425/marifetname.vi.1082355 Aslan, Mahsum. Mecelle’nin Küllî Kaideleri ve Fıkıhtaki Örnekleri. Ankara: İlâhiyat Yayınları, 2023.
4. Aslan, Mehmet Selim. “İslam Hukukuna Göre İstihâle ve İstihlâkın Necis Katkı Maddesi İçeren Gıda, İlaç, Kozmetik ve Temizlik Malzemelerinin Hükmüne Etkisi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9/43 (2016), 2326-2346.
5. Bedevi, Abdulazim b. Muhammed. el-Veciz fi fıkhi’s-sünneti ve’l-Kitabi’l-aziz. Mısır: Darü İbn Receb, 3. Basım, 2001.
6. Boran, Mustafa. "Gıda Katkı Maddelerinde Helâllik ve Haramlık Ölçüleri". Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9/42 (2016), 1751-1759.
7. Buhârî, Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Sahîhu’l-Buhârî. Dimaşk: Dârü’l-Mustafa, 2011.
8. Candan, Abdurrahman. “"Doğrulanabilirlik” İlkesi Açısından Fıkıh Literatüründeki İstihâle Örnekleri ve Güncel Bazı Tespitler”. Diyanet İlmî Dergi 53/1 (2017), 103-130.

9. Cessâs, Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kurʾân. thk. Abdusselam Muhammed Ali Şahin. 3 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
10. Çayıroğlu, Yüksel. “Helâl ve Haramlarla İlgili Kaide ve İlkeler”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/1 (2018), 597-633.
11. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Din İşleri Yüksel Kurulu Başkanlığı”. https://kurul.diyanet.gov.tr/Cevap-Ara/1216/uretim-ve-tuketim-acisindan-gdolu-urunlerin-hukmu-nedir. 15 Eylül 2020. Erişim 26 Temmuz 2025. https://kurul.diyanet.gov.tr
12. Duman, Soner. İmam Şâfiî’nin Kıyas Anlayışı. Ankara: İSAM Yayınları, 2. Basım, 2017.
13. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk el-Ezdî. Sünenü Ebi Davud. thk. Şuayb Arvavût. Suudi Arabistan: Darü’r-Risale’l-Alemiyye, 2009.
14. Ensârî, Zekeriyyâ b. Muhammed b. Ahmed el-Hazrecî. Esne’l-metâlib fi şerhi Ravdı’t-tâlib. 4 Cilt. Darü’l-Kitabi’l-İslami, ts.
15. Erdoğan, Mehmet. Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
16. Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed b. Ali. el-Misbâhu’l-münîr fi ğarîbi’ş-Şerhi’l-kebîr. thk. Eymen Abdurrezzâk eş-Şevâ. 1 Cilt. Dimaşk: Dârül-Feyhâ, 2016.
17. Gazzâlî, Muhammed b. Ahmed. İhyâʾü ʿulûmi’d-dîn. 4 Cilt. İstanbul, 1975.
18. Gültekin, Fatih. Fark Etmeden Yediklerimiz Gıda Katkı Maddeleri. İstanbul: Server Yayınları, 2014.
19. Gündüz, Hüseyin Hüsnü. "Gıda Katkı Maddeleri ve Riskleri". VI. İslâm Hukuku Anabilim Dalı Koordinasyon Toplantısı ve İslâm Fıkhı Açısından Helâl Gıda Sempozyumu. 115. Bursa: Emin Yayınları, 2009.
20. Hallâf, Abdulvahhab. İlmu usûli’l-fıkh. Kahire: Dârü’l-Hadis, 2003.
21. Han, Sıddık Hasan. Ebcedü’l-ʿulûm. Darü İbn Hazm, 2002.
22. Hısnî, Muhammed b. Abdilmü’min el-Hüseynî. Kifâyetü’l-ahyâr fî halli Ğayeti’l-ihtisâr. Lübnan: Darü’l-Minhâc, 2008.
23. İbn Âbidin, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz ed-Dımaşki. Reddü’l-muhtâr ʿale’d-Dürri’l-muhtâr. 6 Cilt. Mısır: Mustafa el-Babî el-Halebi ve Evlâdühü, 2. Basım, 1966.
24. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. İslâm Hukuk Felsefesi. çev. Mehmet Erdoğan - Vecdi Akyüz. İstanbul: Rağbet, 4. Basım, 2013.
25. İbn Kayyım, Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî el-Hanbelî. İʿlâmü’l-muvakkıʿîn ʿan rabbi’l-ʿâlemîn. thk. Muhammed Abdusselam İbrahim. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1991.
26. İbn Kudâme, Abdullah b. Ahmed b. Muhammed el-Cemmâîlî. el-Kâfî fî fıkhi’l-İmâmi’l-mübeccel Ahmed b. Hanbel. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
27. İbn Kudame, Abdullah b. Ahmed b. Muhammed el-Cemmâîlî. el-Muğnî. thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-Türki. 15 Cilt. Riyad: Darü Alemi’l-Kütüb, 3. Basım, 1997.
28. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. 5 Cilt. Suudi Arabistan: Darü’r-Risale, 2009.
29. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî. Lîsânü’l-’Arab. Kahire: Darü’l-Maârif, ts.
30. İbn Salih Abdullatif, Abdurrahman. el-Kavâidü ve’d-davâbitü’l-fıkhiyyeti’l-mutadamminetü li’t-teysir. 2 Cilt. Medine: el-Câmia el-İslâmiyye, 2003.
31. İbn Teymiyye, Ahmed b. Abdilhalîm b. Mecdiddîn Abdisselâm. Mecmûu fetâvâ. 35 Cilt. Medine: Mecme’u el-Melik el-Fehd, 2005.
32. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir. Ahkâmü’l-Kurʾân. Beyrut: y.y., 2003.
33. İsfahânî, el-Hüseyn b. Muhammed er-Rağıb. el-Müfredât fî Ğarîbi’l-Kur’ân. thk. Safvan Adnan ed-Dâvudî. Dimaşk: Darü’l-Kalem, 1991.
34. Kal’aci, Muhammed Ruvâs. Mu’cemu lügati’l-fukahâ. Beyrut: Dârü’n-Nefâis, 1996.
35. Karadâvî, Yusuf. el-Helâlü ve’l-Harâmü fi’l-İslâm. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1997.
36. Karâfî, Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. Envârü’l-burûk fî envâʾi’l-furûk. 4 Cilt. Alemü’l-kütüb, ts.
37. Karaman, Hayreddin. İslâm Hukuk Tarihi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2014.
38. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾi’u’s-sanâiʿ fî tertîbi’ş-şerâ’i. 7 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1910.
39. Keleş, Yunus. "Helal Gıda Sertifikasyonu Belgelendirme Sorunları ve Çözüm Önerileri". Diyanet İlmi Dergi 51/4 (2015), 59-101.
40. Kettânî, Muhammed Abdülhay b. Abdilkebîr b. Muhammed et-Terâtîbü’l-idâriyye. thk. Abdullah el-Halidî. 2 Cilt. Beyrut, 2. Basım, ts.
41. Komisyon. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye. 2 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2019.
42. Korkut, Deniz - Soysal, Ahmet. Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar. Ankara: HASUDER Yayınları, 2013.
43. Köse, Saffet. İslam Hukukuna Giriş. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 11. Basım, 2018.
44. Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 2009.
45. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân ve’l-mübeyyin limâ teżammenehû mine’s-sünneti ve âyi’l-furkan. thk. Ahmed Abdülalîm el-Berdûnî. 20 Cilt. Kahire: Darü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
46. Makrîzî, Ahmed b. Alî b. Abdilkadir b. Muhammed. İmtâü’l-esmâ’. thk. M. Abdulhamid en-Nemîsî en-Nemîsî. Beyrut, 1999.
47. Müslim, b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Sahihu Müslim. Kahire: Dârü İhyai’t-Turâsi’l-’Arabî, 1955.
48. Nevevî, Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Mecmûʿ şerhu’l-Mühezzeb. 9 Cilt. Kahire: İdaretü’Tabaatı’l-Müniriyye, 1928.
49. Okur, Kâşif Hamdi. “İslam Hukuku Açısından Helal ve Haram Olan Gıdalar ve Bazı Güncel Meseleler”. VI. İslâm Hukuku Anabilim Dalı Koordinasyon Toplantısı ve İslâm Fıkhı Açısından Helâl Gıda Sempozyumu. 115. Bursa: Emin Yayınları, 2009.
50. Osmânî, Muhammed Takî. Buhûsun fi kadâyâ fıkhiyye muasıra. 2 Cilt. Dimaşk: Darü’l-Kalem, 2. Basım, 2011.
51. Osmânî, Muhammed Takî. Fıkhü’l-büyû’ ’ale’l-mezahibi’l-arba’ah. 2 Cilt. Dimaşk: Darü’l-Kalem, 2021.
52. Özel, Ahmet. TDV Dinî Terimler Sözlüğü. 2 Cilt. Ankara: İSAM Yayınları, 2023.
53. Özer, Kemal. Yediklerinizin İçinde N(E) Var? A’dan Z’ye Tüm Katkı Maddeleri. İstanbul: Hayy Kitap, 2013.
54. Özkan, Hilal. Hanefî Mezhebinde Helal Gıda Kriterleri. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 2011.
55. Sâbık, Seyyid. Fıḳhü’s-sünne. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-kitâbi’l-arabi, 1977. Sakr, Ahmed. Jelatin. çev. Mustafa Hasbahçeci vd. İstanbul: GİMDES, 2008.
56. Serahsî, Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. 31 Cilt. Mısır: Matbaatü’s-saâde, ty.
57. Sert, İsmail. İslâm’da Helal Gıda ve İnsan Sağlığı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2024.
58. Sıdkî, Muhammed. Mevsu’atü’l-kavâidi’l-fıkhiyye. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2003.
59. Süyûtî, Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-Eşbah ve’n-nezair. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1983.
60. Şabân, Zekiyüddîn. İslâm Hukuk İlminin Esasları. thk. İbrahim Kâfi Dönmez. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2014.
61. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. el-Üm. 8 Cilt. Beyrut: Darü’l-fikr, 2. Basım, 1983.
62. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Mısır: Mustafa el-Babî el-Halebi ve Evlâdühü, 1938.
63. Şankıti, Muhammed b. Muhammed el-Muhtar. Mevahibü’l-celil min edilleti Halil. 4 Cilt. Katar: İhyaü türasi’l-İslami, 1986.
64. Şentürk, Coşkun. “Ulusal ve Uluslararası Helâl Gıda Standardizasyonu ve Belgelendirmesi”. Diyanet İşleri Başkanlığı Güncel Dini Meseleler İstişare Toplantısı IV. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, ts. Şevkânî, Muhammed b. Alî b. Muhammed. Fethu’l-kadîr. 6 Cilt. Dimaşk: Darü İbn Kesir, 1993.
65. Şevkânî, Muhammed b. Alî b. Muhammed. el-Bahsü’l-müsfir ’an tahrîmi külli müskirin ve müftir. Medine: Darü’l-Buharî, 1994.
66. Şimşek, Harun. Gıda Katkı Maddeleri Rehberi. İstanbul: Fazilet Neşriyat, 2011.
67. Şimşek, Murat. Helal Belgelendirme ve SMIIC Standardı. “İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi” 22 (2013), 19-44.
68. Şîrâzî, İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Mühezzeb fî fıkhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. 3 Cilt. Beyrut: Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, ts.
69. Şirbînî, Muhammed b. Ahmed el-Hatîb eş-Şirbînî. Muğni’l-muhtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâzi’l-Minhâc. 6 Cilt. Dimaşk: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1994.
70. Tavîl, Muhammed Abdullah. İttikâü’l-harâmi ve’ş-şübuhât fi talabi’r-rızk. Riyad: Darü Künüzi İşbiliya, 2009.
71. Tirmizî, Muhammed b. İsâ b Sevre. el-Câmiu’s-Sahîh. 5 Cilt. Kahire: Mustafa el-Babî el-Halebi, 1975.
72. TOB, Tarım ve Orman Bakanlığı. Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği. Erişim 08 Kasım 2024. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/10/20231013M1-1.htm
73. Uludağ, Süleyman. İslâm’da Emir ve Yasakların Hikmeti. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 13. Basım, 2013.
74. Uyanık, M. Zeki. “Helal Gıda Sertifikalarının Fıkıh ve Mevzuat Açısından Problemleri”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 35 (2020), 665-678.
75. Yalçın, İsmail. İslam Hukuku Açısından Yaratılışı Değiştirme Fıtratı Bozma. Ankara: Fecr Yayınları, 2017.
76. Yenen, Fatma. İslâm Hukukuna Göre Gıda Katkı Maddeleri ve GDO Meselesi. Kahramanmaraş: SAMER Yayınları, 2021.
77. Yüksek, Ali. İslam Hukukuna Göre Helal Gıda ve GDO’lu Ürünler. Samsun: Üniversite Yayınları, 2023.
78. Zerkeşî, Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh. el-Mensûr fi’l-kavâidi’l-fıkhiyye. thk. Teysî Faik Ahmed Mahmûd. 3 Cilt. Kuveyt: Kuveyt Evkaf Bakanlığı, 1985.
79. Zeydân, Abdulkerim. el-Vecîz fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-risâle Nâşirûn, 2014.
80. Zühaylî, Vehbe. el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletühü. 10 Cilt. Dimaşk: Darü’l-Fikr, 2. Basım, 1985.
81. Genetiği Değiştirilmiş Gıdalar Raporu. İSAAA, 2017. https://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/53/executivesummary/default.asp
82. “https://www.hak.gov.tr/data/5dcafec013b876ffd0302f7a/1.5.7060.pdf”. Erişim 08 Mayıs 2025. https://www.hak.gov.tr/data/5dcafec013b876ffd0302f7a/1.5.7060.pdf
83. “https://www.tse.org.tr/akreditasyon-sertifikalarimiz/”. Erişim 08 Mayıs 2025. https://www.tse.org.tr/akreditasyon-sertifikalarimiz/