The Right Behind the Guarantee: The Limits of the Right of Recourse in Kafālah and Ḥawālah under Islamic Law

Öz

Islamic law provides a multifaceted framework of rules aimed at establishing justice between individuals and ensuring societal order. A key component of this framework is the diversity of contracts and the provisions related to the implementation of these contracts. This study focus on the relationship between the contracts of kafālah and ḥawālah -which hold a significant place in the contractual framework of Islamic law due to their characteristics of benevolence and transfer of ownership- and the right of recourse. Hawālah refers to transferring a debt to another person, while kafālah is providing a guarantee for a debt. In both contracts, the question of whether a right of recourse arises against the original debtor when the person assuming the debtor’s obligation fulfills the debt is particularly critical. The aim of this study is to identify the juristic foundations of the right of recourse in kafālah and hawālah—a subject that has not been independently addressed in the literature—and to offer solutions where necessary. In contemporary financial systems, where these contracts continue to serve functional roles, defining the legal boundaries of the right of recourse is essential for filling a gap in Islamic legal literature and resolving current issues, particularly to protect the rights of the party assuming the payment obligation. The findings indicate that, under specific conditions, the kafīl may assert the right of recourse; whereas in hawālah, both the muḥīl and the muḥālun ʿalayh may, in certain cases, invoke this right.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Guarantee
• Kafālah
• Hawālah
• Recourse

Teminatın Ardındaki Hak: İslam Hukukunda Kefâlet ve Havâlede Rücû Hakkının Sınırları

Öz

İslam hukuku, bireyler arasında adaletin tesis edilmesi, toplumsal düzenin sağlanması vb. gayelerle çok yönlü kurallar çerçevesi sunmaktadır. Bu çerçevenin temel bileşenlerinden biri de akit türlerinin çeşitliliği ve bu akitlerin uygulanmasına yönelik hükümlerdir. Bu çalışma, İslam hukukunun akit sistematiğinde teberruât ve temlîkat yönleriyle önemli bir yere sahip olan kefâlet ve havâle akitlerinin, rücû hakkı ile ilişkisini konu edinmektedir. Havâle, borcun başka bir kişiye devri; kefâlet ise bir borca güvence verilmesidir. Her iki akitte de borçlunun yükümlülüğünü üstlenen kişinin borcu ödemesi halinde, asıl borçluya karşı rücû hakkının doğup doğmayacağı meselesi önem taşımaktadır. Çalışmada amaçlanan, kefâlet ve havâle akitlerinin literatürde müstakil olarak ele alınmayan rücû hakkı bağlamındaki fıkhî temellerinin ortaya konması ve gerekli yerlerde çözüm önerilerinin sunulmasıdır. Günümüz finansal sistemlerde işlevselliğini sürdüren bu akitlerde, ödeme yükümlülüğünü üstlenen kişinin haklarının korunması için, rücû hakkının hukuki sınırlarının belirlenmesi hem İslam hukuk literatüründeki boşluğun doldurulmasına katkı sağlaması hem de güncel meselelerin çözümlenmesi açısından önem taşımaktadır. Bu çalışma neticesinde, kefîlin belli şartlar altında, yaptığı ödemeye karşılık rücû hakkını kullanabileceği; havâlede ise, bazı durumlarda hem muhâlin hem de muhâlün aleyhin bu haktan faydalanabileceği tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Teminat
• Kefâlet
• Havâle
• Rücû

Kaynakça

1. Akıntürk, Turgut - Ateş, Derya. Borçlar Hukuku Genel Hükümler: Özel Borç İlişkileri. İstanbul: Beta Basım Yayın, 28. Basım, 2019.
2. Al Raisi, Sulaiman Dawood vd. “Implication of Ḥawālah in Islamic Finance Practice”. International Journal of Management and Applied Research 3/3 (Ağustos 2016), 109-119. https://doi.org/10.18646/2056.33.16-009
3. Ali Haydar Efendi. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-ahkâm. çev. Raşit Gündoğdu - Osman Erdem. 4 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2017.
4. Apaydın, H. Yunus. “Kefalet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/168-177. Erişim 16 Mart 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kefalet
5. Armağan, Servet. “Letter of Guaranty in Islamic Jurisprudence”. Annales de la Faculté de Droit d’Istanbul 32/48 (Eylül 2011), 155-176.
6. Aybakan, Bilal. “Rücû”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/284. Erişim 21 Aralık 2023. https://islamansiklopedisi.org.tr/rucu--fikih
7. Aynî, Bedreddin. el-Binâye fî şerḥi’l-Hidâye. thk. Eymen Sâlih Şa’bân. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1410.
8. Bâbertî, Ekmelüddîn Muhammed. el-ʿİnâye şerhu’l-Hidâye. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.

9. Bakkal, Ali. “Ücretli Kefalet Sözleşmesi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (1999), 3-42.
10. Bardakoğlu, Ali. “Havâle”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/507-512. Erişim 16 Mart 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/havale--hukuk
11. Berki, Şakir. Borçlar Hukuku: Özel Hükümler. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1973.
12. Bilgen, Mahmut. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Işığında Öğreti ve Uygulamada Kefalet ve Yargılama Hukukuna İlişkin Uyuşmazlıklar. Ankara: Adalet Yayınevi, 2013.
13. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukûk-ı İslâmiyye ve Istılâhât-ı Fıkhiyye Kâmusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınları, 1967.
14. Birsin, Mehmet. İslam Eşya ve Borçlar Hukuku. İstanbul: Çıra Akademi, 2019.
15. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. 8 Cilt. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422.
16. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn. Keşşâfü’l-ḳınâʿ ʿan (metn)i’l-İḳnâʿ. 6 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1403.
17. Cheron, Albert - Fahmy, Sadek. “İslam Hukukunda Özellikle Hanefi Mezhebine Göre Havale”. çev. Halil Cin. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 28/1 (1971), 413-454.
18. Cürcânî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Alî es-Seyyid eş-Şerîf. Mûcemü’t-ta’rîfât. thk. Muhammed Sıddık el-Minşevî. Kahire: Dâru’l-Fazîle, ts.
19. Çınar, Ali Ekber. Hanefi Mezhebi Bağlamında İslâm Hukukunda Havâle Sözleşmesi ve Osmanlı Uygulaması. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2024.
20. Çınar, Ali Ekber. “Situating an Informal Funds Transfer System in Islamic Legal Theory: The Origin of Hawala Revisited”. Darulfunun İlahiyat Dergisi 33/1 (Haziran 2022), 1-41. https://doi.org/10.26650/di.2022.33.1.1052681
21. Demir, Halis. İslam Hukukunda Kefâlet. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
22. Döndüren, Hamdi. Ticaret İlmihali. İstanbul: Erkam Yayınları, 2021.
23. Düden, Seren. “Kefalet Sözleşmesinde Kefil ile Borçlu Arasındaki İlişkiler”. Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1 (Haziran 2021), 187-211.
24. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as. Süneni Ebî Dâvûd. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. 7 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, ts.
25. Ebû Yûsuf, Ya‘kûb b. İbrâhîm. el-Âs̱âr. thk. Ebü’l-Vefâ el-Efgānî. Kahire: y.y., 1355.
26. Ercanbrack, Jonathan G. “Hawala in Criminal Court: The Role of Law and Commercial Culture in Informal Financial Exchange”. Crime, Law and Social Change 82 (Temmuz 2024), 659-683. https://doi.org/10.1007/s10611-024-10162-w
27. el-Fetâva’l-Hindiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
28. Grassinger, Gülçin. “Kefalet Sözleşmesinde Kefil ile Asıl Borçlu Arasındaki Hukuki İlişki”. Journal of Istanbul University Law Faculty 55/1-2 (Temmuz 2011), 389-412.
29. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1423.
30. İbn Kudâme, Ebû Muhammed Muvaffakuddîn. el-Muġnî. 13 Cilt. Riyad: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1403.
31. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddin. Lisânü’l-’Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
32. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm b. Muhammed. el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-dekâik. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417.
33. İbn Rüşd, Muhammed b. Ahmed b. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muḳteṣıd. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1415.
34. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn Muhammed. Fetḥu’l-ḳadîr li’l-ʿâcizi’l-faḳīr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
35. Kahraman, Abdullah. İslâm Borçlar Hukukunda Kefâlet Sözleşmesi ve Günümüzdeki Tatbikatı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2008.
36. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr. Bedâʾiʿu’ṣ-ṣanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. thk. Ali Muhammed Muavvaz-Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
37. Küçük, Damla. “Borçluya Halefiyet”. Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 14/1 (Haziran 2015), 55-90.
38. Mecelle, Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye. (1293).
39. Merginânî, Burhâneddin. el-Hidâye şerhu Bidâyetü’l-mübtedî. ed. Naim Eşraf. 8 Cilt. Pakistan: İdâretü’l-Kur’ân ve’l-Ulûmi’l-İslâmiyye, 1416.
40. Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd. el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1356.
41. Molla Hüsrev. Dürerü’l-ḥükkâm fî şerḥi Ġureri’l-aḥkâm. İstanbul: y.y., 1890.
42. Muneeza, Aishath - Mustapha, Zakariya. “Practical Application of Kafalah in Islamic Banking in Malaysia”. PSU Research Review 4/3 (Haziran 2020), 173-187. https://doi.org/10.1108/PRR-01-2019-0001
43. Onur, Mehmet. İslam Borçlar Hukukunda Risk Teorisi ve Rizikolu Akitler. Ankara: Astana Yayınları, 2018.
44. Reisoğlu, Seza. “Kefalet Kavramı ve Muteberlik Şartları”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 19/1 (Mayıs 1962), 327-392.
45. Reisoğlu, Seza. “Kefilin Rücuu ile İlgili Meseleler”. Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi 1/4 (Haziran 1962), 465-509.
46. Ruhi, Canan - Ruhi, Ahmet Cemal. Türk Kefalet Hukuku. İstanbul: Seçkin Yayınları, 2018.
47. "Rücû". el-Mevsûʿatü’l-fıḳhiyye. 22/127-151. Kuveyt: Vizâretü’l-Evkâf, 1997.
48. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme. Kitâbu’l-Mebsûṭ. 30 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 1409.
49. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen. Kitâbu’l-Aṣl. 4 Cilt. b.y.: Dâru’l-Meârif, 1401.
50. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâlüddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Müheẕẕeb fî fıḳhi’l-İmâm eş-Şâfiʿî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1416.
51. Şirbîni, Şemseddin Muhammed b. Ahmed. Muġni’l-muḥtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâẓi’l-Minhâc. Kahire: Dâru’l-Fikr, 1377.
52. TBK, Türk Borçlar Kanunu (Kanun No. 6098). Resmî Gazete 27836 (11 Ocak 2011). Erişim 02 Ocak 2025. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6098.pdf
53. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ. nşr. Muhammed Ahmed Şâkir. 5 Cilt. Kahire: y.y., 1356.
54. Turay, Fatih. Finansal Açıdan İslâm Borçlar Hukuku (İslâmî Finans Teorisi). İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
55. Uysal, Afra. Mecelle’de Havale Akdi. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2024.
56. Zeylaî, Osman b. Ali. Tebyînü’l-Hakāiḳ. Kahire: Dâru’l-Kitâbu’l-İlmiyye, 1895.
57. Zuhaylî, Vehbe. el-Fıḳhü’l-İslâmî ve edilletüh. 8 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1409.