Gelenekten Günümüze Hadis Şerhleri: SCOPUS Veri Tabanı Üzerinden Bir Meta-Sentez

Öz

Hadis şerh geleneği, Hz. Peygamber’den nakledilen mirası, farklı dönemlerde yeniden anlamlandırma çabasının bir sonucudur. Nakledilen rivayetlere dair yapılan lügavî açıklamaların yanı sıra fıkhî ve kelâmî izahlara da yer veren şerhlerin, hadislerin toplumsal yönü hakkında yorumlar da içermesi, bu literatürün en önemli işlevleri arasındadır. Hadis şerh literatürünün, teknik ve teorik anlamdaki söz konusu işlevsel yönünü, modern çalışmalar üzerinden tespit etmeyi amaçlayan bu çalışma, Scopus veri tabanında yer alan “hadis” ve “şerh” temalı 20 makaleyi, meta-sentez yöntemiyle incelemektedir. Araştırma, hadis şerh geleneğine dair yapılan çalışmaların metodolojik çeşitliliğini ve tematik yönlerini analiz ederek, şârihlerin ilmî otoritesi, yorumlama stratejileri ve toplumsal konularla olan ilişkilerinin günümüz araştırmalarına nasıl yansıdığını belirginleştirmeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda incelenen 20 makale, içerik analizi sonucunda elde edilen; (i) Şârihin Kimliği ve Eser Odaklı İncelemeler, (ii) Tarihsel ve Coğrafi Bağlamın Hadis Şerhlerine Etkisi, (iii) Kavram, Konu ve Rivayet Merkezli İncelemeler, (iv) Hadis Şerhlerinde Metodolojik Disiplin ve İdeolojik İnşa, (v) Hadis Şerhlerinin Sosyopolitik İşlevleri, (vi) Yenilikçi Yaklaşımlar: Türsel Yorum ve Bilimsel Gelişmeler olmak üzere altı farklı tema altında değerlendirilmiştir. Böylelikle hadis şerhlerini konu edinen akademik çalışmaların hangi yöntemlerle ele alındığı ve ne tür gündemlere yoğunlaştığı belirlenmiştir. İncelenen 20 makale, hadis şerhlerinin modern akademik çalışmalarda çeşitli perspektiflerle ele alındığını göstermektedir. Ayrıca bu çalışmaların ortaya koyduğu bulgular, hadis şerh literatürünün sadece metin açıklama faaliyeti olmadığı, aynı zamanda sosyal, siyasi ve entelektüel bağlamlarla şekillendiği yönündedir. Meta-sentez bulguları, hadis şerhlerindeki üretkenliğin ve güncelliğin sınırlı olduğu yönündeki eleştirilerin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Şerh
• Şarih
• Şerh Geleneği
• Meta-sentez

Hadith Commentaries from Tradition to the Present: A Meta-Synthesis Based on the SCOPUS Database

Öz

The tradition of hadith commentary represents the culmination of efforts to reinterpret and contextualize the legacy transmitted from the Prophet across various historical periods. One of the most significant functions of this literature is that, in addition to linguistic analyses and jurisprudential and theological explications of the transmitted narrations, it encompasses interpretations addressing the social dimensions of the hadiths. Aiming to identify these technical and theoretical functional aspects of the hadith commentary literature through the lens of modern scholarship, this study examines 20 articles indexed in the Scopus database under the themes of “hadith” and “commentary” using the meta-synthesis method. By analyzing the methodological diversity and thematic dimensions of studies on the hadith commentary tradition, this research seeks to elucidate how the scholarly authority of the commentators, their interpretive strategies, and their engagement with social issues are reflected in contemporary scholarship. In this context, based on the content analysis of the 20 articles, the findings were evaluated under six distinct themes: (i) Studies Focused on the Commentator’s Identity and Works, (ii) The Impact of Historical and Geographical Context on Hadith Commentaries, (iii) Concept, Subject, and Narration-Centered Analyses, (iv) Methodological Discipline and Ideological Construction in Hadith Commentaries, (v) The Sociopolitical Functions of Hadith Commentaries, and (vi) Innovative Approaches: Generic Interpretation and Scientific Developments. Consequently, the methods employed in academic studies regarding hadith commentaries and the specific agendas they prioritize have been identified. The 20 articles examined demonstrate that hadith commentaries are addressed through diverse perspectives in modern academic research. Furthermore, the findings presented by these studies indicate that the hadith commentary literature is not merely a textual explanatory activity but is also shaped by social, political, and intellectual contexts. The meta-synthesis findings reveal that criticisms regarding the limited productivity and contemporary relevance of hadith commentaries require re-evaluation.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Commentary
• Commentator
• Hadith Commentary Tradition
• Meta-synthesis

Kaynakça

1. Abdul Majid, Latifah - Kurt, Nurullah. “Bahr Al-Madhi: Significant Hadith Text Sciences for Malay Muslims as a Tool for Political Teaching during Twentieh Century”. Mediterranean Journal of Social Sciences, 2249-2254. https://doi.org/10.5901/mjss.2014.v5n20p2249
2. Aini, Adrika Fithrotul. “Syeikh Mahfudz al-Tirmisi’s Thought and His Contribution Towards Hadith Studies (Study on the Book Manhaj Zawi al-Nazar)”. International Journal of Islamic Studies and Humanities 8/12 (Haziran 2019), 1345-1350.
3. Akbaş, Mustafa Yasin. “Meṣābīḥu’s-Sunne Şerh Literatürü”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/1 (31 Mayıs 2022), 33-80. https://doi.org/10.33227/auifd.978373
4. Alhattab, Sevdenur - Jamil, Khairil Husaini. “Exploring the Impact of Scientific Advancements on Hadith Commentaries”. International Journal of Islamic Thought 26 (03 Aralık 2024). https://doi.org/10.24035/ijit.26.2024.308
5. Al-Marri, Saeed Mohammed Hamad. “Restriction and Specification in Hadith: Difference, Authenticity, and Abrogation”. Journal of College of Sharia and Islamic Studies 40/1 (Ocak 2022), 51-85. https://doi.org/10.29117/jcsis.2022.0315
6. Azid, Muhammad Adam Abd. vd. “The Trajectory of the Jihad Discourse in Malay World: An Analysis on the Baḥr Al-Mādhī by Muḥammad Idrīs Al-Marbawī”. Al-Jami’ah: Journal of Islamic Studies 60/1 (29 Haziran 2022), 265-286. https://doi.org/10.14421/ajis.2022.601.265-286
7. Bin Muhammad Yusoff, Muhammad Fawwaz - Ismail, Mohd Yusuf. “Sunni Ḥadīth and Continuous Commentaries on the Eschatological Mahdī: A Literary Analysis”. Religions 14/4 (04 Nisan 2023), 499. https://doi.org/10.3390/rel14040499
8. Blecher, Joel - Brinkmann, Stefanie. Hadith Commentary: Continuity and Change. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2023.

9. Çakır, Furkan. “‘Dünya Müminin Zindanı, Kâfirin Cennetidir’ Rivayetinin Analizi ve Metaforik Bir Yorum Denemesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 28/1 (15 Haziran 2024), 60-80. https://doi.org/10.18505/cuid.1416312
10. Çalgan, Mehmet Ali. “Tefsîrü’l-Ḳurʾâni’l-ʿazîm’de İbn Kesîr’in Hadis Şerh Metodu ve Metin Tenkidi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/1 (15 Haziran 2020), 97-118. https://doi.org/10.18505/cuid.674002
11. Çoban, Fatma Büşra. “Coğrafi Aidiyetin Hadis Yorumuna Etkisi: Muzaffer Topluluk Hadisi Örneği”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/2 (30 Aralık 2024), 1170-1194. https://doi.org/10.14395/hid.1530268
12. Demirci, Selim. Kriz Döneminde Hadis ve Yorum: Haçlı ve Moğol Saldırıları Gölgesinde Hadis Âlimleri. İstanbul: İlem Yayınları, 2020.
13. Durmuş, Üzeyir. “Teşehhüdü Mi’râcla İlişkilendiren Rivâyet Üzerine Bir Araştırma”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22/1 (15 Haziran 2018), 377-394. https://doi.org/10.18505/cuid.411025
14. Engin, Sezai. “Osmanlı Dönemi Medreselerinde Hadis Eğitimine Entelektüel Bir Katkı: Şerh ve Hâşiye Yazıcılığı”. Marife 17/2 (2017), 257-269.
15. Erul, Bünyamin. “Hudûdu Şerhi’l-Hadîs”. Mecelletü’l-İlâhiyyâti’l-Akademiyye 7-8 (2018), 9-30.
16. Finfgeld-Connett, Deborah. A Guide to Qualitative Meta-Synthesis. New York, NY : Routledge, 2018.: Routledge, 1. Basım, 2018. https://doi.org/10.4324/9781351212793
17. Gökçe, Ferhat. “Memlükler Dönemi Hadis Literatürü Üzerine Bazı Değerlendirmeler”. İslam Tetkikleri Dergisi 11/2 (04 Ekim 2021), 439-475. https://doi.org/10.26650/iuitd.2021.689915
18. Göksoy, İsmail Hakkı. “Mahfûz b. Abdullah et-Termesî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 27/335-336. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
19. Güldal, Fatime. Hadis Şerhçiliğinde Sosyokültürel Yapıya İlişkin Bilgilerin Hadisin Anlaşılmasına Etkisi - Fethu’l-Bârî Bağlamında-. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
20. Kara, İsmail. İlim Bilmez Tarih Hatırlamaz: Şerh ve Haşiye Meselesine Dair Birkaç Not. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2. Baskı: Ocak 2013., 2013.
21. Karagözoğlu, Mustafa Macit. “Handling Theology in Footnotes: Salafī Editors on Ḥadīth Commentaries from the Middle Period”. Die Welt des Islams, 1-24. https://doi.org/10.1163/15700607-20230016
22. Karakaş, Ali. “Molla Gürânî ve El-Kevserü’l-Cârî Adlı Eserinde Hadis Şerh Metodu”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 18/2 (28 Aralık 2018), 923-957. https://doi.org/10.30627/cuilah.504974
23. Karapınar, Fikret. “Hadis Şerhlerinde Kullanılan Yorumlama Biçimleri: ‘...Oruç Bana Aittir...’ Hadis Örneği”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 9/1 (2009), 57-98.
24. Karasözen, Bülent vd. “WoS ve Scopus Veri Tabanlarının Karşılaştırması”. Türk Kütüphaneciliği 25/2 (2011), 238-260.
25. Korkmazer, Gülsüm. Osmanlı Dönemi Hadis Şerhçiliği - 16. Yüzyıl -. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
26. Küçükosman, Hasan. “Hz. Peygamber’e İsnad Edilen Müstehcen İçerikli Bir Rivayetin Tahlil ve Tenkidi”. Kocaeli İlahiyat Dergisi 6/2 (Aralık 2022), 635-688. https://doi.org/10.5281/ZENODO.7444214
27. Liew, Han Hsien. “‘The Caliphate Will Last for Thirty Years’: Polemic and Political Thought in the Afterlife of a Prophetic Ḥadīth”. Journal of Islamic Studies 36/1 (01 Ocak 2025), 38-82. https://doi.org/10.1093/jis/etae049
28. Mısır, Sezgin. “Klasik Dönem Hadis Şerhlerinin Yazılma Sebepleri”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi Ö14 (21 Mart 2024), 949-963. https://doi.org/10.29000/rumelide.1433025
29. Okutan, Rumeysa. Mehmed Ârif Bey’in Binbir Hadis-i Şerif Şerhi Özelinde Toplumsal Hadis Şerhçiliği. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
30. Özbek, Muhammed Sadık. Zayıf Hadisleri Şerh Metodu. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
31. Özkan, Halit. “The Story of a Prophetic Ḥadīth on Mushrooms: Transmission and Commentary”. İslâm Araştırmaları Dergisi. https://doi.org/10.26570/isad.1134021
32. Öztürk, Mustafa. “Merbevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. EK-2/253-254. Ankara: TDV Yayınları, 2019.
33. Özüdoğru, Bekir. “Kara Halil Efendi ve Nüzhe Hâşiyesi Özelinde Osmanlı Dönemi Hadis Usûlü Literatüründe Hâşiye Yazıcılığı”. Hitit İlahiyat Dergisi 21/1 (30 Haziran 2022), 605-636. https://doi.org/10.14395/hid.1074150
34. Palabıyık, Abdülkadir. Garîbu’l-Hadîs Nevinin Doğuşu ve Abdülgāfir b. İsmâil’in el-Müfhim li Şerhi Garîbi Ṣahîhi Müslim Adlı Eseri. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
35. Samuri, Mohd Al Adib vd. “Hadith of Aisha’s Marriage to Prophet Muhammad: An Islamic Discourse on Child Marriage”. International Journal of Islamic Thought 6 (01 Haziran 2022), 93-105. https://doi.org/10.24035/ijit.21.2022.229
36. Saylan, İbrahim. “Hacc-ı Ekber Günü Hakkında Şârihlerin Yaklaşımları”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 8/2 (2022), 567-601.
37. Şahyar, Ayşe Esra. “Hadis ve Aktüel Yorum: Tirmizî Şerhlerine Göre Erîke Hadisi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 20/2 (2022), 245-269.
38. Türcan, Zişan. “Osmanlı Dönemi Hadis Şerh Literatürü İçindeki Yeri”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11/21 (2013), 143-164.
39. Ünügür Tekin, Peyman. “Düşüncedeki Değişimi Hadis Şerhleri Üzerinden Okumak: Mahremiyet Algısındaki Değişim Örneği”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/2 (30 Aralık 2024), 1090-1113. https://doi.org/10.14395/hid.1525179
40. Walsh, Denis - Downe, Soo. “Meta‐synthesis Method for Qualitative Research: A Literature Review”. Journal of Advanced Nursing 50/2 (Nisan 2005), 204-211. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2005.03380.x
41. Woodward, Mark R. “Textual Exegesis as Social Commentary: Religious, Social, and Political Meanings of Indonesian Translations of Arabic Hadīth Texts”. The Journal of Asian Studies 52/3 (Ağustos 1993), 565-583. https://doi.org/10.2307/2058854
42. Yüceer, Mustafa. “Hadis Şerh Geleneğinde Manzûmeler: Buhârî’nin es- Sahîh’ine Dair Türkçe Bin Ehâdîs Şerhi”. Diyanet İlmi Dergi, 77-102. https://doi.org/10.61304/did.1376365
43. Zaman, Muntasir. “Hidden in the Margins: Contesting Legal Authority in Marginal Hadith Glosses”. Islamic Law and Society, 1-33. https://doi.org/10.1163/15685195-bja10066