Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü

Zeynel Abidin Soysal

doi:/duifad.1007810

Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü

Öz

Ebu Dülef Mis‘ar b. Mühelhil el-Hazrecî (ö. 390/1000), Mütenebbî (ö. 354/965) ve Ebu Firâs el-Hamdânî (ö. 357/968) gibi şair, Ebu Hayyân et-Tevhîdî (ö. 414/1023) ve Bedîüzzamân el-Hemedânî (ö. 398/1008) gibi edebiyatçı, Mes‘ûdî (ö. 345/956) ve Makdîsî (ö. 390/1000) gibi coğrafyacı ve İbnü’l-‘Amîd (ö. 360/970) ile Sâhib b. ‘Abbâd (ö. 385/995) gibi idareci ve şair şahsiyetlerin yaşadığı hicri dördüncü asırda yetişmiş önemli bir şair ve seyyahtır. Dönemin yönetici sınıfıyla kurduğu irtibat sayesinde çıktığı Çin, Doğu-Batı Türkistan ve Hindistan seyahatleri sonucunda ‘‘er-Risâletü’l-Ûlâ/İlk Risale’’; Azerbaycan, İran ve Ermenistan gezilerinin ardından ise ‘‘er-Risâletü’s-Sâniye/İkinci Risale’’ eserlerini kaleme almıştır. Bu risalelerde, müşahede ettiği yerlerin siyasi, sosyal, dînî, ekonomik ve sanatsal yapılarına dair önemli birçok bilgiyi kayıt altına almıştır. Sâhib b. ‘Abbâd’a ithaf ettiği ve ‘‘Benu Sâsân’’ denilen grubun edebiyat üzerinden insanlardan para koparma yöntemlerini açıkladığı ‘‘el-Kâsîdetü’s-Sâsâniyye’’ kasidesiyle de gerçek şair kimliğini ortaya koymuştur. Bu zengin kültürel karakteri ile Ebu Dülef, Arap edebiyatı tarihine, yeni bir edebî nesir türü olan, ‘‘makâmât’’ sanatını kazandıran Bedîüzzamân üzerinde en fazla etkili olan şahsiyetlerdendir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Abbâs, Hasan. Neşetü’l-makâme fi’l-edebi’l-Arabî. Kahire: Dârü’l-Me’ârif, ts.
Ahmed, ‘İvad. ‘‘Ebu Dülef el- Hazrecî: Şairen ve rehhaleten ve batalan’’. İttihadü’l-Kitabi’l- Arab 45/542 (2016), 180-186.
Bedîüzzamân, Ebü'l-Fazl Ahmed b. Hüseyin b. Yahyâ el-Hemedânî. Makâmât. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye, 1923.
Brockelmann, Carl. Târihü’l-edebi’l-Arabî. 6 Cilt. çev. Ramazan Abdü’t-Tevvâb. Kahire: Dârü’l-Me‘ârif, 1975-1977.
Câlûdî, ‘Alyan Abdülfettah. ‘‘er-Risâletani’l-Ûlâ ve’s-Sâniye’’li’r-rehhâle Ebi Dülef el-Hazrecî fi’l-karni’r-râbi‘il-hicri (el-Aşri’l-milâdi): el-‘Ard ve’t-tahlîl’’. el-Mecelletü’l- Ürdüniyye Li’t-Târih ve’l-Âsâr 9/2 (2015), 1-43.
Çelebi, İlyas. ‘‘Sâhib b. Abbâd’’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/512-515. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2008.
Dayf, Şevki. el-Fenn ve mezâhibuhu fi’n-nesr’il-Arabî. Kahire: Dârü’l-Meârif, 13. Basım, ts.
------, el-Makâme. Kahire: Dârü’l-Me’ârif, 1973.

Ebu Dülef, Mis‘ar b. Mühelhil el-Hazrecî el-Yenbûî. er-Risâletü’l-Ûlâ li Ebi Dülef Mis‘ar b. Mühelhil el-Hazrecî el-müteveffâ evâhire’l-karni’r-râbi‘i’l-hicrî: Dirâse ve tahkik. thk. Murayzin Said Murayzin ‘Useyrî Mekke: Câmi‘atü Ümmi’l-Kurâ, 1995.
------------, er-Risâletü’s-Sâniye li Ebi Dülef (Rehhâletü’l-karni’l-‘aşir). thk. Butrus Bûlghâkûf -Enes Hâlidof. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 1970.
Fahûrî, Hanna. Târîhü’l-edebi’l-Arabî. Beyrut: Matbeatü’l-Bavlûsiyye, 1953.
Gündoğdu, Serdar. Ebu Dülef’in İran Seyahatnamesinin Tercümesi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
Hafâcî, Muhammed Abdülmunîm. Mesâdirü’l-mektebeti’l-edebiyye. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1992.
--------, Ebu Dülef: ‘Abkariyyun min Yenbû. Riyad: el-Mektebetü’s-Sağire, 1986.
Hamevî, Ebu Abdullah Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdullah el-Bağdâdî er-Rûmî. Mu‘cemü’l- büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 1995.
---------, Mu’cemü’l-udebâ: İrşâdu’l-erîb ilâ ma’rifeti’l-edîb. 7 Cilt. thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1993.
Harîrî, Ebu Muhammed Kasım b. Ali b. Muhammed. Makâmâtü’l-Harîrî. Beyrut: Dârü’l- Minhâc, 2014.
Hasan, Zeki Muhammed. er- Rehhâletü’l-müslimûn fi’l-‘usûri’l-vustâ. Kahire: Hindâvî, 2012.
Husrî, Ebu İshâk İbrâhîm b. Alî b. (İbrâhîm). Zehrü’l-âdâb ve semerü’l-elbâb. 4 Cilt. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. Beyrut: Dârü’l-Cîl, ts.
Hüseyin, Ahmed. ‘‘Ebu Dülef el-Hazrecî el-Yenbûî: Şairen ve coğrafiyen el-Arab’’. Dârü’l- Yemâme Li’l-Bahsi ve’t-Terceme ve’n-Neşr 26/3-4 (1991), 178-188.
İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Yakub İshak b. Muhammed b. İshak. el-Fihrist. thk. İbrahim Ramazan. Beyrut: Darü’l-Ma‘rife, 1997.
İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer. Harîdetü’l-‘acâib ve ferîdetü’l-garâib. thk. Enver Mahmut Zenâti. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfe’l-İslâmiyye, 2008.
Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Ali. Subhü’l-a‘şâ fî sinâ‘ati’l-inşâ. 15 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Karchoviski, Ignatı Iulaınovıch. Târîhü’l-edebi’l-coğrâfiyyi’l-Arabî. 2 Cilt. çev. Salahüddin Osman Hâşim. Kahire: Lecnetü’t-Telif ve’t-Terceme ve’n-Neşr, 1963.
Kazvînî, Abdülkerim b. Muhammed b. Abdülkerim Ebü’l-Kasım er-Râfiî. et-Tedvîn fî ahbâri Kazvîn. 4 Cilt. thk. Azizullah el-‘Atârudî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987.
Kazvînî, Ebu Yahya Cemâlüddîn Zekeriyya b. Muhammed b. Mahmûd. Âsârü’l-bilâd ve ahbârü’l-‘ibâd. Beyrut: Dâru Sâdir, ts.
Koçak, İnci. ‘‘Mis‘ar b. Mühelhil’’, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/176-177. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2005.
Lu‘aybî, Şakir. ‘‘Mukadidime li rihletey Ebi Dülef Mis‘ar b. Mühelhil el-Hazrecî el-Yenbûî (Havalay m. 942-952)’’. Mecelle Fasliyye Muhakkeme 2/3 (2013), 35-56. Merçil, Erdoğan. ‘‘Büveyhîler’’, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/496-500. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
Mez, Adam. el-Hadare’l-İslâmiyye fi’l-karni’r-râbi‘i’l-hicrî (‘Asrü’n-nahde fi’l-İslâm). 2 Cilt. çev. Muhammed Abdülhâdi Ebu Reyde. Beyrut: Dârü’l-Kitabi’l-Arabî, 5. Basım. ts.
Se‘âlibî, Ebu Mansur Abdülmelik b. Muhammed b. İsmail. Yetimetü’d-dehr fî mehâsini ehli’l-‘asr. 4 Cilt. thk. Mufîd Muhammed Kamhiyye. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1983.
---------, Letâifü’l-me‘ârif. nşr. Prof. De Jong. Londra: Quem Kitaplığı, ts.
Şenterînî, Ebü’l-Hasen Alî b. Bessâm. ez-Zâhire fî mehâsini ehli’l-cezîre. 8 Cilt. thk. İhsân Abbâs. Libya-Tunus: ed-Dârü’l-Arabiyye Li’l Kitâb, 1979.
Tevhîdî, Ebu Hayyân Alî b. Muhammed b. Abbâs. Ahlâkü’l-vezîreyn (Mesâlibü’l-vezîreyn): Ahlâkü Sâhib b. ‘Abbâd ve ibni’l-‘Amîd. thk. Muhammed b. Tâveyt et- Tâncî. Beyrut: Dâru Sâdir, 1992.
---------, el-Besâir ve’z-zehâir. 10 Cilt. thk. Vedâd el-Kâdî. Beyrut: Dâru Sâdir, 1988.
Verd, Abdülemîr Muhammed Emin. ‘‘Min usûli’l-makâmât ‘inde’l-Bedî‘: Ebu Dülef el-Hazrecî mülhimü’l-makâmât’’. Câmiatü Bağdat: Külliyetü’l-Âdâb 39 (1990), 75-112.
Zeydân, Corcî. Târihu âdâbi’l-luğa’l-Arabiyye. 4 Cilt. Kahire: Müessesetü Hindâvi, 2012
Ziriklî, Hayruddin b. Mahmut b. Muhammed b. Ali b. Fâris ed- Dımaşkî. el-A‘lâm. Beyrut: Dârü’l-İlim Li’l-Melâyîn, 2002.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Din, Toplum ve Kültür Araştırmaları

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Zeynel Abidin Soysal ^*
0000-0002-5086-8022
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

31 Aralık 2021

Gönderilme Tarihi

10 Ekim 2021

Kabul Tarihi

1 Kasım 2021

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2021 Cilt: 5 Sayı: 2

DOI

https://doi.org//duifad.1007810

IZ

https://izlik.org/JA55XX26WL

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Soysal, Z. A. (2021). Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 182-200. https://doi.org//duifad.1007810

AMA

1.Soysal ZA. Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü. DÜİFAD. 2021;5(2):182-200. doi:/duifad.1007810

Chicago

Soysal, Zeynel Abidin. 2021. “Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2): 182-200. https://doi.org//duifad.1007810.

EndNote

Soysal ZA (01 Aralık 2021) Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 2 182–200.

IEEE

[1]Z. A. Soysal, “Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü”, DÜİFAD, c. 5, sy 2, ss. 182–200, Ara. 2021, doi: /duifad.1007810.

ISNAD

Soysal, Zeynel Abidin. “Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/2 (01 Aralık 2021): 182-200. https://doi.org//duifad.1007810.

JAMA

1.Soysal ZA. Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü. DÜİFAD. 2021;5:182–200.

MLA

Soysal, Zeynel Abidin. “Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 5, sy 2, Aralık 2021, ss. 182-00, doi:/duifad.1007810.

Vancouver

1.Zeynel Abidin Soysal. Seyyah Şair Ebu Dülef el-Hazrecî ve Makâmât Geleneğindeki Rolü. DÜİFAD. 01 Aralık 2021;5(2):182-200. doi:/duifad.1007810