2010-1 İÇERİK

Öz

Bergavâta, II/VII. yüzyıl başlarında Mağribu’l-Aksa’nın Atlas Okyanusu kıyısında yer alan Rabat yakınlarındaki Tamesnâ’da ortaya çıkmış didnî ve siyasî harekettir. Bergavâta’nın kurucusu olan Tarif Ebû Salih, başlangıçta bölgede Harici Sufriyye’nin temsilcisi olan Meysere’nin davetinde bölgede ona yardımcı ve aracı olan biriydi. Meysere’nin öldürülmesiyle bu hareket dağılmış, Tarif de bugünkü Rabat yakınlarındaki Temesnâ’ya yerleşmiştir. O, Temesnâ’daki Müslüman Berberîlerin lideri olmuş ve yaklaşık dört asır devam eden bir hanedanlık kurmuştur. Bergavâta, temelleri Tarif tarafından atılan heterodoks bir anlayışı ifade etmektedir. Bu hareket, yeni bir peygamber ve kitap iddiasıyla İslamiyet’teki bazı dinî uygulamaları değiştirme yoluna gitmiştir. Bu anlamda abdest, namaz, oruç, evlilik vb. konularda yeni uygulamalar getirmiş, yine İslamiyet’teki çeşitli ceza uygulamaları değiştirmiştir. Bazen İslamiyet’te olmayan cezalar vazedilerek yeni bir dinî farklılaşma ortaya konulmuştur. Bergavâta’nın ibadet dili Berberîce’dir. Bu çalışmada Bergavâta’nın ortaya çıkışı, liderleri temsilcileri ve dinî anlayışları ve çeşitli uygulamaları hakkında bilgi verilmiştir

Anahtar Kelimeler

• Bergavâta, Salih b. Tarif, Berberîce ibadet

Kaynakça

1. Abdulcelil Abdurrahim,
2. Lugatu’l-Kur’âni’l-Kerim,
3. Mektebetu’r-Risâlet’l-Hadîse, Amman 1981. Abduttevvâb, Ramazan, Fusûl fî Fıkhi’l-Luga, Dâru Rufâî, Riyâd 1983. -el-Arabiyyetu’l-Fushâ ve Tahaddiyâtu’l-Asr, Câmiatu’l
4. İmâm Muhammed b. Suud, Sayı. 13.
5. el-Belâsî, el-Mu‘arreb fi’l-Kur’ân, s. 119 ve sonrası; Ganim, a.g.m. s. 214. A. Ayalon, “Ta‘rîb”, The Encyclopaedia of Islam
6. (NewEdition), Vol. X, Fasc. 167-168, Leiden, 1988. Bekr, Muhammed Seyyid, Min Kadâyâ Fıkhu’l-Arabiyye,
7. Müessestu’r-Riyâd, 1407. el-Cevâlîkî, Ebu Mansur Mevhûb b. Ahmed b. Muhammed b.
8. Hıdır, el-Mu‘arrab mine’l-Kelâmi’l-A‘cemi ‘alâ Hurûfi’l-Mu‘cem,

9. Thk. F. ‘Abdurrahîm, Dimaşk, Dâru’l-kalem, 1410/1990. el-Cevâlîkî, el-Mu‘arrab
10. mine’l-Kelâmi’l-A‘cemi ‘alâu
11. Hurûfi’l-Mu‘cem, Thk. Muhammed Ahmed Şakir, Dâru’l-Kutubi’l
12. Mısriyye, Mısır, 1969. el-Cevherî, es-Sıhâh, thk. Ahmed Abdulgafur Ammar, Dâru’l
13. İlm li’l-Melâyîn, Beyrut 1984. Çetin, M. Nihad, “Arap, Dil” , DİA, III/284. Dannâvî, Sa’dî, el-Mu‘cemu’l-Mufasal fi’l Mu‘arrab ve’d
14. Dahîl, Dâru’l-Kutubi’l-Arabiyye, Beyrut, 1424/2004. Dânisnâme, “Ta‘rîb” Serebrestî: Hasân Enûse, Ferhengnâme
15. Edebî Fârîsî, Tahran, 1381/1423/2002. Ebu Sikkîn, İbrahim Muhammed, Fıkhu’l-Luga, Matbaatu’l
16. el-Emâne, Riyad 1404. Ebu Ubeyde, Ma’mer b. el-Müsennâ, Mecâzu’l-Kur’ân, Thk.
17. M. Fuat Sezgin, Mektebetü’l-Hancî, Kahire, 1954. Ferrûh, Ömer, Târîhu’l- Edebi’l-‘Arabî, Dâru’l-‘İlm li’l
18. Melâyîn, 7. Baskı, Beyrut, 1997. Gânim Kaddûrî Hamd, Muvâzene Beyne’l-Mushaf ve’n
19. Nukûşu’l-Arabiyyeti’l-Kadîme, Mecelletu’l-Mevrid, Vezâretu’s
20. Sekâfeti’l-Irakiyye, c. 15, s. 4. el-Hafâcî, Şihâbuddin,Şifâu’l-Galîl fîma Verede fî Kelâmi’l
21. Arabi mine’d-Dahîl, Thk. Abdulmun’im Hafâcî, el-Matbaatu’l
22. Muniriyye, Kahire, 1952. Hilal, Abdulgaffar, Aslu’l-Arab ve Lugatuhum Beyne’l
23. Hakâik ve’l-Ebâtîl, Dâru’t-Tıbâe’l-Muhammediyye, I. Baskı, Mısır, 1401. İbn Atiye, Ebu Muhammed Abdulhakk el-Gırnâtî, el
24. Muharraru’l-Vecîz fî Tefsîri’l-Kitâbi’l-Azîz, Thk. Ahmed Sadık el
25. Mellâh, Matbaatu’l-Ahrâmi’t-Ticâriyye, Kahire, 1974. İbn Kayyim el-Cevzîyye, Fünûnu’l-Efnân, Thk. Ziyâuddin Itr,
26. Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, Beyrut 1987. İbn Cinnî, el-Hasâis, Thk. Muhammed Ali Neccâr, Alemu’l
27. Kutub, Beyrut, 1403. İbn Dureyd, Cemheretu'l-luğa, Haydarabêd, 1355. İbn Faris, es-Sâhibî fî Fıkhi’l-Luga, Thk. Mustafa eş-Şuveyhi,
28. el-Mektebetu’l-Lugaviyyetu’l-Arabiyye, Beyrut, 1963. İbn Kesir, Tefsiru İbn Kesir, Mektebetu’t-Turâsi’l-İslami, Halep, 1400. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem el-Mısrî, Lisânu'l
29. Arab, Dâru Sadr, Beyrut,1388/1968. İbrahim Enîs, Min Esrâri’l-Luga, Dâru’l-Anclo’l-Mısrıyye, Kahire, 1966. İbrahim Muhammed Neca,
30. Fıkhu’l-Lugati’l-Arabiyye,
31. Matbaatu’s-Saade, 1965. Sa‘dî Dannâvî, el-Mu‘cemu’l-Mufasaal fi’l-Mu‘arrab ve’d
32. Dahîl, Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, Beyrut, 1424/2004. İbrahim Muhammed Neca,
33. Fıkhu’l-Lugati’l-Arabiyye,
34. Matbaatu’s-Saade, Mısır, 1965. el-Kannûcî, Muhammed Sıddık Han, el-Bulga fî Usûli’l-Luga,
35. Thk. Nezir Muhammed Mektebi, Dâru’l-Beşâiri’l-İslamiyye, Bey- rut, 1988. Kemal el-Hac, Difâen Ani’l-Lugati’l-Arabiyye, Menşuratu
36. Uveydat, Beyrut, 1959. Koç, Turan, Din Dili, Rey Yay. Kayseri, t.s. Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed İbn Ahmed Ibn Ebî Bekr, el-Câmi li-Ahkâmi’l-Kur’ân, Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrut, ts. Küçükkalay, Hüseyin, Kur’ân Dili Arapça, Deniz Kuşları
37. Matbası, Konya 1969. el-Mağribî, Abdulkadir b. Mustafa, el-İştikâk ve’t-Ta’rîb,
38. Matbaatu’l-Hilâl, Mısır, 1908. el-Muhibbi, Muhammed el-Emîn b. Fadlullâh, Kasdu’s-Sebîl
39. fîmâ fi’l-Lugati’l-‘Arabiyyeti mine’d-Dahîl, Thk. Osman Mahmûd
40. es-Sînî, Birinci baskı, Riyâd, Mektebetu’t-tevbe, 1415/1994. Oğuz, Orhan, Arap Dilini Geliştiren Amillerden Naht, Müşte
41. rek, Ta‘rîb ve Ezdâd, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Konya, 2005. Ok, Melek, Arapça’ya Geçen Farsça Kelimeler, (Yayınlan
42. mamış Yük. Lisans tezi) Dicle Üniv. Diyarbakır, 2005. Râfiî, Mustafa Sadık, İ’câzu’l-Kur’ân ve’l-Belâğetu’n
43. Nebeviyye, Dâru’l-Kutubi’l-Arabi, VIII. Baskı, Beyrut, ts. Suphi Salih, Dirâsât fî Fıkhi’l-Luga, Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, Beyrut, 1983. eş-Şihâbî, Emir Mustafa, el-Mustalahâtu’l-‘İlmiyye fi’l
44. Luğati’l-‘Arabiyye, İkinci baskı, Dimaşk, 1384/1965. Suyûtî, Ebu'l-Fadl Celaluddîn Abdurrahman Ebu Bekir, el
45. Muzhir fî ‘Ulûmi’l-Lugati ve Envâ‘ihâ, Thk. Muhammed Câd’l
46. Mevla, İsa el-Babi el-Halebî matbaası, Mısır, ts. -el-Muhezzeb fimâ vaka'a fi'l-Kur'ani mine'l-mu‘arreb, nşr.
47. Semîr Hüseyin Halebî, Beyrut, 1987. eş-Şâfii, Muhammed b. İdris, er-Risâle, Thk. Ahmed Mu
48. hammed Şakir, el-Mektebetu’l-İlmiyye, Beyrut, ts. Şevkânî, Muhammed b. Ali, İrşâdu’l-Fuhûl, Dâru’l-Ma’rebe, Beyrut, 1979. Taberî, Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân, Thk. Ahmed
49. Mahmud Şakir, Dâru’l-Meârif, Mısır, ts. Vâfî, Ali Abdulvahid, İlmu’l-Luga, Dâru Nahdati Mısır, Mı- sır, ts. Yavuz, Mehmet, “Yabancı Kelimenin Arapça’da Kullanılışı
50. veya Tanınmasındaki Ölçüler”, Nüsha Şarkiyat Araştırmaları Der
51. gisi, Yaz 2001. Zerkeşî, el-Burhân fî Ulûmi’l-Kur’ân, thk. Muhammed Ebu’l
52. Fadl İbrahim, Matbaatu İsa el-Halebî, Mısır 1391, I/376. Zeydân, Corci, Târîhu Âdâbi’l-Luğati’l-‘Arabiyye, Menşûrâtu
53. Dâru’l-Mektebeti’l-Hayât, Beyrut, 1983. Amiran Kurktan Bilgiseven, Sosyal İlimler Metodolojisi, İs- tanbul, 1989. Asım Efendi, Ebû’l-Kemal Ahmed, el-Okyânûsu’l-Basît fî
54. Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît (Kâmûs Tercümesi), İstanbul, 1304/1886. el-Beydâvî, Tefsiru’l-Beydâvî, Beyrut 1997. el-Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl, el-Câmi’u’s- Sahîh. el-Cürcânî, Ebû’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Ali es-Seyyid
55. eş-Şerîf, Ta‘rîfât,İstanbul, 1253. el-Cevherî, İsmail b. Hammâd, es-Sıhâh, Tâcu’l-Luğa ve
56. Sıhâhi’l-Arabiyye, thk: Ahmed Abdulğafûr Attâr, Mısır, t.y. Doğan Cüceloğlu, İnsan ve Davranışı, Remzi Kitabevi, İstan- bul, 2000. Ebû’l-Berakât Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd en-Nesefî,
57. Medâriku’t-Tenzîl ve Hakâiku’t-Te’vîl, İstanbul, 1984. Ebû’l-Huseyn Müslim b. Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî, el
58. Câmi’u’s-Sahîh. Ebu Osman Amr b. Bahr el-Câhız, el-Muhtâr fi'r-Redd ale'n
59. Nasârâ, thk., Muhammed Abdullah el-Şarkâvî, Beyrut, 1991. Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dînî Kur’an Dili, İstanbul, 1971. Eşari, Ebu’l-Hasen, Kitabu’l-Luma’ fi Redd’i alâ Ehli’z-Zeyğ
60. ve’l-Bid‘a, Nşr. Richard Carty, Beyrut 1952. el-İbâne an-Usûli’d-Diyâne, Beyrut, 1405/1985. Fazlur Rahman, Ana Konularıyla Kur’an, çev. Alparslan
61. Açıkgenç, Ankara Okulu Yayınları, Ankara, 2005. Günaltay, M. Şemsettin, Târih-i Edyân, İstanbul, 1338/1920. Günay Tümer, “Çeşitli Yönleriyle Din”, AÜİFD, Ankara, Hasan İbrahim Hasan, Siyasî-Dini-Kültürel-Sosyal İslâm Ta
62. rihi, çev. İsmail Yiğit ve Hayati Hölekli, Din Psikolojisi, Ankara, 1993. İbn Fâris, Ebû’l-Huseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyya er-Râzî,
63. Mu’cemu Mekâyîsi’l-Luğa, thk: Abdusselâm Muhammed Hârûn, Kum-t.y. İbn Kesir, Ebû’l-Fidâ’ İsmâîl ‘İmâduddîn b. Omer el-Kuraşî,
64. Tefsîru’l-Kur’âni’l-‘Azîm, İstanbul-1984. İbn Manzûr, Ebû’l-Fadl Cemaluddin Muhammed b.
65. Mükerram el-Mısrî, Lisânu’l-Arab, Beyrut, 1410/1990 Îcî, Abdurrahman b. Ahmet, el- Mevâkıf fi Ilmi'l Kelâm, Kahi- re, Tarihsiz, İbn Meymûn, Musa, Delâletu’l-Hâirîn, thk. Hüseyin Atay, Ankara, 1974. İsmail R. Farûkî, Tevhid, çev. Dilaver Yardım ve Lâtif
66. Boyacı, İnsan Yayınları, İstanbul, 2006. el-Kadi Abdulcebbar, Ebu’l-Hüseyin, Şerh'u Usuli'l Hamse,
67. thk. Abdulkerim Osman, Kahire, 1988. el-Kâdî
68. Nâsıruddîn Ebû Sa‘îd Abdullah b. Ömer
69. b.Muhammed eş-Şîrâzî el-Beydâvî, Tefsîru’l-Beydâvî (Envâru’t
70. Tenzîl ve Esrâru’t-Te’v’il), Dersa‘âdet Kitabevi, İstanbul trz. Mahmut Esad, İslam Tarihi, Marifet Yay. el-Mâturîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed
71. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm (Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne), thk. Fatıma
72. Yûsuf el-Hıyemî, Mü’esssetü’r-Risâle, Beyrut, 1425 / 2004. Te’vîlâtu Ehli’s-Sunne, thk: Fâtıma Yûsuf el-Haymî, Beyrut, 1425/2004. Kitâbu’t-Tevhîd, Çev. Hüseyin Sudî Erdoğan, İstanbul, 1981. Mehmet Aydın, “Hıristiyan İnançları”, DİA, XVII, 346. Micheal Wyschogrod, “Musevilik Açısından İslâm ve
73. Hristiyanlık”, İbrahimî Dinlerin Diyalogu, Ed. İsmail Raci Farukî,
74. Çev. MesutKaraşahan, İstanbul, 1993. Muhammed Atâurrahîm, Bir İslâm Peygamberi Hz. İsa, Çev.
75. Kürşat Demirci, İstanbul, 1985. Mukâtil b. Süleyman, el-Vucûh ve’n-Nezâir, nşr: Ali Özek, İs- tanbul, 1993. Nadim, Macit, Şirk ve Müşrik Toplum, Konya, 1992. en-Nesefî, Ebû’l-Mu’în Meymûn b. Muhammed, Tabsıratu’l
76. Edille, thk: Hüseyin Atay, Ankara, 1993. Neşet Çağatay, Başlangıçtan Abbâsîlere Kadar İslâm Tarihi
77. (Dînî-İçtimâî-İktisâdî-Siyâsî Açıdan), T.T.K. Basımevi, Ankara, 1993. Nicholas de Lange, Yahudi Dünyası (Atlas of the Jewish
78. World), Çev. Sevil Atauz, Akın Atauz, İletişim Yayınları, İstanbul, 1987. Ömer Faruk Harman, “İbrahimî Gelenek”, İslam’a Giriş: Ev
79. rensel Mesajlar, D.İ.B.Yayınları, Ankara, 2008. er-Râğıb el-Isfahânî, el-Huseyn b. Muhammed, el-Mufredât fî-Garîbi’l-Kur’ân, İstanbul, 1986. Raymond Boudon-Francois Bourricaud,“Aguste Comte”,
80. Critical Dictionary of Sociology, London, 1989er-Râzî, Fahruddîn
81. Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer, Mefâtîhu’l-Gayb (et-Tefsîru’l
82. Kebîr), Tahran, t.y. Kelâm'a Giriş, trc. Hüseyin Atay, Ankara, 1978. eş-Şehristânî, Ebû’l-Feth Muhammed b. Abdilkerîm, el-Milel
83. ve’n-Nihal, nşr: AhmedFehmi Muhammed, Beyrut,1367/1948. et-Tehânevî, Muhammed b. Ali, Keşşâfu Istılâhâti’l-Funûn,
84. İstanbul, 1404/1984. el-‘Ukberî, Ebu’l-Bekâ Abdullah b. El-Huseyn b. Abdillah,
85. İmlâ’ Mâ Mene bihi’r-Rahman min-Vucûhi’l-İ’râb ve’l-Kırâât fî
86. Cemî’i’l-Kur’an, Kahire,1389/1970. Süleyman Uludağ, , “Ahid”, DİA. Şaban Ali Düzgün, Allah, Tabiat ve Tarih, Teolojide Yöntem
87. Sorunu ve Teolojinin Meta-Paradigmatik Temelleri, Lotus Yayıne
88. vi, Ankara, 2005. Şaban Kuzgun, Hz. İbrahim ve Haniflik, Ankara 1985. Şinasi
89. Gündüz, Sâbîiler, Ankara, 1995. Şinasi Gündüz, “İslam Öncesi Arap Dini”, Yaşayan Dünya
90. Dinleri, D.İ.B. Yayınları, Ankara, 2006. Yusuf Şevki Yavuz, “Bezm-i Elest”, DİA. ez-Zemahşerî, Ebû’l-Kâsım Cârullah Mahmûd b. Omer, el
91. Keşşâf ‘an-Hakâiki’t-Tenzîl ve ‘Uyûni’l-Ekâvîl fî-Vucûhi’t-Te’vîl, Beyrut, t.y. EMEVÎ DÖNEMİ MERVÂNÎ HALİFELERLE
92. HACCÂC B. YUSUF ES-SEKAFÎ ARASINDAKİ
93. İLİŞKİYE DAİR BİR ARAŞTIRMA
94. Prof.Dr. Zekeriyau I. OSENI*
95. (Çev. Mehmet AKBAŞ**) Ebu’n-Nasr, Ömer,
96. Emevîyye, Beyrut, el-Matbeatu’l-Ehliyye, 1962. el-Eyyamu’l-Ahire li’d-Devleti’l- Divanu’l-Farazdak, Editör: Kerim el-Bustânî, 1960, I. Ve II.
97. Bölümler, Dar Sadr ve Dar Beyrut. Dietrich, A. "Hajjaj b. Yusuf” Encyclopaedia of Islam, New
98. Edition, vol. III, Leyden, E. J. Brill. Hitti. P. K. History of the Arabs, 10. baskı, Londra, Macmillan. Holt, P. M. Lambton. A. K. S ve Levis. B. The Cambridge
99. History of İslâm. I. Bölüm, Londra, Cambridge Universty press.
100. Bk. 3 nolu başlık. İbn Abdirabbih, Muhammed, el-Ikdu'l-Ferîd, Editör: Kerim el-Bustânî, XV ve XX. Bölümler, Beyrnt 1953, Matbatu’l-Menahil. İbn Haldûn, Abdurrahman, Kitabu'l-İber ve Divânu'l
101. Mubtedei ve’l-Haber fi Eyyâmi’l-Arab ve’l-Acem ve’l-Berber ve
102. men Aserehum min zevi's-Sultâni’l Ekber, III. Bölüm, Beyrut:
103. Daru’l-Kitabi Lübnani, 1957. Câhız, Amr b. Bahr, el-Beyân ve't-Tebyîn, I-IV. bölümler,
104. Kahire: Matbaatu’l-Hancî ve Beyrut, 1968, Matbaatu’l-Hilal. Nicholson, R. A., A Literary History of the Arabs, London:
105. Cambridge University Pres, 1969. Oseni, Z. I., Hajjaj b. Yusuf es-Sekafî (661-714) Portrayed in
106. Umayyad Arabic Poetry, (Doktara Tezi) University of Abadan Z. I., Jarir’s Panegyries on Hajjaj b. Yusuf es-Sekafi (661- 714), 1985. Saunders, J. J. A History of Medival İslâm, Londra 1965. Şerare, Abdullatif, Haccâc Tagiyetu’l-Arab, Beyrut: Daru’l- Maksuf 1950. Suyûtî, Celaluddîn, History of the Caliphs, trc: Henry Sullivan
107. Jarrett, Amsterdam Oriental Pres, 1970. Taberî, Muhammed b. Cerîr, Tarihu'r-Rusûl ve'l-Mulûk, edi
108. tör: Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim, Kahire: Daru’l-Maarif, 1964. Tevhîdî, Ebu Hayyân, el-Basâir ve’z-Zehâir, editör: İbrahim
109. Kaylânî, III. Blüm, Şam: Matbaatu’l-Atlas ve Matbaatu’l-İnşa, ta- rihsiz. Vaglieri, L. Y. "Abdarrahman b. Aş’as”, Encyclopaedia of
110. Islam, New Edition, vol. I.