KÜRESEL İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ OLGUSUNUN İNSAN HAKLARI BOYUTU ÜZERİNE BİR ÇALIŞMA

Öz

İklim değişikliği, yalnızca ekosistemleri ve çevresel dengeyi tehdit eden bir olgu değil, aynı zamanda bireylerin temel hak ve özgürlüklerini tehdit eden çok boyutlu bir krizdir. Küresel ölçekte artan sıcaklıklar, ekstrem hava olaylarının sıklığındaki artış ve deniz seviyesindeki yükselmeler gibi etkiler, özellikle kırılgan toplulukların yaşam koşullarını derinden etkilemektedir. Bu çerçevede, iklim değişikliğinin insan hakları ile olan bağlantısı, son yıllarda hem akademik literatürde hem de uluslararası hukuk alanında giderek daha fazla tartışılmaya başlanmıştır. Küresel iklim değişikliği mekân olarak yeryüzünü, özne olarak insanoğlunu doğrudan etkilemektedir. İnsanın bir birey olarak doğuştan sahip olduğu en temel haklar arasında yer alan yaşam, sağlık, güvenlik ve çevre hakları küresel iklim krizinden doğrudan etkilenmektedir. Dolayısıyla küresel iklim değişikliği ile insan hakları arasında doğrudan bir etkileşimin olduğu ifade edilebilir. Ele alınan bu çalışmada küresel iklim değişikliği ile insan hakları arasındaki ilişki 3 boyutta incelenecektir. Krizin insan hakları boyutu, hangi insan haklarını en fazla etkilediği ve kriz ile mücadelede alınabilecek insan hakları merkezli önleme stratejileri analiz edilecektir.

Anahtar Kelimeler

• Küresel Isınma
• İklim Değişikliği
• Çevre
• İnsan Hakları

A STUDY ON THE HUMAN RIGHTS DIMENSION OF THE GLOBAL CLIMATE CHANGE PHENOMENON

Öz

Climate change is not only a phenomenon that threatens ecosystems and environmental balance, but also a multi-dimensional crisis that threatens the fundamental rights and freedoms of individuals. Impacts such as rising temperatures on a global scale, an increase in the frequency of extreme weather events and sea level rises have a profound impact on the living conditions of vulnerable communities. In this framework, the link between climate change and human rights has been increasingly discussed both in the academic literature and in the field of international law in recent years. Global climate change directly affects the earth as a space and human beings as a subject. The rights to life, health, security and environment, which are among the most fundamental rights that human beings are born with as individuals, are directly affected by the global climate crisis. Therefore, it can be stated that there is a direct interaction between global climate change and human rights. In this study, the relationship between global climate change and human rights will be analyzed in 3 dimensions. The human rights dimension of the crisis, which human rights it affects the most, and human rights-centered prevention strategies that can be taken to combat the crisis will be analyzed.

Anahtar Kelimeler

• Global Warming
• Climate Change
• Environment
• Human Rights

Kaynakça

1. 9 ways AI is helping tackle climate change. weforum.org: https://www.weforum.org/stories/2024/02/ai-combat-climate-change/ adresinden alındı (E.T.: 12.02.2024).
2. Ağıralan, E., & Sadioğlu, U. (2021). İklim değişikliği farkındalığı ve toplum bilinci: istanbul örneği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(21), s. 627-654. doi:https://doi.org/10.18037/ausbd.959287
3. Arıkan, Y. (2006). “Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği ve Çerçeve Sözleşmesi ve Kyoto Protokolü” Metinler ve Temel Bilgiler. Ankara: Bölgesel Çevre Merkezi, REC Türkiye Yayınları.
4. BMİDÇS. (2015). Paris Antlaşması, madde 7.5 ve 11.
5. DARA and the Climate Vulnerable Forum. (2012). Climate vulnerability monitor and edition a guide to the cold calculus of a hot plane (2 b.). DARA and Climate Vulnerability Monitor. daraint.org: chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://daraint.org/wp-content/uploads/2012/09/CVM2ndEd-FrontMatter.pdf adresinden alındı
6. Demir, K. (2021). İş Hukukunda 6701 Sayılı Türkiye İnsan Hakları Ve Eşitlik Kurumu Kanunu Bağlamında Eşitlik İlkesi Ve Ayrımcılık Yasağı. Doktora Tezi, 1. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
7. Doğan, S., & Tüzer, M. (2011). Küresel iklim değişikliği ile mücadele: genel yaklaşımlar ve uluslararası çabalar. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 159-160.
8. Gökpınar, F. B. (2020). 21. Yüzyılda Yeni Bir Güvenlik Sorunu: İklim Mültecileri (Yüksek Lisans Tezi). 98. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Gündoğan, A. C., Baş, D., & Sayman, R. Ü. (2015). A'dan Z'ye İklim Değişikliği, Başucu Rehberi. Ankara: Bölgesel Çevre Merkezi - REC Türkiye. Human Rights chief says climate action only way to ‘safeguard humanity’. (2021, Ekim 28). news.un.org: https://news.un.org/en/story/2021/10/1104352#:~:text=Human%20Rights%20chief%20says%20climate%20action%20only%20way%20to%20'safeguard%20humanity',-28%20October%202021&text=Ahead%20of%20the%20UN%20Climate,and%20unfulfilled%20pledges%20behind%20us%E2%80%9D. adresinden alındı (E.T.: 06.08.2023).
10. Human Rights Council. (2011). “Analytical study on the relationship between human rights and the environment”,, . Report of the United Nations High Commissioner for Human Rights A/HRC/19/34. United Nations High Commissioner for Human Rights.
11. İnsan hakları evrensel beyannamesi. (tarih yok). www.hsk.gov.tr: https://www.hsk.gov.tr/Eklentiler/Dosyalar/9a3bfe74-cdc4-4ae4-b876-8cb1d7eeae05.pdf adresinden alındı (E.T.: 13.08.2023).
12. IPCC. (2014). Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability, Contribution of the Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change” (IPCC, AR5) . Cambridge University Press .
13. Kahraman, S., & Şenol, P. (2018). İklim değişikliği: küresel, bölgesel ve kentsel etkileri. Akademia Sosyal Bilimler Dergisi, s. 353-370.
14. Kaya, Y. (2017). Paris anlaşmasını iklim adaleti perspektifinden değerlendirmek. Uluslararası İlişkiler, 14(54), s. 87-106.
15. Manou, D., Baldwin, A., Cubie, D., Mihr, A., & Thorp, T. (2017). Climate Change, Migration and Human Right Law and Policy Perspectives, Routledge Studies in Environmental Migration, Displacement. London: Routledge.
16. Mboya, A. (2018). Human rights and the global climate change regime. Natural Resources Journal, 58(1), s. 52.
17. Medenî ve Siyasî Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun Tasarısı ve Dışişleri Komisyonu Raporu (1/589). (2003, 4 25). www5.tbmm.gov.tr: https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d22/c016/tbmm22016089ss0150.pdf adresinden alındı (E.T.: 15.08.2023).
18. OHCHR. (2015a). Climate Change and the Human Rights Framework.
19. OHCHR. (2015). Understanding human rights and climate change. www.ohchr.org: https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/ClimateChange/COP21.pdf adresinden alındı (E.T.: 10.08.2023).
20. OHCHR. (tarih yok). Human Rights, Climate Changes and Business, Key Messages. www.ohchr.org: chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Issues/ClimateChange/materials/KMBusiness.pdf adresinden alındı (E.T.: 08.08.2023).
21. P. Karns, M., A. Mingst, K., & W. Stiles, K. (2015). International Organizations, The Politics and Processes of Global Governance. Lynne Rienner Publishers.
22. Pazarcı, H. (2020). Uluslararası Hukuk (19 b.). Ankara: Turhan Kitabevi.
23. Preamble, U. (1992, in force 21 March 1994., May 9). International Legal Materials. United Nations Framework Convention on Climate Change. New York.
24. Pring, G., & Pring, C. (2016). “Environmental Courts & Tribunals”, A Guide for Policy Global Environmental Outcomes LLC (GEO) and University of Denver Environmental Courts & Tribunals Study For the United Nations Environment Programme.
25. Roschmann, C. (2021, 4). İklim değişikliği ve insan hakları (climate change and human rights). 70(4), 1155-1198. (E. Fırat, Çev.)
26. Schlosberg, D., & B. Collins, L. (2014). From environmental to climate justice: climate change and the discourse of environmental justice. Wiley Interdisciplinary Reviews: Climate Change, 5(3), 359-374.
27. The World Bank. (2010). World Development Report 2010: Development and Climate Change (2010).
28. Tuğaç, Ç. (2023). İklim değişikliği ve yapay zekâ: fırsatlar ve sorunlar. Hitit Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), s. 77.
29. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, T. (2019). İnsan Haklarının Korunması Ve Geliştirilmesi 2018 Yılı Raporu. Ankara.
30. UNEP & OHCHR. (2018). Human Rights and Environmental Impact Assessments.
31. UNESCO. (2020). ,Education for Sustainable Development: A Roadmap.
32. UNFCCC. (1992). Common but Differentiated Responsibilities and Respective Capabilities (CBDR-RC).
33. UNHRC. (2021). Resolution 48/13 on the Human Right to a Clean, Healthy and Sustainable Environment.
34. United Nations. (2015). Paris Agreement. unfccc.int: https://unfccc.int/sites/default/files/english_paris_agreement.pdf adresinden alındı (E.T.: 06.08. 2023).
35. United Nations. (1992). United Nations Framework Convention on Climate Change, New York, 9 May 1992. treaties.un.org: https://treaties.un.org/doc/Treaties/1994/03/19940321%2004-56%20AM/Ch_XXVII_07p.pdf adresinden alındı (E. T. : 14.09.2024)
36. United Nations General Assembly. (2010). The human right to water and sanitation. www.un.org. adresinden alındı (E.T.: 17.09.2024).
37. United Nations General Assembly. (2016). Analytical study on the relationship between climate change and the human right of everyone to the enjoyment of the highest attainable standard of physical and mental health. A/HRC/32/23. www.ohchr.org: file:///C:/Users/USER/Downloads/A_HRC_32_23-EN.pdf adresinden alındı (E.T.: 13.03.2023).
38. United Nations, C. (2002). General Comment No. 15 (New York) www.un.org: https://www.un.org/waterforlifedecade/pdf/human_right_to_water_and_sanitation_media_brief.pdf adresinden alındı (E.T.: 14.08.2023).
39. Yurtcanlı Duymaz, S. (2020). Bir İnsan Hakları Olarak İklim Değişikliği Sorunu. İstanbul: Gelecek Hakkı.
40. Yüksel, C. (2010). İklim değişikliğiyle mücadelede bir araç olarak uluslararası insan hakları hukuku. Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi, 10(2), s. 339-366.