NEOLİBERALİZMDEN POST-NEOLİBERALİZME: DEVLETİN ROLÜNÜN DÖNÜŞÜMÜ

Öz

Bu çalışma, neoliberalizmden post-neoliberalizme geçiş sürecinde devletin değişen rolünü incelemektedir. 1980’lerde yükselen neoliberalizm, piyasa serbestleşmesi ve devlet müdahalesinin azaltılmasını savunurken, uygulamada güçlü bir devlet yapısına dayanmıştır. 2008 finansal krizi sonrasında, neoliberal politikaların yarattığı ekonomik istikrarsızlık ve toplumsal eşitsizlikler alternatif arayışlarını kaçınılmaz hale getirmiştir. Bulgular, post-neoliberalizmin devlet-piyasa ilişkisini yeniden tanımlayan, solda kamu hizmetlerinin güçlendirilmesine, sağda ise milliyetçi-muhafazakâr devlet müdahaleciliğine yönelen farklı yaklaşımları içerdiğini göstermektedir. Çalışma, post-neoliberalizmin, neoliberalizmin sonu değil, kapitalizmin krizlerine yanıt vermeye çalışan ve farklı coğrafyalarda özgün biçimler alan bir geçiş dönemi olduğunu ifade eder.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberalizm
• Post-neoliberalizm
• Sağ Post-neoliberalizm
• Sol Post-neoliberalizm
• Devletin Dönüşümü.

FROM NEOLIBERALISM TO POST-NEOLIBERALISM: THE TRANSFORMATION OF THE STATE’S ROLE

Öz

This study examines the changing role of the state in the transition process from neoliberalism to post-neoliberalism. While neoliberalism, which rose in the 1980s, advocated for market liberalization and the reduction of state intervention, it relied on a strong state structure in practice. Following the 2008 financial crisis, the economic instability and social inequalities created by neoliberal policies made the search for alternatives inevitable. The findings demonstrate that post-neoliberalism encompasses different approaches that redefine the state-market relationship, inclining toward the strengthening of public services on the left, and toward nationalist-conservative state interventionism on the right. The study concludes that post-neoliberalism is not the end of neoliberalism, but rather a transitional period that attempts to respond to the crises of capitalism and takes distinctive forms across different geographies.

Anahtar Kelimeler

• Neoliberalism
• Post-neoliberalism
• Right-wing Post-neoliberalism
• Left-wing Post-neoliberalism
• State Transformation.

Kaynakça

1. Akalın, U. S. (2009). Neoliberal iktisadın gelişimi üzerine kısa bir not. İçinde G. Akalın & U. S. Akalın. (Ed.) Neoliberal iktisadın Marksist eleştirisi, (ss. 9-21). Kalkedon Yayınları.
2. Akçali, E., Yanik, L. K., & Hung, H. F. (2015). Inter-Asian (post-)neoliberalism? Adoption, disjuncture and transgression. Asian Journal of Social Sciences, 43, 5-21. https://doi.org/10.1163/15685314-04301002
3. Akçay, Ü. (2021). Polonya’da otoriter post-neoliberalizmin yükselişi. Toplum ve Bilim, 155, 68-97.
4. Altınörs, G., & Akçay, Ü. (2022). Authoritarian neoliberalism, crisis and consolidation: The political economy of regime change in Turkey. Globalizations, 19(7), 1029-1053. https://doi.org/10.1080/14747731.2021.2025290
5. Amin, S. (2008). Piyasa ekonomisi mi? Oligapol-finans kapitalizmi mi?. İçinde Neoliberalizm ve Kriz, (ss. 123-136). Kalkedon Yayınları.
6. Angın, M., & Bedirhanoğlu, P. (2013). AKP döneminde Türkiye’de büyük ölçekli özelleştirmeler ve devletin dönüşümü. Praksis, 30(31), 75-95.
7. Ataay, F. (2008). İkinci kuşak yapısal reformlarda program arayışları. Memleket Siyaset Yönetim, 3(6): 22-38.
8. Aydoğdu, Y. (2024). Türkiye’de sermaye birikim süreçleri çerçevesinde devletin neoliberal dönüşümü, [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

9. Aydoğdu, Y. (2025). Accumulation through Borrowing: Capital and Social Transformation in the Neoliberal Era in Turkey. Journal of Sustainable Economics and Management Studies, 4(1), 1-24.
10. Blustein, P. (2010). Ve paralar geldiği gibi gitti: Dünya Bankası, Wall Street, IMF ve Arjantin’in iflası (Çev. D. Yüksek). Varlık Yayınları.
11. Bonefeld, W. (2013). Yıkıcı akıl ve olumsuzlama: Devlet, sermaye ve sınıf (Çev. Ö. Yalçın). Otonom Yayınları.
12. Brand, U. (2016). Postneoliberalism. In S. Springer., K. Birch, & J. MacLeavy (Eds.). Handbook of Neoliberalism. (pp. 569-577). Routledge.
13. Breslin, S. (2011). The ‘China model’ and the global crisis: from friedrich list to a Chinese model of governance?. International Affairs, 87(6), 1323-1343. https://doi.org/10.1111/j.1468-2346.2011.01039.x
14. Brie, M. (2009). Ways out of the crisis of neoliberalism. Development Dialogue, 51: 15-31.
15. Buštíková, L., & Guasti, P. (2019). The state as a firm: Understanding the autocratic roots of technocratic populism. East European Politics and Societies, 33(2), 302-330.
16. Campbell, J. L. & Pedersen, O. K. (2001). The rise of neoliberalism and ınstitutional analysis, Princeton University Press.
17. Candeias, M. (2011). Organic crisis and capitalist transformation. World Review of Political Econom, 48-65. Doi: 10.2307/41931917
18. Chomsky, N. (2013). Occupy: işgal et sınıf savaşı, isyan ve baskı üzerine düşünceler, (Çev. O. Akınay). Agora Kitaplığı.
19. Clarke, S. (1983). State, class struggle, and The reproduction of capital. Kapitalistate, 10(11): 113-33. https://doi.org/10.1007/978-1-349-21464-8_6
20. Clarke, S. (1991). The state debate. In S. Clarke, (Eds.) The State Debate. (pp. 1-69). St. Martin’s Press.
21. Colás, A. (2014). Neoliberalizm, küreselleşme ve uluslararası ilişkiler. İçinde A. Saad-Filho ve D. Johnston. (Ed.). Neoliberalizm: Muhalif Bir Seçki, (ss. 123-142).Yordam Kitap.
22. Ellner, S. (2019). Pink-tide governments: pragmatic and populist responses to challenges from the right. Latin American Perspectives, 46(1), 4-22. https://doi.org/10.1177/0094582X18805
23. Erden, Ö. O. (2022). Post-neoliberal otoriter rejimde sınıf dinamikleri ve AKP-TÜSİAD ilişkilerinde yeni gerilimler. Mülkiye Dergisi, 46(4), 1101-1139.
24. Foster, J. B., & Michaeld, D. Y. (2015). Piketty ve neoklasik iktisadın krizi, Gelenek Dergisi, Sayı: 126.
25. Gamble, A. (1999). Marxism and new right theory. Marxism and Social Science, 85-103. https://doi.org/10.1007/978-1-349-27456-7_5
26. Geva, D. (2021). Orbán’s ordonationalism as post-neoliberal hegemony. Theory, Culture & Society, 38(6), 71-93. https://doi.org/10.1177/0263276421999435
27. Goldstein, D. M. (2012). Decolonialising ‘actually existing neoliberalism’. Social Anthropology, 20(3): 304-309. https://doi.org/10.1111/j.1469-8676.2012.00206.x
28. Grugel, J., & Riggirozzi, P. (2012). Post-neoliberalism in Latin America: Rebuilding and reclaiming the state after crisis. Development and Change, 43(1), 1–21. https://doi.org/10.1111/j.1467-7660.2011.01746.x
29. Hart-Landsberg, M. (2008). Neo-liberalizm: mitler ve gerçeklik, İçinde Neoliberalizm ve Kriz, (ss. 79-102). Kalkedon Yayınları.
30. Harvey, D. (2015). Neoliberalizmin kısa tarihçesi (Çev. A. Onacak). Sel Yayınları.
31. Harvey, D. (2019). Yeni emperyalizm (Çev. A. N. Bingöl). Sel Yayıncılık.
32. Hayek, F. V. (2013). Özgürlüğün anayasası (Çev. Y. Z. Çelikkaya). BinBang Yayınları.
33. Hermann, C. (2007). Neoliberalism in the European Union. Studies in Political Economy, 79(1): 61-90. https://doi.org/10.1080/19187033.2007.11675092
34. Jessop, B. (2013). Putting neoliberalism in its time and place: a response to the debate. Social Anthropology, 21(1): 65-74. https://doi.org/10.1111/1469-8676.12003
35. Kozanoğlu, H., Gür, N., & Özden, B. A. (2015). Neoliberalizmin gerçek 100’ü, (3. baskı). İletişim Yayınları.
36. Lechevalier, S., & Monfort, B. (2018). Abenomics: has it worked? Will it ultimately fail? In Japan Forum, 30(2), 277-302. https://doi.org/10.1080/09555803.2017.1394352
37. Levy, D., & Dumenil, G. (2011). The crisis of neoliberalism. Harvard University Press.
38. Levy, D., & Dumenil, G. (2015). Büyük yol ayrımı: neoliberalizme son noktayı koymak (Çev. A. Gür). İletişim Yayınları.
39. MacEwan, A. (2014). Neoliberalizm ve demokrasi: piyasa iktidarına karşı demokratik iktidar. İçinde A. Saad-Filho ve D. Johnston (Edt.). Neoliberalizm: Muhalif Bir Seçki, (ss. 282-292).Yordam Kitap.
40. Madenci, C. (2010). Hayek’in Kötü Şöhretli Röportajları. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 12(18): 99-101.
41. Mathews, J. A. (2012). Green growth strategies—Korean initiatives. Futures, 44(8), 761-769. https://doi.org/10.1016/j.futures.2012.06.002
42. McNally, D. (2013). Başka bir dünya mümkün: Küreselleşme ve antikapitalizm (Çev. O. Köymen). Yordam Kitap.
43. Mises, L. v. (2008). İnsan eylemi (Çev. İ. Aktar). Liberte Yayınları.
44. Mises, L. v. (2016). Liberalizm (Çev. Y. Öğüt). Liber Plus Yayınları.
45. Nozick, R. (2015). Anarşi, devlet ve ütopya (Çev. A. Oktay). İstanbul Bilgi Yayınları.
46. Oxfam. (2022). Eşitsizlik öldürür: benzeri görülmemiş bir eşitsizlikle mücadele için COVID-19 sonrasında uygulanması gereken eylem planı, https://www.kedv.org.tr/public/uploads/files/raporlar/Oxfam%202022%20E%C5%9Fitsizlik%20%C3%96ld%C3%BCr%C3%BCr%20Raporu/Oxfam%202022%20Es%CC%A7itsizlik%20O%CC%88ldu%CC%88ru%CC%88r%20Raporu.pdf.
47. Oxfam. (2025). Takers not makers: The unjust poverty and unearned wealth of colonialism, https://www.kedv.org.tr/public/uploads/files/Oxfam%202025%20Takers%20Not%20Makers%20(%C3%9Cretenler%20De%C4%9Fil%20%C3%9Czerine%20Konanlar)%20EN%20Report.pdf.
48. Öniş, Z., & Şenses, F. (2003). Rethinking the emerging post-washington consensus: A critical appraisal. Economic Research Center Working Paper, 36(2), 263-290. https://doi.org/10.1111/j.0012-155X.2005.00411.x
49. Piketty, T. (2024). Yirmi birinci yüzyılda kapital (VI. Basım, Çev. H. Koçak). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
50. Poulantzas, N. (1992). Siyasal iktidar ve toplumsal sınıflar (Çev. Ş. Süer ve F. Topaçoğlu). Belge Yayınları.
51. Poulantzas, N. (2004). Devlet, iktidar sosyalizm (Çev. T. Ilgaz). Epos Yayınları.
52. Rodrik, D. (2006). Goodbye washington consensus, hello washington confusion? A review of the world bank’s economic growth in the 1990s: Learning from a decade of reform. Journal of Economic Literature, 44(4): 973–987. https://doi.org/10.1257/jel.44.4.973
53. Ruckert, A., Macdonald, L., & Proulx, K. R. (2017). Post-neoliberalism in Latin America: A conceptual review. Third World Quarterly, 38(7), 1583-1602. https://doi.org/10.1080/01436597.2016.1259558
54. Saad-Filho, A. (2013). Mass protests under ‘left neoliberalism’: Brazil, Critical Sociology, 39(5), 657-669. https://doi.org/10.1177/0896920513501906
55. Saez, E., & Zucman, G. (2020). The rise of income and wealth inequality in America: Evidence from distributional macroeconomic accounts. Journal of Economic Perspectives, 34(4), 3–26. https://doi.org/10.1257/jep.34.4.3
56. Scheiring, G. (2020). The retreat of liberal democracy: Authoritarian capitalism and the accumulative state in Hungary. Palgrave-Macmillan.
57. Scheiring, G., & Szombati, K. (2020). From neoliberal disembedding to authoritarian re-embedding: The making of illiberal hegemony in Hungary. International Sociology, 35(6): 721-738. https://doi.org/10.1177/0268580920930591
58. Standing, G. (2019). Prekarya: Yeni tehlikeli sınıf (Çev. E. Bulut). İletişim Yayınları.
59. Steger, M. B., & Roy, R. K. (2010). Neoliberalism: A very short ıntroduction. Oxford University Press.
60. Stiglitz, E. J. (2002). Küreselleşme: Büyük hayal kırıklığı, (Çev. A. Taşçıoğlu ve D. Vural). İletişim Yayıncılık.
61. Stiglitz, E. J. (2005). More instruments and broader goals: Moving toward the post-washington consensus, In: Wider Perspectives on Global Development, (pp. 16-48). Palgrave Macmillan.
62. Tabb, W. K. (2018). ABD kapitalizminin finansal krizi, İçinde Neoliberalizm ve Kriz, (ss. 7-24). Kalkedon Yayınları.
63. Thorsen, D, E., & Lie, A. (2009). Neoliberalizm nedir?. İçinde G., Akalın, U. S. Akalın. (Ed.) Neoliberal İktisadın Eleştirisi, (ss. 141-169). Kalkedon Yayınları.
64. Tooze, A. (2021). Çöküş: Finansal krizlerle dolu bir on yıl dünyayı nasıl değiştirdi?, (Çev: A. F. Yıldırım). Vakıfbank Kültür Yayınları.
65. Wacquant, L. (2012). Three steps to a historical anthropology of actually existing neoliberalism. Social Anthropology/Anthropologie Sociale, 20(1), 66-79. https://doi.org/10.1111/j.1469-8676.2011.00189.x
66. Wacquant, L., & Akçaoğlu, A. (2019). Kentsel marjinallik ve devletin sağ eli. İdeal Kent, 10(26): 11-19. https://doi.org/10.31198/idealkent.562671
67. Wade, R., & Veneroso, F. (1998). The gathering support for capital controls, Challenge, 41(6), 14-26. https://doi.org/10.1080/05775132.1998.11472065
68. Webber, J. R. (2016). Evo Morales and the political economy of passive revolution in Bolivia, 2006–15. Third World Quarterly, 37(10), 1855-1876. https://doi.org/10.1080/01436597.2016.1175296
69. Widmaier, W. W. (2016). Economic ideas in political time: The rise and fall of economic orders from the progressive era to the global financial crisis. Cambridge University Press.
70. Williamson, J. (2004). The strange history of the washington consensus. Journal of Post Keynesian Economics, 27(2): 195-206. Doi:10.1080/01603477.2004.11051438
71. Wood, E. M. (2016). Kapitalizm demokrasiye karşı: tarihsel maddeciliğin yeniden yorumlanması (2. baskı Çev. Ş. Artan). Yordam Kitap.
72. World Inequality Database (2024). Net personal wealth dataset. https://wid.world/data/
73. Wright, E. O. (1994). Interrogating inequality: essays on class analysis, socialism and Marxism, Verso Books.