TÜRKİYE’DE BÖLGESEL GELİR DAĞILIMI: İLLER DÜZEYİNDE BİR ANALİZ

Öz

Gelir dağılımı, bir ülkede üretilen toplam gelirin kişiler, üretim faktörleri, sektörler veya bölgeler arasındaki paylaşımını ifade eden bir kavramdır. Gelir dağılımında adaletin sağlanması sadece iktisadi bir hedef değil, aynı zamanda toplumsal ve siyasal etkileri de olan bir olgudur. Bir ülkedeki toplam gelirin bölüşümü kişiler arasındaysa “kişisel gelir dağılımı”, üretim faktörleri arasındaysa “fonksiyonel gelir dağılımı”, sektörler arasındaysa “sektörel gelir dağılımı” ve bölgeler veya iller arasındaysa “bölgesel gelir dağılımı” söz konusudur. Bu çalışmada, Türkiye’nin iller düzeyindeki bölgesel gelir dağılımı çeşitli yöntemler (dağılım aralığı ölçütü, göreli ortalama sapma, varyans ve varyans katsayısı) kullanılarak analiz edilmiştir. 2004-2023 yılları için illerin reel GSYH değerleri ilgili yılın il nüfusuna oranlanarak her ilin reel kişi başı GSYH değerleri tespit edilmiştir. Elde edilen veri setine dayanarak matematiksel ölçütlerle bölgesel eşitsizlik ortaya konmuştur. Bulgulara göre, her bir ölçüt kendi içinde yüksek bir bölgesel gelir eşitsizliği göstermektedir. Ölçütlerdeki değişimi karşılaştırıldığında ise, 2004-2023 döneminde iller arasındaki gelir eşitsizliğinin en çok arttığı yöntemlerin sırasıyla varyans, mutlak dağılım aralığı ve ortalama gelire göre dağılım aralığı olduğu görülmektedir. Minimum gelire göre dağılım aralığında büyük bir değişim olmamakla birlikte; varyans katsayısı ve göreli ortalama sapma değerlerinde çok az bir azalma olmuştur. Dolayısıyla, Türkiye’de iller düzeyinde bölgesel gelir dağılımının bozuk olduğu ve kullanılan yöntemlere göre bulguların farklılaştığı sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gelir Dağılımı
• Bölgesel Gelir Dağılımı
• Gelir Eşitsizliği Ölçütleri
• Türkiye

REGIONAL INCOME DISTRIBUTION IN TÜRKİYE: AN ANALYSIS AT THE PROVINCIAL LEVEL

Öz

Income distribution refers to the allocation of a country’s total income among individuals, factors of production, sectors, or regions. Ensuring equity in income distribution is not only an economic objective but also a phenomenon with significant social and political implications. When the total income of a country is distributed among individuals, it is referred to as personal income distribution; when among production factors, as functional income distribution; when among sectors, as sectoral income distribution; and when among regions or provinces, as regional income distribution. In this study, Türkiye’s regional income distribution at the provincial level is analyzed using multiple methods. For the years 2004 to 2023, the real per capita GDP values for each province were calculated by dividing provincial real GDP by the provincial population of the respective year. Based on this dataset, regional income distribution was analyzed using some mathematical indicators. The findings indicate that each metric reveals a high degree of regional income inequality. When comparing changes across the metrics, the methods that show the greatest increase in inter-provincial income inequality during the 2004–2023 period are, respectively, variance, absolute range of distribution, and range relative to average income. While the range relative to minimum income has shown little change, there has been a slight decrease in the coefficient of variation and the relative mean deviation. Consequently, it can be concluded that regional income distribution at the provincial level in Türkiye is significantly unequal, and the results vary depending on the measurement method employed.

Anahtar Kelimeler

• Income Distribution
• Regional İncome Distribution
• İncome İnequality Measures
• Türkiye

Kaynakça

1. Acar, İ. (2015). Türkiye’de gelir dağılımı. HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 4(8), 42-59.
2. Akkay, R. C. (2022). Income convergence among Turkish provinces: An income inequality approach. Ekonomi Politika ve Finans Araştırmaları Dergisi, 7(2), 274-300.
3. Akutsa, E. (2023). Türkiye’de gelir dağılımı eşitsizliği: Gini katsayısı ve P80/20 oranı üzerinden bir değerlendirme. İçinde Y. L. Mert (Ed.). Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Akademik Çalışmalar-III, (ss. 59-72). Karadeniz Kitap.
4. Alabaş, M. M. (2015). Türkiye’de bölgesel düzeyde gelir dağılımı eşitsizliğinin incelenmesi [Sözlü Sunum]. IV. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi, Kütahya, Türkiye.
5. Ayan, C. (2023). Türkiye’de 1986-2021 dönemi iktisadi büyüme ve gelir dağılımı ilişkisi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Süleyman Demirel Üniversitesi.
6. Başlevent, C., & Dayıoğlu, M. (2005). A household level examination of regional income disparity in Turkey. METU Studies in Development, 32(2), 275-302.
7. Bayar, A. A., Günçavdı, Ö., & Levent, H. (2020). COVID-19 Salgınının Türkiye’de Gelir Dağılımına Etkisi ve Mevcut Politika Seçenekleri. İstanbul Politik Araştırmalar Enstitüsü.
8. Boratav, K. (1980). 100 soruda gelir dağılımı: Kapitalist sistemde, Türkiye’de, sosyalist sistemde. Gerçek Yayınevi.

9. Boratav, K. (1995) 1980’li yıllarda Türkiye’de sosyal sınıflar ve bölüşüm. Gerçek Yayınevi.
10. Cowell, F. A. (2007). Income distribution and inequality. London School of Economics Sticerd Research Paper No. Darp 94. https://eprints.lse.ac.uk/3780/1/Income_Distribution_and_Inequality.pdf
11. Çalışkan, Ş. (2010). Türkiye’de gelir eşitsizliği ve yoksulluk. Sosyal Siyaset Konferansları, 59(2), 89-132.
12. Çapar, U., & Yayla, N. (2019). Türkiye’de bölgelerarası gelir dağılımı yakınsaması: Mekansal ekonometrik analiz. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, (25), 283-302.
13. Dağdemir, Ö. (2019). Gelir eşitsizliklerinin ölçülmesi. İçinde N. Gündoğan & V. Canbay Özgüler (Eds.). Gelir Dağılımı ve Yoksulluk, (ss. 35-63). Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını.
14. Dağdemir, Ö., & Acaroğlu, H. (2011). Türkiye’de bölgesel gelir dağılımının iller düzeyinde analizi: 1990-2006. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(1), 39-56.
15. Dayar, H., & Akıncı, A. (2020). Kamu sosyal transfer harcamalarının kişisel gelir dağılımına etkisi. Maliye Dergisi, (179), 172-185.
16. Doğruel, F., & Doğruel, A. S. (2007). Türkiye’de bölgesel gelir farklılıkları ve büyüme. İçinde A. H. Köse, F. Şenses & E. Yeldan (Eds.). Korkut Boratav’a Armağan, (ss. 231-257). İletişim Yayınları.
17. Esping-Andersen, G. (1999). Social foundations of postindustrial economies. Oxford University Press.
18. Işığıçok, E. (1993). Kişisel gelir dağılımındaki eşitsizliği belirlemede kullanılan istatistiksel ölçüler. Uludağ Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(1-2), 209-230.
19. Işık, N. (2006). Sektörel gelir dağılımının ekonomik büyüme üzerindeki etkisi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2006(2), 119-127.
20. Karakuzu, B., & Şengül, S. (2024). Türkiye’de sağlık eşitsizliğinin sosyoekonomik belirleyicileri. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 59(4), 3222-3243.
21. Karaman, D. (1998). Yoksulluk ve ekonomik eşitsizlikle mücadelede negatif gelir vergisi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Anadolu Üniversitesi.
22. Kaya, A. (2014). Islamisation of Turkey under the AKP rule: Empowering family, faith and charity. South European Society and Politics, 20(1), 47–69. https://doi.org/10.1080/13608746.2014.979031.
23. Kılıçaslan, Y., & Özatağan, G. (2007). Impact of relative population change on regional income convergence: Evidence from Turkey. Review of Urban & Regional Development Studies, 19(3), 210-223.
24. Koray, M. (2020). Sosyal politika. İmge Kitabevi.
25. Koray, M., & Temiz, H. E. (2014). Merkezi yönetimle ilişkiler, kısıtlar ve harcamalar çerçevesinde sosyal belediyecilik ve dört büyükşehir belediyesi açısından uygulamalar. Çalışma ve Toplum, 3(42), 11-60.
26. Olgun, A. (2018). Gelir dağılımı ve yoksulluk: Bilecik ili örneği. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi.
27. Öztürk, N., & Göktolga, Z. G. (2010). Yoksulluk ve gelir bölüşümünü belirlemede kullanılan ölçütler. Bütçe Dünyası Dergisi, 2(34), 3-25.
28. Şenesen, Ü. (2004). Bölgesel gelir dağılımı. İçinde N. Balkan ve S. Savran (Eds.). Neoliberalizmin Tahribatı, (ss. 127-137). Metis Yayınları.
29. Tansel, A., & Güngör, N. D. (1997). The educational attainment of Turkey’s labor force: A comparison across provinces and over time. METU Studies in Development, 24(4), 531-547.
30. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) (2025a). İl Bazında Gayrisafi Yurt İçi Hâsıla, Zincirlenmiş Hacim Endeksi. https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=ulusal-hesaplar-113&dil=1 adresinden 15 Şubat 2025 tarihinde alınmıştır.
31. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) (2025b). Adrese Dayalı Nüfus Kayıt İstatistikleri (Yıllara Göre İl Nüfusları). https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=Nufus-ve-Demografi-109 adresinden 15 Şubat 2025 tarihinde alınmıştır.
32. Ulutürk, S., & Ersezer, D. (2011). Gelir, gelir dağılımı yaklaşımları ve devletin rolü. Maliye Araştırma Merkezi Konferansları, (47), 87-105.
33. Yeldan, E. (1996). Türkiye ekonomisinde 1980 sonrasında gelir bölüşümünü belirleyen makroekonomik süreçler. İktisat Dergisi, 359, 27.