An Examination of Foreign Direct Investment in Turkey During the Republican Era

Abstract

Improving investment processes is crucial for a country's economy, economic development, and the expansion of market opportunities. National economies must integrate into the international financial system to function successfully in the international economy. Today, both developed and developing countries are striving to attract foreign capital investment. One of the most important reasons here is that foreign capital investments are a distinct type of investment that ensures economic development. In this study, foreign direct investment, foreign direct investment policies and practices will be examined from a historical perspective from the declaration of the Republic of Türkiye to the present day.

Keywords

• Foreign Direct Investment
• Republican era
• Turkish Economy
• International Finance
• Globalization.

CUMHURİYET DÖNEMİNDE DOĞRUDAN YABANCI SERMAYE YATIRIMLARI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Bir ülkenin ekonomisi, ekonomik kalkınması ve pazar fırsatlarının genişlemesi için yatırım süreçlerinin geliştirilmesi büyük bir öneme sahiptir. Ulusal ekonomilerin, uluslararası ekonomide başarılı bir şekilde işleyebilmesi için uluslararası finans sistemine entegre olması gerekmektedir. Günümüzde hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkeler yabancı sermaye yatırımlarını ülkelerine çekmek için çalışmaktadırlar. Burada önem arz eden nedenlerin başında yabancı sermaye yatırımlarının ekonomik kalkınmayı sağlayan belirgin bir yatırım türü olmasıdır. Bu çalışmada, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilanından günümüze kadar doğrudan yabancı sermaye yatırımları, doğrudan yabancı sermaye politikaları ve uygulamaları tarihsel bir perspektifle incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları
• Cumhuriyet Dönemi
• Türkiye Ekonomisi
• Uluslararası Finans
• Küreselleşme.

Kaynakça

1. Türkiye Uluslararası Doğrudan Yatırım Stratejileri, 2024-2028) Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Yatırım Ofisi. https://www.invest.gov.tr/tr/library/publications/Documents/turkiye-uluslararasi-dogrudan-yatirim-stratejisi-2024-2028.pdf.
2. Abar, H. ve Tekmanlı, H. (2018). Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Avrupa Birliği Ülkeleri Örneği. s.s. 669- 680. IV. Internatıonal Caucasus-Central Asıa Foreıgn Trade And Logıstıcs Congress September, 7-8, Didim/AYDIN.
3. Acaravcı, A., & Akyol, M. (2017). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırımlar, Dış Ticaret ve Ekonomik Büyüme İlişkisi. Uluslararası Ekonomi ve Yenilik Dergisi, 3(1), 17-33.
4. Ajide, F. M., & Osinubi, T. T. (2020). Covid-19 pandemic and outward foreign direct investment: A preliminary note. Economıcs-Innovatıve And Economıcs Research Journal, 8(2), 79-88.
5. Akın, F. (2016). 2001 Krizi Sonrası Türkiye Ekonomisinin Makro Ekonomik Performansı Üzerine Bir Değerlendirme. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi(43).
6. Aktaş, Z. (2023). Türkiye’de Yabancı Sermayenin Teşvik Edilmesinde ABD Etkisi (1945-1955). Asya Studies, 7(23), 53-64. https://doi.org/10.31455/asya.1196111.
7. Alagöz, M., Erdoğan, S., & Topallı, N. (2008). Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ve Ekonomik Büyüme: Türkiye Deneyimi 1992-2007. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 79-89.
8. Arık, Ş., Akay, A. B., & Zanbak, M. (2014). Doğrudan Yabancı Yatırımları Belirleyen Faktörler: Yükselen Piyasalar Örneği. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 97-110. https://doi.org/10.18037/ausbd.12322.

9. Ay, İ. (2012). II. Dünya Savaşı Ulusal Planlama Faaliyetleri: 1946 İvedili Sanayi Planı Ve 1947 Türkiye İktisadi Kalkınma Planı'nın Karşılaştırmalı Analizi. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 62(1), 147-172. Azizov, M., Bilan, Y., Jabiyev, F., Alirzayev, E., & Heyderova, A. (2023). The impact of foreign direct investment on GDP growth: The case of Turkey. Investment Management & Financial Innovations, 20(4), 50.
10. Basar, B. D., Kaya, Z., Eksi, I. H., & Zeren, F. (2023). Finansal Gelişmenin Doğrudan Yabancı Yatırımlar Üzerindeki Etkileri: Seçili Asya Ülkelerinden Kanıtlar. Business and Economics Research Journal, 14(1), 31-43.
11. Baytal, Y. (2007). Demokrat Parti Dönemi Ekonomi Politikaları (1950-1957). Atatürk Yolu Dergisi, 10(40), 545-567.
12. Berköz, L., & Türk, Ş. Ş. (2007). Yabancı Yatırımların Yer Seçimini Etkileyen Faktörler: Türkiye Örneği. itüdergisi/a mimarlık, planlama, tasarım, 6 (2), 59-72.
13. Berksoy, T., Doğruel, S., & Doğruel, F. (1989). Türkiye'de Yabancı Sermaye. Tu» ses Çalışma Raporu, (Aralık), İstanbul.
14. Biniş, M., & İpek, E. (2010). Küresel Krizin Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları Üzerindeki Etkisi. Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 8(14), 15-26.
15. Bozdağlıoğlu, Y., & Evlimoğlu, U. (2014). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının Tarihsel Süreçte Gösterdiği Gelişim: Hukuksal ve Ekonomik Yansımaları. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(11), 32-52.
16. Chirilă-Donciu, E. (2013). Globalization and Foreign Direct Investments. CES Working Papers, 5(2), 177-186. Cole, M. A., Elliott, R. J., & Zhang, L. (2017). Foreign direct investment and the environment. Annual Review of Environment and Resources, 42(1), 465-487.
17. Coşkun, R. (1998). Cumhuriyet Dönemi Yabancı Sermaye Yatırımları. İİBF (ed.) Ekonomi ve Yönetim: Ekonomi ve Yönetim: Cumhuriyetin 75. Yılına Armağan, Sakarya Üniversitesi, 1-13.
18. Çeken, H. (2002). Avrupa Birliğinde Doğrudan Yabancı Sermaye Hareketleri ve Türkiye. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(8), 21-37.
19. Çiçen, Y., B. (2018). 2000’lerde Türkiye Ekonomisi Performansı. Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi. 6/5, 73-81.
20. Çinko, L. (2009). Doğrudan Yabancı Sermaye Hareketlerinin Makroekonomik Etkileri. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 26(1), 117-131.
21. Çütçü, İ., & Kan, E. (2018). Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarını Etkileyen Faktörler: Türkiye Örneği. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi, 7(3), 1-21.
22. Demir, G. (2001). Küreselleşme Üzerine. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 56(01).
23. Demirer, M. A. (2007). Atatürk ve Yabancı Sermaye. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 23(67-68-69), 383-398.
24. Dimelis, S., & Louri, H. (2001). Foreign direct investment and efficiency benefits: a conditional quantile analysis. Eleni (Helen), Foreign Direct Investment and Efficiency Benefits: A Conditional Quantile Analysis (June 2001).
25. Ege, Z., & Gürdoğan, A. (2006). Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının Türk Turizm Sektörü Açısından Değerlendirilmesi. Journal Of Management And Economics Research, 4(5), 42-58.
26. Engin, C. & Yurtgün, Z. (2025). 2000 Sonrası Türkiye’de Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının Gelişimi. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 13(1), 23-34.
27. Eroğlu, N. (2007). Atatürk Dönemi İktisat Politikaları (1923-1938). Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 23(2).
28. Frankel, J. A. (2000). Globalization of the economy. National Bureau of Economic Research. Working Paper Series, No. w7858.
29. Gallagher, K. P. (2009). Economic globalization and the environment. Annual review of environment and resources, 34(1), 279-304.
30. Gökçeli, E. (2024). Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Yüz Yılında Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının Gelişimi. Türkiye Ekonomisinin 100 Yıllık Panoraması II, 79.
31. Güngör, G. (2012). Tarihi Açıdan Türkiye’de Özelleştirme Uygulamalarının Değerlendirilmesi. Sakarya Üniversitesi İktisat Dergisi, 1(2), 100-119.
32. Hamasalih, I. K., vd. (2025). Attracting foreign direct investment is central to successful economic development and balance with environmental protection. International Journal of Scientific Research and Technology.
33. Hayakawa, K., Lee, H. H., & Park, C. Y. (2022). The effect of COVID-19 on foreign direct investment. Asian Development Bank Economics Working Paper Series, (no.653).
34. İlgazi, A. (2019). Türkiye’nin İktisadi Kalkınmasında Doğrudan Yabancı Yatırımlarının (DYSY) Önemi, Sorunlar ve Çözüm Önerileri. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 6(44), 3593-3610.
35. Kalaycı, İ. (2009). Atatürk’ün Kalkınma Modeli (AKM): Günümüz Sanayisi İçin Kazanımlar. Maliye Dergisi, (156), 152-176.
36. Karaca, S. (2010). Uluslararası Sermaye Hareketleri ve Kriz Sonrası Görünüm. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 5(1), 157-173.
37. Karagöz, K. (2007). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırım Girişlerini Belirleyen Faktörler: 1970–2005. Yaşar Üniversitesi E-Dergisi, 2(8), 929-948.
38. Karahan, H., Karagöl, E. T. (2014). Ekonomik Performansın Temel Taşı: Siyasi İstikrar. Seta Perspektif, 41, 1-5.
39. Karluk, S. R. (2016). Türkiye Ekonomisini Dışa Açan 24 Ocak 1980 İstikrar Kararları: Öncesi ve Sonrasında Ekonomik Durum. Turgut Özal, 218.
40. Kaya, A., & Kahreman, Y. (2017). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarının Ekonomik Büyümeye Etkisi. ETÜ, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (ETÜSBED), II. Sayfa: 25-39.
41. Kesgingöz, H., & Karataş, A. (2016). Yabancı Sermaye Yatırımları ile Cari İşlemler Açığı İlişkisi ve Cari İşlemler Açığı İçin Politika Önerileri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(3), 597-610. https://doi.org/10.15869/itobiad.27010.
42. Koç Aytekin, G. (2019). Doğrudan Yabancı Yatırımlar DYY, Belirleyicileri ve Ekonomik Etkileri. Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 255-278.
43. Koçtürk, O. M., & Eker, M. (2012). Dünyada ve Türkiye’de Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ve Çok Uluslu Şirketlerin Gelişimi. Tarım Ekonomisi Dergisi, 18(1 ve 2), 35-42.
44. Kurtaran, A. (2007). Doğrudan Yabancı Yatırım Kararları ve Belirleyicileri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10(2), 367-382.
45. Lloyds BANK. https://www.lloydsbanktrade.com/en/market-potential/turkiye/investment#. (16.16.2025). Moran, T. (2012). Foreign direct investment. The Wiley‐Blackwell Encyclopedia of Globalization, 1-9.
46. Mucuk, M., & Demirsel, M. T. (2009). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve Ekonomik Performans. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (21), 365-373.
47. Özaydın, G., Özbek, M. Ö., Özdemir, M. A., Çılgın, K., Başar, D., Aşıgül, A., & Lordoğlu, C. (2010). Türkiye’de 1950-1980 Dönemi Kurumlar, Olaylar, Ölçekler: Planlama Yarışmaları. Planlama Dergisi–Planlama Yarışmaları, 3, 4
48. Özel, S. (2002). Atatürk Dönemi Türkiye Ekonomisi. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, (2).
49. Özkan, A. (2014). Millî Mücadele’den Sonra ve Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Yabancı Sermayeli Şirketlerde Türkçe Meselesi. Belleten, 78(283), 1135-1156.
50. Papanikos, G. T. (2024). The future of globalization. Athens journal of business & economics, 10(2), 87-108. Potrafke, N. (2014). The Evidence on Globalization. CESifo Working Paper No. 4708, 2-40.
51. Resmi Gazete (17.06. 2003). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2003/06/20030617.htm#1. Sayı : 25141. Sarıçoban, G. (2020). Atatürk Döneminde 1923-1929 Türkiye Ekonomisi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (44), 222-236.
52. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları Özel İhtisas Komisyonu Raporu. ANKARA. 2000. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Dogrudan-Yabanci-Sermaye-Yatirimlari-OIK-Raporu.pdf. (14.06. 2025).
53. Sevüktekin, M., & Öz, R. (2021). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Yatırımlar ve Ekonomik Büyüme Arasındaki İlişki: Sektörel Analiz. Ekonometride Güncel Yöntemler ve Uygulamalar:(Prof. Dr. Ahmet M. Gökçen’e Armağan) Kitap Bölümü, Editör: Nilgül Çil, İstanbul Üniversitesi Yayınları.
54. Susam, N. (2008). Doğrudan Yabancı Yatırımlardaki Gelişmeler ve Bu Yatırımlar İçin Belirleyici Unsurlar: Türkiye Bulguları. Akademik İncelemeler Dergisi, 3(2), 43-67.
55. Sükan, B. (2014). İmparatorluk’tan Cumhuriyet’e Türkiye’de Yabancı Sermaye Anlayışı. Atatürk Yolu Dergisi, 14(54).
56. Şener, S., & Kılıç, C. (2008). Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Yabancı Sermaye. Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 22-50.
57. Şit, M., & Şit, A. (2013). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Sermayenin Sektörel Dağılımı: Hizmetler Sektörü Üzerine Bir Değerlendirme. Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5).
58. Töre, İ. (2015). “Geçmişten Günümüze Türkiye’de Yabancı Sermaye Mevzuatı”. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, vol. XIX, no. 3-4, 123-48.
59. Tüleykan, H., & Bayramoğlu, S. (2016). Türkiye’de 24 Ocak kararları ile başlayan finansal serbestleşmenin günümüz iktisadi ve mali yapısına yansımaları. The Journal of Academic Social Science Studies, 44(2), 401-420.
60. Tütüncü, A., & Tekin, E. (2021). Ekonomik özgürlüğün doğrudan yabancı yatırımların giriş şekli üzerindeki etkisi: Gelişmekte olan ülke örneği. Maliye Dergisi, 180, 270-292.
61. Tüylüoğlu, Ş., & Aktürk, L. N. (2006). Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımlarını Çekme Çabalarının Kurumsallaşması: Yatırım Promosyon Ajansları. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 2(3), 85-105.
62. Uygur, E. (2012). Doğrudan Yabancı Yatırımı Beklerken (No. 2012/55). Discussion Paper.
63. Vechiu, N. (2023). Transportation Infrastructure and Market and Supplier Access: How Do They Shape Foreign Direct Investment?. In FEMIB (pp. 89-97).
64. Yardımcı, M. E., & Kutlutürk, D. (2019). İkinci Dünya Savaşında Türkiye’nin Ekonomik Kısıtları. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (37), 47-67.
65. YASED (2016). Uluslararası Doğrudan Yatırımlar 2015 Yılsonu Değerlendirme Raporu. https://yased-api.yased.org.tr/Uploads/Reports/617e885f-0de4-4351-b3ab-880d2a3f83c9.pdf.
66. YASED (2020). Uluslararası Doğrudan Yatırımlar. 2020 Yıl Sonu Raporu. https://yased-api.yased.org.tr/Uploads/Reports/yased-2020-UDY-Raporu_r05_OPT.pdf.
67. YASED (2025). Rakamlarla Uluslararası Doğrudan Yatırımlar Ödemeler Dengesi İstatistikleri | 2025 Haziran. Sayı:115. https://yased-api.yased.org.tr/Uploads/Reports/YASED-Rakamlarla-UDY-Haziran-2025.pdf.
68. Yavan, N., & Kara, H. (2003). Türkiye’de Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ve Bölgesel Dağılışı (Foreign Direct Investments And Its Regional Distrubition In Turkey). Coğrafi Bilimler Dergisi/Turkish Journal of Geographical Sciences, 1(1), 19-42.
69. Yılgör, M., Serel, A. ve Erçakar, ME (2011). Doğrudan Yabancı Yatırımların Gelişini Etkileyen Faktörler: Türkiye Üzerine Bir Model. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14 (26), 119-132.