İslam Hukuku Açısından Fikri Mülkiyet Haklarının Meşruluğu

Öz

Telif faaliyetleri insanlık tarihinin ilk dönemlerinden itibaren varlığını sürdürmüş olmasına rağmen, uzun yıllar boyunca hukuki koruma altına alınmamıştır. İnsanların ilmî, edebî ve sanatsal eserler üretmesi her dönemde önemli görülmüş, ancak bu eserler üzerindeki hakların korunması konusunda sistemli bir hukuk anlayışı geliştirilememiştir. Özellikle teknolojik gelişmelerin hız kazanması ve Avrupa’da matbaanın icadıyla birlikte eserlerin çoğaltılması ve yayılması kolaylaşmış, bu durum fikrî mülkiyet haklarının korunmasına yönelik ihtiyacı daha da artırmıştır. Bu süreçte fikrî mülkiyet hakları, uzun yıllar süren hukuki ve akademik çalışmalar sonucunda kendisine hukuki bir hüviyet kazanmaya başlamış ve modern hukuk sistemlerinde önemli bir yer edinmiştir. Beşerî hukukçular tarafından yapılan çalışmalar neticesinde fikrî hakların hukuki niteliği büyük ölçüde belirlenmiş olsa da bazı görüş ayrılıkları devam etmiştir. İlk dönem İslam hukukçuları bu hakların meşruiyeti hakkında açık hükümler ortaya koymamış olmakla birlikte, eser sahibinin emeğinin korunmasına ilişkin değerlendirmeleriyle bu hakların meşruiyetine dolaylı olarak işaret etmişlerdir. Son dönem İslam hukukçuları ise ortaya çıkan yeni şartları dikkate alarak fikrî mülkiyet haklarını İslam hukukunun temel ilkeleri çerçevesinde değerlendirmiş ve bu hakların hukuki statüsünü belirlemeye çalışmışlardır. Bu çalışmada, fikrî mülkiyet haklarının kavramsal çerçevesi, tarihî gelişimi ve İslam hukukundaki yeri incelenerek meşruiyeti ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslam hukuku
• Fikri mülkiyet
• İslam hukukçuları
• Meşruiyet
• Hak kavramı

Destekleyen Kurum

Bu araştırma için herhangi bir dış finansman alınmamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma insan veya hayvan katılımcıları içermemektedir. Tüm prosedürler bilimsel ve etik ilkelere uygun olarak gerçekleştirilmiş olup, atıfta bulunulan tüm çalışmalar uygun şekilde kaynak gösterilmiştir.

Teşekkür

Yazar herhangi bir kişi veya kuruma teşekkür etmek istememektedir.

The Legitimacy of Intellectual Property Rights from the Perspective of Islamic Law

Öz

Copyright-related activities have existed since the earliest periods of human history; however, they remained outside the scope of legal protection for many centuries. Although the production of scientific, literary, and artistic works has always been regarded as valuable, a systematic legal framework for the protection of rights over such works did not emerge until much later. With the rapid advancement of technology, particularly following the invention of the printing press in Europe, the reproduction and dissemination of works became significantly easier, increasing the need for the protection of intellectual property rights. As a result, intellectual property rights gradually acquired a legal identity through extensive legal and academic efforts and came to occupy an important place within modern legal systems. Although legal scholars have largely determined the legal nature of intellectual property rights, certain disagreements and debates have persisted. Early Islamic jurists did not explicitly address the legitimacy of these rights; nevertheless, their views concerning the protection of an author's labor and effort implicitly supported such rights. Contemporary Islamic jurists, on the other hand, have examined intellectual property rights in light of changing social and economic conditions and have sought to determine their legal status within the framework of the fundamental principles of Islamic law. This study examines the conceptual framework, historical development, and position of intellectual property rights in Islamic law and evaluates their legitimacy from an Islamic legal perspective.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Intellectual property
• Islamic lawyers
• Legitimacy
• Voncept of rights

Kaynakça

1. Ahmed Ferîd, R. (1928). Asru'l-Me'mûn. Matbaatü Dâri'l-Kütübi'l-Mısriyye.
2. Arkan, A. (2005). Eser sahibinin haklarına bağlantılı haklar. Vedat Kitapçılık.
3. Arıkan, A. (2017). Türkiye'de elektronik yayıncılık ve telif hakları (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
4. Ayiter, N. (1972). Hukukta fikir ve sanat ürünleri. Sevinç Matbaası.
5. Çakmak, D. (2007). Osmanlı telif hukuku ile ilgili mevzuat. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 21, 191–234. https://izlik.org/JA35UR47PN
6. Ebû Zeyd, B. b. A. (1996). Fıḳhü’n-nevâzil: Ḳaḍâyâ fıḳhiyye muʿâṣıra (1. bs.). Müessesetü’r-Risâle.
7. Ebû Zehrâ, M. (t.y.). El-milkiyye ve naẓariyyetü’l-ʿaḳd. Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî.
8. ed-Düreynî, F. (1981). Ḥaḳḳu’l-ibtikâr fi’l-fıḳhi’l-İslâmî (1. bs.). Müessesetü’r-Risâle.

9. el-Bûtî, M. S. R. (1991). Ḳaḍâyâ fıḳhiyye muʿâṣıra. Mektebetü’l-Fârâbî.
10. el-Cevherî, E. N. İ. b. H. (1987). Es-ṣıḥâḥ: Tâcü’l-lüġa. Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn.
11. el-Haskefî, M. b. A. (2002). Ed-dürrü’l-muḫtâr (1. bs.). Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
12. el-Kâdî İyâd, I. b. M. (t.y.). El-ilmâ ilâ maʿrifeti uṣûli’r-rivâye. Dâru’t-Türâs.
13. el-Kâsımî, M. C. (2004). Ḳavâʿidü’t-taḥdîs min fünûni muṣṭalaḥi’l-ḥadîs. Müessesetü’r-Risâle.
14. el-Kurtubî, E. A. M. (t.y.). El-câmiʿu li aḥkâmi’l-Ḳurʾân. Dâru Âlemi’l-Kütüb.
15. el-Kürdî, A. el-H. (1981). Ḥükmü’l-İslâm fî ḥuḳûḳi’t-teʾlîf ve’n-neşr ve’t-terceme. Mecelletü Hüda’l-İslâm.
16. el-Merdâvî, A. E.-H. A. b. S. (1955). El-İnsâf fî maʿrifeti'r-râciḥi mine'l-ḫilâf ʿalâ mezhebi'l-İmâm Aḥmed b. Ḥanbel. Maṭbaʿatü's-Sünneti'l-Muḥammediyye.
17. el-Müzenî, E. İ. İ. b. Y. b. İ. el-M. (1988). Muḫtaṣaru’l-Müzenî fî furûʿi’ş-Şâfiʿiyye. Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
18. en-Nedvî, A. A. (1994). el-Kavâidü'l-fıkhiyye. Dâru'l-Kalem.
19. en-Nesâî, E. A. A. b. Ş. b. A. el-H. (2001). Es-sünenü’l-kübrâ (1. bs.). Müessesetü’r-Risâle.
20. en-Nevevî, M. E. Z. (1972). Ṣaḥîḥ-i Müslim bi şerḥi’n-Nevevî. Dâru İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî.
21. es-Senhûrî, A. A. (t.y.). El-Vasîṭ fî şerḥi’l-ḳânûni’l-medenî. Dâru İḥyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî.
22. es-Suyûtî, A. b. E. B. C. (1998). El-fâriḳ beyne’l-muṣannifi ve’s-sâriḳ. Âlemü’l-Kütüb.
23. eş-Şehrânî, H. B. M. (2004). Ḥuḳûḳu’l-iḫtirâʿ ve’t-teʾlîf. Dârun Ṭayyibetün li’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ.
24. eş-Şınkîtî, M. M. (2001). Dirâsetün şerʿiyyetün li-ehəmmi’l-ʿuḳûdi’l-müstaḥdese. Mektebetü’l-ʿUlûm.
25. ez-Zeğûl, M. A., & Azzâm, H. F. (2005). el-Hukûku'l-mâliyye li'l-müellif: Dirâse fıkhiyye mukārane. el-Mecelletü'l-Ürdüniyye fi'd-Dirâseti'l-İslâmiyye, 1(1), 1–20.
26. ez-Zemahşerî, E. K. M. b. A. b. A. (1998). Esâsü’l-belâġa. Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye.
27. ez-Zencânî, E. M. Ş. (1982). Taḫrîcü’l-fürûʿ ʿale’l-uṣûl (4. bs.). Müessesetü’r-Risâle.
28. ez-Zerkâ, M. A. (1999). El-medḫal ilâ naẓariyyeti’l-ʿâmme (1. bs.). Dâru’l-Kalem.
29. ez-Zuhaylî, V. (1986). Usûlü'l-fıkhi'l-İslâmî. Dâru'l-Fikr.
30. İzzüddîn, A. A. (t.y.). El-ḳavâʿidü’l-kübrâ. Dâru’l-Kalem.
31. Mustafa, İ. (1996). El-müʿcemü’l-vasîṭ. Çağrı Yayınları.
32. Ömer, A. M. A. (2008). Muʿcemü’l-lüğati’l-ʿArabîyyeti’l-muʿâsıra. Âlemü’l-Kütüb.
33. Sezer, A. (2020). Telif hakları özelinde İslam hukukunun fikri mülkiyet yaklaşımına dair bir araştırma. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19(2), 981–1011. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.770610
34. Şafak, A. (1996). Ansiklopedik hukuk sözlüğü. Temel Yayınları.
35. Tanrıöver, C. (2010). Fikri mülkiyet hukukunda güzel sanat eseri sahibinin yeniden satış hakkı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi.
36. Tekinalp, Ü. (2006). Fikri mülkiyet hukuku. Arıkan Basım Yayım.
37. Yarsuvat, D. (1984). Türk hukukunda eser sahibi ve hakları. Güryay Matbaacılık.