Sokak atık toplayıcılarının kooperatifçilik ilke ve değerleriyle örgütlenmesi: Şişli Belediyesi Çevreci Atık Toplayıcılar İşletme Kooperatifi örneği

Öz

Kooperatifçilik, demokrasi, adalet, eşitlik, dayanışma ve yardımlaşma gibi temel değerlere dayalı olarak bireylerin ekonomik baskılardan korunmasını sağlayan önemli bir örgütlenme modelidir. Özellikle ekonomik ve toplumsal kriz dönemlerinde önemi artan kooperatifler, merkezi yönetim ve yerel yönetimlerin desteğiyle teşvik edilmektedir. Ancak bu desteklerin, kooperatiflerin özerkliğini zedelemeyecek şekilde düzenlenmesi gerekmektedir. Türkiye'de kadın girişimi, tarım, turizm ve küçük ölçekli ticaret gibi alanlarda kooperatifleşme süreçleri giderek yaygınlaşmaktadır. Bu çalışma, geri dönüşüm ürünlerini sokaklardan toplayarak geçimini sağlayan bireylerin, belediyenin desteğiyle başlattığı kooperatifleşme süreçlerini ele almaktadır. Örnek olay olarak, Şişli Belediyesi Çevreci Atık Toplayıcılar İşletme Kooperatifi incelenmiştir. Bu bağlamda, söz konusu kooperatifin sokak atık toplayıcılarının yaşam koşullarına etkileri ile belediyenin bu süreçteki rolü ve katkıları analiz edilmiştir. Çalışma, nitel bir araştırma tasarımına dayalı olarak gerçekleştirilmiş; gözlem ve belge analizi gibi yöntemler kullanılmıştır. Ayrıca, Şişli Belediyesi'nin stratejik planları, faaliyet raporları ve ilgili haberler detaylı bir şekilde incelenmiştir. Son yıllarda özellikle İstanbul'da sokak atık toplayıcılarının sayılarında gerçekleşen artış eğilimi, ciddi bir sorun haline gelmiş ve eski ile yeni toplayıcılar arasındaki rekabeti körüklemiştir. Bu çalışma, kooperatifleşme sürecinin bu grupların yaşam standartlarını nasıl iyileştirdiğini ortaya koyarken, aynı zamanda diğer belediyeler için örnek bir model sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kooperatifçilik
• sokak atık toplayıcıları
• Şişli Belediyesi
• Çevreci Atık Toplayıcılar İşletme Kooperatifi
• yerel yönetimler

The organization of street waste collectors in alignment with the principles and values of cooperatives: a case study of the Environmental Waste Collectors Cooperative enterprise of Şişli Municipality

Öz

Cooperativism, based on fundamental values such as democracy, justice, equality, solidarity, and mutual assistance, is an important organizational model that protects individuals from economic pressures. Their significance increases during economic and social crises, and they are often encouraged with support from central and local governments. However, such support should not compromise the autonomy of cooperatives. In Turkey, cooperatives are increasingly established in areas such as women’s entrepreneurship, agriculture, tourism, and small-scale trade. The municipality examines the cooperative development process initiated by individuals who collect recyclable waste from the streets, supported by municipal assistance. The case study focuses on Şişli Municipality’s Environmental Waste Collectors Cooperative, analyzing the cooperative’s impact on the living conditions of street waste collectors and the municipality’s role in this process. The research employs a qualitative design, incorporating methods such as observation and document analysis. Strategic plans, activity reports, and relevant news from Şişli Municipality were thoroughly reviewed. The growing number of street waste collectors in Istanbul has created significant challenges, intensifying competition between long-standing and newer collectors. This study highlights how the cooperative model improves the living standards of these groups while presenting an exemplary framework for other municipalities.

Anahtar Kelimeler

• Cooperatives
• street waste collectors
• Şişli Municipality
• Environmentalist Waste Collectors Business Cooperative
• local goverments

Kaynakça

1. [1] Çıkın A, Karacan AR. Genel Kooperatifçilik. İzmir, Türkiye, Ege Üniversitesi Basımevi, 1994.
2. [2] Hazar N. Kooperatifçilik Tarihi. Ankara, Türkiye, Türk Kooperatifçilik Eğitim Vakfı, 1990.
3. [3] Geray C. Kooperatifçilik. Ankara, Türkiye, Nika Yayınevi, 2014.
4. [4] ICA. “Guidance Notes to the Co-operative Principles”. https://ica.coop/sites/default/files/2021-11/ICA%20Guidance%20Notes%20EN.pdf (27.02.2025).
5. [5] Kooperatifler Kanunu. 13195 sayılı Resmi Gazete, 1969 (27.02.2025).
6. [6] Geray C. “Konutta Kooperatif ve Belediye İş Birliği”. Çağdaş Yerel Yönetimler, 3(1), 39-45, 1994.
7. [7] Colombain M, Hirschfeld A. “Rochdale Kurallarının Kalkınma Yolundaki Ülkelerde Uygulanmasının Sorunları ve Zorlukları”. Eskişehir İktisadi ve Ticari İlimler Akademisi Dergisi, 9(2), 361-378, 1974.
8. [8] T.C. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü. Türkiye Kooperatifçilik Stratejisi ve Eylem Planı. Ankara, Türkiye, 2012.

9. [9] Geray C. “Kooperatifçiliğin Dünya'daki ve Türkiye’deki Nicel Gelişimi”. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 47(1), 427-441, 1992.
10. [10] ICA. “International Cooperative Alliance”. https://ica.coop/en (27.02.2025).
11. [11] ICA ve EURICSE. “Exploring the Cooperative Economy–REPORT 2022”. https://monitor.coop/sites/default/files/2022-11/WCM_2022.pdf (27.02.2025).
12. [12] Co-operative Bank of Kenya. https://www.co-opbank.co.ke/ (27.02.2025).
13. [13] Polat H. “ILO’nun 193 Sayılı Kooperatiflerin Teşvikine İlişkin Kararının 20. Yılı”. Sosyal Ekonomi. https://sosyalekonomi.org/ilonun-193-sayili-kooperatiflerin-tesvikine-iliskin-kararinin-20-yili/ (27.02.2025).
14. [14] International Labour Organization (ILO). “R193 - Promotion of Cooperatives Recommendation, 2002 (No. 193)”. https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_code:R193 (27.02.2025).
15. [15] Özdemir G. Kooperatifçilik. İstanbul, Türkiye, Nobel Akademik Yayıncılık, 2016.
16. [16] Albayram Doğan Z, Yercan M. “Türkiye ve AB Ülkelerindeki Kooperatifçilik Mevzuatının Karşılaştırmalı Analizi”. Tarım Ekonomisi Dergisi, 22(2), 49-58, 2016.
17. [17] The Council of the European Union. “Council Regulation (EC) No 1435/2003 of 22 July 2003 on the Statute for a European Cooperative Society (SCE)”. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32003R1435 (27.02.2025).
18. [18] Güreşçi H, Gönç M. “Türkiye’de Kooperatiflerin Temel Sorunları ve Çözüm Önerileri Üzerine Düşünceler”. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi, 52, 219-229, 2017.
19. [19] Kooperatifler Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun. 25439 sayılı Resmi Gazete, 2004 (27.02.2025).
20. [20] Türk Ticaret Kanunu. 27846 sayılı Resmi Gazete, 2011 (27.02.2025).
21. [21] 6764 Sayılı Kanun. 29900 sayılı Resmi Gazete, 2016 (27.02.2025).
22. [22] 7339 Sayılı Kooperatifler Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. 31639 sayılı Resmi Gazete, 2021 (27.02.2025).
23. [23] Kooperatifler Yönetmeliği. 32025 sayılı Resmi Gazete, 2022 (27.02.2025).
24. [24] T.C. Ticaret Bakanlığı. “KOOPBİS ve Elektronik Bildirim Yükümlülükleri Hakkında Duyuru”. https://meslekihizmetler.csb.gov.tr/ (11.03.2024).
25. [25] Scheinberg A. “Informal Sector Integration and High Performance Recycling: Evidence from 20 Cities”. https://www.wiego.org/wp-content/uploads/2019/09/Scheinberg_WIEGO_WP23.pdf (27.05.2025).
26. [26] Özgen H. “Kentte Yeni Yoksulluk ve Çöp İnsanları”. Bilim ve Toplum, 89, 88-101, 2001.
27. [27] Sarı C. Formel ve Enformel Arasında: Ankara’da Atık Kağıt Toplayıcılarının Deneyimine Eleştirel Bir Bakış. Türkiye’yi Sınıf Gerçeğiyle Anlamak, 1. baskı, 126-137, İstanbul, Türkiye, Sosyal Araştırmalar Vakfı, 2006.
28. [28] Medina M. “Supporting Waste Picker Coops in Colombia”. BioCycle, 45-47, 1997.
29. [29] Gündoğdu S. “Dünya'nın tüm çekçekçileri birleşiyor”. https://yesilgazete.org/dunyanin-tum-cekcekcileri-birlesiyor (27.05.2025).
30. [30] Dias SM. “Statistics on Waste Pickers in Brazil”. https://www.wiego.org/wp-content/uploads/2019/09/Dias_WIEGO_SB2.pdf (20.03.2025).
31. [31] Medina M. “Scavenger cooperatives in Asia and Latin America”. Resources, Conservation and Recycling, 31, 51-69, 2005.
32. [32] Mete E. “Sürdürülebilir Katı Atık Yönetim Örneği Olarak Brezilya ve Kağıt Toplayıcıları Kooperatifleri”. Journal of Economics and Political Sciences, 2(1), 125-132, 2022.
33. [33] İBB ve İPA. “Kentin Yükünü Sırtlananlar: İstanbul’un Katı Atık Toplayıcıları Sorunlar ve Talepler”. https://ipa.istanbul/wp-content/uploads/2022/02/ISTANBULUN-KATI-ATIK-TOPLAYICILARI.pdf (27.05.2025).
34. [34] Eskişehir Tepebaşı Belediyesi. “Başkan Ataç: Sıfır Atık Mücadelemizden Asla Vazgeçmedik”. https://www.tepebasi.bel.tr/hd.asp?hid=13313 (27.05.2025)
35. [35] Büyükşehir Belediyesi Kanunu. 25531 sayılı Resmi Gazete, 2004 (27.02.2025).
36. [36] Şişli Belediyesi. “Şişli Tarihçesi”. https://www.sisli.bel.tr/kurumsal/sisli-tarihcesi (27.02.2025).
37. [37] Ayvalıoğlu A. “Şişli'de Atık Toplayıcıları Kooperatif Çatısı Altında Birleşti”. https://www.haberistanbul.com.tr/sislide-atik-toplayicilari-kooperatif-catisi-altinda-birlesti (27.05.2025)
38. [38] Şişli Belediyesi İklim Değişikliği ve Sıfır Atık Müdürlüğü. “2022 Faaliyet Raporu”. https://sisli.bel.tr/Content/images/document/489/%C4%B0klim%20De%C4%9Fi%C5%9Fikli%C4%9Fi%20ve%20S%C4%B1f%C4%B1r%20At%C4%B1k%20M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC%202022%20Faaliyet%20Raporu.pdf (27.05.2025).
39. [39] Şişli Belediyesi. “Kooperatif Geliştirme Merkezi”. https://www.sisli.bel.tr/hizmet-merkezlerimiz/Kooperatif-Gelistirme-Merkezi/13 (27.05.2025).
40. [40] Munyar V. “Atık Toplayıcı Kooperatifi kurdur, Suriyeli’den Afganlı üye konusunda itiraz geldi”. https://www.ekonomigazetesi.com/kose-yazisi/atik-toplayici-kooperatifi-kurdu-suriyeliden-afganli-uye-konusunda-itiraz-geldi-29907 (27.05.2025).
41. [41] Chikarmane P. “Integrating Waste Pickers into Municipal Solid Waste Management in Pune”. https://www.wiego.org/publications/integrating-waste-pickers-municipal-solid-waste-management-pune-india (27.05.2025).
42. [42] Godfrey L, Oelofse S. “Historical review of waste management and recycling in South Africa”. Resources, 6(4), 57, 2017.
43. [43] Dias SM. Inclusive recycling and social movements: The case of waste pickers in Brazil. Editors: Simpson Z, King M. Rethinking Social Movements, London, UK, Routledge, 2016.
44. [44] Gutberlet J. “Co-production for sustainable waste governance: Lessons from Brazil and beyond”. World Development, 139, 105311, 2021.
45. [45] Sembiring E, Nitivattananon V. “Sustainable solid waste management toward an inclusive society: Integration of the informal sector”. Resources, Conservation and Recycling, 54(11), 802-809. 2010.