Türkiye ekonomisinde sektörlerarası bağlantılar ve yapısal dönüşüm: Girdi-çıktı analizi (1998–2023)

Öz

Bu çalışma, Türkiye ekonomisinde 1998–2023 döneminde sektörler arası üretim ilişkilerinin yapısal dönüşümünü analiz etmeyi ve bu dönüşümün üretim, katma değer, istihdam ve dışa bağımlılık dinamikleri üzerindeki etkilerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından yayımlanan 1998, 2002, 2012 ve 2023 yıllarına ait girdi-çıktı tabloları kullanılarak doğrudan ara girdi katsayıları, Leontief ters matrisi ile normalize ileri ve geri bağlantı katsayıları hesaplanmış; ayrıca katma değer oranı, istihdam payı ve ithalata bağımlılık göstergeleri dokuz ana sektör itibarıyla karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Seçilen dönemler, Türkiye ekonomisinin istikrar öncesi yapısından kriz sonrası yeniden yapılanma sürecine, küresel kriz sonrası büyüme dinamiklerinden güncel makroekonomik kırılganlıklara uzanan farklı yapısal evreleri temsil etmektedir. Elde edilen bulgular, imalat sektörünün tüm dönemlerde yüksek geri bağlantı katsayısıyla ekonomideki merkezi rolünü koruduğunu göstermektedir. Enerji sektörünün özellikle 2012 sonrasında artan çarpan etkisiyle öne çıktığı ve 2023 itibarıyla en yüksek geri bağlantı katsayısına ulaştığı tespit edilmiştir. Kilit sektör sayısındaki artış, sektörler arası bütünleşmenin derinleştiğine işaret ederken; ulaştırma ve ticaret sektörlerinin ileri bağlantı etkileri bakımından belirleyici role sahip olduğu görülmektedir. Buna karşılık, imalat ve madencilik sektörlerindeki yüksek ithal ara girdi kullanımı, üretim yapısının dışa bağımlı niteliğini ve cari açık sorununu sürdürdüğünü ortaya koymaktadır. Ayrıca, üretim ve katma değerde sanayinin ağırlığı devam ederken istihdamın hizmet sektörlerinde yoğunlaşması, yapısal dönüşümün asimetrik bir karakter sergilediğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, çok dönemli bir perspektifle Türkiye ekonomisinin dönüşümünü küresel değer zincirleri bağlamında değerlendirerek literatüre bütüncül bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Girdi-çıktı analizi
• Leontief ters matrisi
• yapısal dönüşüm
• Türkiye ekonomisi

Intersectoral linkages and structural transformation in the Turkish economy: An input–output analysis (1998–2023)

Öz

This study examines the structural transformation of intersectoral production relationships in the Turkish economy over the period 1998–2023, with the primary aim of identifying how these changes have shaped production linkages, value creation, employment patterns, and external dependency. Using input–output tables published by the Turkish Statistical Institute for the years 1998, 2002, 2012, and 2023, the analysis computes direct input coefficients, the Leontief inverse matrix, and normalized forward and backward linkage indices. In addition, value-added ratios, employment shares, and import dependency indicators are evaluated comparatively across nine main sectors. The selected benchmark years correspond to distinct phases of the Turkish economy, including the pre-stabilization structure of the late 1990s, the post-2001 crisis adjustment period, the post-global financial crisis expansion, and the recent environment characterized by inflationary pressures and global supply chain disruptions. The findings indicate that the manufacturing sector consistently maintains a central position due to its strong backward linkages. The energy sector, however, becomes increasingly influential after 2012, reaching its highest multiplier effect by 2023. The rise in the number of key sectors suggests a deepening of intersectoral integration over time. While transportation and trade stand out for their forward linkages, the high reliance on imported intermediate inputs in manufacturing and mining points to persistent external dependence, reinforcing structural current account imbalances. Furthermore, despite the dominant role of industrial sectors in production and value-added generation, employment continues to shift toward services, highlighting the uneven nature of structural transformation. By adopting a multi-period input–output framework, this study provides a more nuanced interpretation of Turkey’s evolving economic structure and contributes to the broader literature by situating these changes within the context of global value chains.

Anahtar Kelimeler

• Input-output analysis
• Leontief inverse matrix
• structural transformation
• Turkish economy

Kaynakça

1. [1]     Keyder N. “Türkiye’nin Kriz Deneyimleri 1994, 2000-2001, 2008-2009 ve 2018-2022 Krizleri”. İktisat ve Toplum Dergisi, 141, 4-13, 2022.
2. [2]     Leontief W. Input-output economics. 2nd edition. New York, USA, Oxford University Press, 1986.
3. [3]     Miller RE, Blair PD. Input-output analysis: Foundations and extensions. 2nd edition. Cambridge, United Kingdom, Cambridge University Press, 2009.
4. [4]     Rasmussen PN. Studies in inter-sectoral relations. Amsterdam, Holland, North-Holland, 1956.
5. [5]     Hirschman A. The Strategy of Economic Development. New Haven, USA, Yale University Press, 1958.
6. [6]     Midmore P, Munday M, Roberts A. “Assessing industry linkages using regional input–output tables”. Regional Studies, 40(3), 329-343, 2006.
7. [7]     Ghosh A. “Input-output approach in an allocation system”. Economica, 25(97), 58-64, 1958.
8. [8]    Chang YT, Shin SH, Lee PTW. “Economic impact of port sectors on South African economy: An input–output analysis”. Transport Policy, 35, 333-340, 2014.

9. [9]   Lee MK, Yoo SH. “The role of transportation sectors in the Korean national economy: An input-output analysis”. Transportation Research Part A: Policy and Practice, 93, 13-22, 2016.
10. [10]  Alises A, Vassallo JM. “The impact of the structure of the economy on the evolution of road freight transport: A macro analysis from an input-output approach”. Transportation Research Procedia, 14, 2870-2879, 2016.
11. [11]  Parra F. “An input-output analysis model for the Spanish economy based on working hours”. Journal of Applied Business and Economics, 22(11), 204-223, 2020.
12. [12]  Sahani SK, Jha A, Sahani K, Prasad KS. “Economic insights unveiled: A journey through input-output analysis in non-linear mathematics”. Journal of Multidisciplinary Science: MIKAILALSYS, 1(3), 240-259, 2023.
13. [13]  Uku S, Shehu E. “Theoretical background of input-output analysis and its application in Albania”. European Scientific Journal, 20(16), 161-173, 2024.
14. [14]  Özdemir A, Mercan M. “Türkiye’de enerji sektöründe yapısal bağınlaşma: Girdi-çıktı analizi”. Business and Economics Research Journal, 3(2), 111-133, 2012.
15. [15]  Göktolga ZG, Özkan M. “1998–2002 yılları Türkiye taşımacılık sektörü kilit sektörlerinin girdi-çıktı analizi”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 2, 65-85, 2011.
16. [16]  Özcanlı P. Türkiye’de ulaştırma hizmetleri ve ulaştırma araçları üretimi sektörlerinin iki gruplu girdi-çıktı analizi. Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul, Türkiye 2011.
17. [17]  Ayaş N. “Türkiye ekonomisinde hizmetler sektörünün ekonomik etkilerinin girdi-çıktı modeli ile analizi (1995–2011)”. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 18(2), 89-102, 2016.
18. [18]  Uğurlu AA, Tuncer İ. “Türkiye’de sanayi ve hizmet sektörlerinin büyüme ve istihdama katkıları: Girdi-çıktı analizi”. Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 32(1), 131-165, 2017.
19. [19]  Kundak S, Aktop VS. “Türkiye Ekonomisinde Havayolu Taşımacılığının Girdi–Çıktı Analizi ile Değerlendirilmesi”. Uluslararası Yönetim ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 5(10), 82-93, 2018.
20. [20]  Atan S. “Türkiye’deki sektörel bağlantı yapısının girdi-çıktı yaklaşımı ile incelenmesi: Yurtiçi üretim ve ithal ara girdi ayrıştırması”. Ekonomik Yaklaşım, 22(80), 59-78, 2011.
21. [21]  Alp E, Kök R, Başkol MO. “Türkiye Ekonomisinde Sürükleyici Endüstri Analizi: 2002-2012 Karşılaştırması”. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(16), 211-241, 2017.
22. [22]  Alp Coşkun E, Başkol MO. “Türkiye Ekonomisinin İthalat Bağımlılığının İncelenmesi: Girdi-Çıktı Modeli (2002-2012)”. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(1), 294-318, 2022.
23. [23]  Özdemir A, Yüksel F. “Türkiye’de enerji sektörünün ileri ve geri bağlantı etkileri. Yönetim ve Ekonomi”.Celal Bayar Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(2), 1-18, 2006.
24. [24]  Timmer MP, Dietzenbacher E, Los B, Stehrer R, de Vries GJ. “An illustrated user guide to the world input–output database: The case of global automotive production”. Review of International Economics, 23(3), 575-605, 2015.
25. [25]  Acemoglu D, Carvalho VM, Ozdaglar A, Tahbaz-Salehi A. “The network origins of aggregate fluctuations”. Econometrica, 80(5), 1977-2016, 2012.
26. [26]  Kowalski P, Gonzalez JL, Ragoussis A, Ugarte C. “Participation of developing countries in global value chains”. OECD Publishing, No. 179, 1-170, 2015.
27. [27]  Dietzenbacher E, Lahr ML. Wassily Leontief and input-output economics. Cambridge, UK, Cambridge University Press, 2004.
28. [28]  Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). “İşgücü istatistikleri, 2024”. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Isgucu-Istatistikleri-2024-54059 (12.12.2024).
29. [29]  Türkiye İstatistik Kurumu. “1998 yılı girdi-çıktı tablosu (temel fiyatlarla)”. Ankara, Türkiye, Türkiye İstatistik Kurumu Yayınları, 2001.
30. [30]  Türkiye İstatistik Kurumu. “2002 yılı girdi-çıktı tablosu (temel fiyatlarla)”. Ankara, Türkiye, Türkiye İstatistik Kurumu Yayınları, 2006.
31. [31]  Türkiye İstatistik Kurumu. “2012 yılı girdi-çıktı tablosu (temel fiyatlarla)”. Ankara, Türkiye, Türkiye İstatistik Kurumu Yayınları, 2016.
32. [32]  Türkiye İstatistik Kurumu. “2023 yılı girdi-çıktı tablosu (temel fiyatlarla)”. Ankara, Türkiye, Türkiye İstatistik Kurumu, 2024.
33. [33]  Cella G. “The input-output measurement of interindustry linkages”. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 46(1), 73-84, 1984.
34. [34]  Clements, B. J. “On the decomposition and normalization of interindustry linkages”. Economics Letters, 33(4), 337-340, 1990.