YAPAY ZEKÂ ÇAĞINDA PANOPTİSİZİM: GÖRSEL İLETİŞİM ARAÇLARININ DİJİTAL İKTİDARI VE PSİKOLOJİK YANSIMALARI

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 250 - 274 , 29.03.2026

Ece Ezer , Emine Kılıçaslan

https://doi.org/10.19145/e-gifder.1807239

https://izlik.org/JA29ZR32FG

Öz

Bu çalışma, yapay zekâ çağında dijitalleşmenin panoptik yapısını inceleyerek dijital gözetimin birey üzerindeki psikolojik etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, yapay zekâ ile şekillenen dijital sosyalleşme ve görsel iletişim ortamlarının bireyler üzerinde nasıl bir disiplin rejimi oluşturduğu, bu rejimin hangi psikolojik etkileri doğurduğu ve öğrenme süreçlerine nasıl yansıdığı tartışılacaktır. Çalışma, bireyin dijital ortamdaki görünürlüğünün, sürekli izlenebilirliğinin ve görsel temsillerinin, öz-disiplin, kaygı, stres ve özgürlük algısı gibi psikososyal dinamikler üzerindeki etkisini sorgulamaktadır.
Özellikle dijital görsel iletişim araçları (sosyal medya paylaşımları, avatarlar, profil düzenlemeleri, yapay zekâ üretimi görseller vb.), bireyin hem kendisini temsil etme biçimini hem de gözetim mekanizmalarıyla kurduğu ilişkiyi dönüştürmektedir. Bu durum, bireyin öznel deneyimlerini şekillendirirken aynı zamanda dijital gözetim ve disiplin sistemlerinin yeniden üretimine katkı sunmaktadır.
Bu çerçevede, “Yapay zekâ destekli dijital sosyalleşme ve görsel iletişim ortamları, bireyler üzerinde nasıl bir gözetim ve disiplin mekanizması üretmekte; bu mekanizma bireylerin psikolojik deneyimlerini nasıl biçimlendirmektedir?” sorusu temel araştırma problemi olarak ele alınacaktır. Çalışma, Michel Foucault’nun gözetim ve iktidar kavramları çerçevesinde şekillenen panoptik yapıların, dijital platformlarda üretilen metinler, görseller ve teknolojik sistemler aracılığıyla toplum ve bireyi nasıl yeniden şekillendirdiğini irdelemektedir.

Anahtar Kelimeler

Yapay Zekâ , Panoptisizm , Görsel İletişim , Dijital İktidar , Psikoloji

PANOPTICISM IN THE AGE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE: THE DIGITAL POWER OF VISUAL COMMUNICATION AND ITS PSYCHOLOGICAL REFLECTIONS

https://izlik.org/JA29ZR32FG

Öz

This study aims to examine the panoptic structure of digitalization in the age of artificial intelligence and to analyze the psychological effects of digital surveillance on individuals. In this context, it discusses how digital socialization and visual communication environments shaped by artificial intelligence create a regime of discipline over individuals, what psychological effects this regime produces, and how it reflects on learning processes. The study questions the impact of individuals’ visibility, constant traceability, and visual representations in digital environments on psychosocial dynamics such as self-discipline, anxiety, stress, and the perception of freedom.
In particular, digital visual communication tools (such as social media posts, avatars, profile arrangements, and AI-generated images) transform both the ways individuals represent themselves and the relationship they establish with surveillance mechanisms. This not only shapes subjective experiences but also contributes to the reproduction of digital surveillance and disciplinary systems.
In this framework, the main research question is: “How do AI-supported digital socialization and visual communication environments produce mechanisms of surveillance and discipline over individuals, and how do these mechanisms shape their psychological experiences?” The study examines how panoptic structures, framed within Michel Foucault’s concepts of surveillance and power, reshape society and individuals through texts, visuals, and technological systems produced on digital platforms.

Anahtar Kelimeler

Artificial Intelligence , Panopticism , Visual Communication , Digital Power , Psychology

Kaynakça

• Andrejevic, M. (2007). iSpy: Surveillance and Power in the Interactive Era. University Press of Kansas.
• Aydın, F. A. (2020). Gösteri Toplumunun Yeni Panoptikonu Olarak Sosyal Medya. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(3), 2573-2594.
• Baudrillard, J. (2005). Simülakrlar ve Simülasyon (O. Adanır, Çev.). Doğu-Batı.
• Bentham, J. (2009). Panopticon: Or The Inspection House (1791). Kessinger Publishing.
• Bucher, T. (2017). The Algorithmic Imaginary: Exploring the Ordinary Affects of Facebook Algorithms. Information, Communication & Society, 20(1), 30-44.
• Couldry, N., & Mejias, U. A. (2019). The Cost of Connection : How Data is Colonizing Human Life and Appropriating Capitalism. Içinde Proceedings of the National Academy of Sciences (Sayı 1). Stanford University Press.
• Çi̇ftçi̇, A., & Karakaş, Y. (2019). Dijitalleşen Zamanın İzdüşümünde: Kimliğin, Bedenin ve İletişimin Dönüşümü. AJIT-e: Academic Journal of Information Technology, 10(37), 7-30.
• Debord, Guy. (2012). Gösteri Toplumu ve Yorumlar (A. Ekmekçi & O. Taşkent, Çev.). Ayrıntı Yayınları. Deleuze, G. (1992). Postscript on the Societies of Control. 59, 3-7.
• Foucault, Michel. (1977). Discipline and Punish : The Birth of the Prison. Pantheon Books.
• Foucault, Michel., & Kılıçbay, M. Ali. (2013). Hapishanenin Doğuşu: Gözetim Altında Tutmak ve Cezalandırmak. İmge Kitabevi.
• Freud, S. (1989). The Ego And The Id (1923). TACD Journal, 17(1), 5-22.
• Han, B.-Chul., & Butler, Erik. (2015). The Burnout Society. Stanford Briefs, an imprint of Stanford University Press.
• Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial Intelligence In Education Promises and Implications for Teaching and Learning.
• Kavut, S. (2018). Goffman’ın Benlik Sunumu Kuramı Bağlamında Sosyal Medyada Kimlik İnşası: Instagram Üzerine bir Araştırma. NOSYON: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 1, 1-12.
• Kılıçaslan, E. (2008). Siyasal İletişim - İdeoloji ve Medya İlişkisi . Kriter.
• Kitchin, Rob. (2016). The Data Revolution: Big Data, Open Data, Data Infrastructures & Their Consequences. Journal of Regional Science, 0.
• Lacan, J. (1949). The Mirror Stage as Formative of the I Function. Içinde Social Theory: The Multicultural and Classic Readings.
• Lambert, J., Barnstable, G., Minter, E., Cooper, J., & McEwan, D. (2022). Taking a One-Week Break from Social Media Improves Well-Being, Depression, and Anxiety: A Randomized Controlled Trial. Cyberpsychology, behavior and social networking, 25(5), 287-293.
• Laughter, M. R., Anderson, J. B., Maymone, M. B. C., & Kroumpouzos, G. (2023). Psychology of Aesthetics: Beauty, Social Media, and Body Dysmorphic Disorder. Clinics in Dermatology, 41(1), 28-32.
• Lopes, L. S., Valentini, J. P., Monteiro, T. H., De Freitas Costacurta, M. C., Soares, L. O. N., Telfar-Barnard, L., & Nunes, P. V. (2022). Problematic Social Media Use and Its Relationship with Depression or Anxiety: A Systematic Review. Cyberpsychology, behavior and social networking, 25(11), 691-702.
• Lyon, D. (2006). Theorizing Surveillance: The Panopticon and Beyond. Theorizing Surveillance: The Panopticon and Beyond, 1-351.
• Lyon, D. (2018). The Culture of Surveillance: Watching as a Way of Life | Request PDF.
• Marwick, A. E., & Boyd, D. (2014). Networked Privacy: How Teenagers Negotiate Context in Social Media. New Media and Society, 16(7), 1051-1067.
• McLuhan, M. (2005). Kadife Karanlık: 21. Yüzyıl İletişim Çağını Aydınlatan Kuramcılar (N. Rigel, N. Luhmann, G. Yücedoğan, & B. Çoban, Ed.). Su Yayınları.
• Meyrowitz, J. (1985). No Sense of Place: The Impact of Electronic Media on Social Behavior. Içinde America (C. 2003, Sayı Chapter 2).
• O’Reilly, M., Dogra, N., Whiteman, N., Hughes, J., Eruyar, S., & Reilly, P. (2018). Is Social Media Bad For Mental Health And Wellbeing? Exploring The Perspectives Of Adolescents. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 23(4), 601-613.
• Poster, M. (1984). Foucault, Marxism, And History: Mode Of Production Versus Mode Of Information. Cornell University Press.
• Rahat, H., & Nadeem, S. (2025). Social Media as A Workplace Panopticon: The Development and Validation of Social Media Monitoring by Workplace Contacts Scale. PLoS ONE, 20(3 March).
• Rich, J. M. (1992). Innovations in Education: Reformers and Their Critics. x, 310.
• Schermer, B. Willem. (2007). Software Agents, Surveillance, and the Right to Privacy: A Legislative Framework for Agent-Enabled Surveillance. 1, 241.
• Searle, J. (1984). Minds, Brains and Science. Harvard University Press.
• Sun, L. (2023). Social Media Usage And Students’ Social Anxiety, Loneliness and Well-Being: Does Digital Mindfulness-Based Intervention Effectively Work? BMC Psychology, 11(1), 362.
• Talvitie-Lamberg, K., Lehtinen, V., & Valtonen, S. (2024). Tactics of Invisibility: How People In Vulnerable Positions Make Datafied Everyday Life Livable. New Media and Society, 26(9), 5445-5465.
• Turing, A. M. (1950). COMPUTING MACHINERY AND INTELLIGENCE. Computing Machinery and Intelligence. Mind, 49(236), 433-460.
• Ünsal, R. (2022). Kendimizi Neden Göstermek İstiyoruz? Teşhir Toplumunda Sosyal Medya Kullanımına Dair Nitel Bir Çalışma. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 39(2), 548-569. https://doi.org/10.32600/HUEFD.1008651
• Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social Comparison, Social Media, and Self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206-222.
• Wu, W., Huang, L., & Yang, F. (2024). Social Anxiety and Problematic Social Media Use: A Systematic Review and Meta-analysis. Addictive Behaviors, 153, 107995.
• Zuboff, Shoshana. (2019). The Age of Surveillance Capitalism: the Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. PublicAffairs.