SAĞLIK İLETİŞİMİ VE MEDYA: UYGUNSUZ SAĞLIK BEYANI DENETİMİNİN İLETİŞİMSEL ANALİZİ

Yıl 2026, Cilt: 14 Sayı: 1 , 677 - 704 , 29.03.2026

Halis Kürne , Faruk Temel

https://doi.org/10.19145/e-gifder.1848554

https://izlik.org/JA68LD35BB

Öz

Bu çalışma, medyada son yıllarda görünür hâle gelen gıda ve takviye edici gıdalar ile kozmetik ürünlere ilişkin uygunsuz sağlık beyanı kullanımının sağlık iletişimi üzerindeki potansiyel sorun alanlarını incelemektedir. Çalışmada, uygunsuz sağlık beyanı içeren reklam ve tanıtımlara ilişkin Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) ve Reklam Kurulu (RK) kararlarının nicel ve nitel değişim dinamiklerinin sağlık iletişimi bağlamında sistematik olarak değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Bu kapsamda RTÜK ve RK tarafından 2023-2025 yılları arasında alınan kararlardan sistematik ve maksimum çeşitlilik örneklemesi yöntemi ile belirlenen 402 karar, karma içerik analizi yöntemi ile MAXQDA programı kullanılarak incelenmiştir. Çalışmadan elde edilen nicel bulgular; uygunsuz sağlık beyanı kararlarının 2023 yılından itibaren azalma eğiliminde olduğunu, uygunsuzluğun gıda ve takviye edici gıda ürün gurubunda yoğunlaştığını ve medya mecrasının dijital alana kaydığını göstermektedir. Çalışmanın nitel bulguları ise aldatıcı ve yanıltıcı nitelikte ticarileşmiş uygunsuz sağlık beyanlarının sağlık iletişimine olumsuz etkisini ve toplum sağlığı için öncelikli risk alanlarını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sağlık iletişimi , Medya , Sağlık beyanı , Takviye edici gıda , Kozmetik ürün

HEALTH COMMUNICATION AND MEDIA: A COMMUNICATIONS-BASED ANALYSIS OF THE INSPECTİON OF INAPPROPRIATE HEALTH CLAIMS

https://izlik.org/JA68LD35BB

Öz

This study examines the potential problem areas in health communication related to the inappropriate use of health claims about food and food supplements, and cosmetic products, which have become more visible in the media in recent years. The aim of this research is to systematically evaluate the quantitative and qualitative change dynamics of the decisions of the Radio and Television Supreme Council (RTÜK) and the Advertising Board (RK) regarding advertisements and promotions containing inappropriate health claims, within the context of health communication. In this context, 402 decisions taken by RTÜK and RK between 2023 and 2025, selected using a systematic and maximum diversity sampling method, were examined using mixed content analysis with the MAXQDA program. Quantitative findings from the study indicate that decisions regarding inappropriate health claims have been declining since 2023, that inappropriateness is concentrated in the food and food supplement product group, and that the media channel has shifted a migration to digital channel. Qualitative findings reveal that the negative impact of deceptive and misleading commercialized inappropriate health claims on health communication and highlight priority risk areas for public health.

Anahtar Kelimeler

Health communication , Media , Health claims , Food supplement , Cosmetic products

Kaynakça

• Ayaz, F. (2019). Sağlık yayınlarının içeriklerini etkileyen ticari faktörler [Doktora]. Anadolu Üniversitesi.
• Baltacı, A. (2018). Nitel Araştırmalarda Örnekleme Yöntemleri ve Örnek Hacmi Sorunsalı Üzerine Kavramsal Bir İnceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 231-274.
• Bilgin, N. (2000). İçerik Analizi. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Bilişli, Y. (2021). Sağlık İletişimi Tıbbileştirme, Bireyselleştirme, “Healthism” ve Tüketime İlişkin Sağlık Haber Çözümlemeleri. Nobel Akademik Yayıncılık.
• Bundesministerium für Ernährung und Landwirtschaft. (2020). Promoting sustainability in food consuption. https://www.bmleh.de/SharedDocs/Downloads/EN/_Ministry/Scientific_Advisory_Board-Promoting-sustainability-food-consumption.pdf?__blob=publicationFile&v=2
• Cordıs, E. C. (2014, Haziran 18). Role of health-related claims and symbols in consumer behaviour | FP7. https://cordis.europa.eu/project/id/311963/reporting
• Crawford, R. (1980). Healthism and the medicalization of everyday life. International Journal of Health Services: Planning, Administration, Evaluation, 10(3), 365-388. https://doi.org/10.2190/3H2H-3XJN-3KAY-G9NY
• Çelik, Y.-, & Aydın, Ö.-K. (2016). Reklamların İdari Denetimi: Televizyon Reklamlarına İlişkin Reklam Kurulu Kararlarının Analizi. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 4(1), 0-0. https://doi.org/10.19145/guifd.84422
• Çınarlı, İ. (2020). 21. Yüzyıl için sağlık iletişimi (2. bs). Nobel Akademik Yayıncılık.
• European Food Safety Authority. (2025, Eylül 19). Health claims | EFSA. https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/health-claims
• French Agency for Food, Environmental and Occupational Health & Safety(ANSES). (2019, Nisan 11). Food supplements, the need for informed consumption | Anses—Agence nationale de sécurité sanitaire de l’alimentation, de l’environnement et du travail. https://www.anses.fr/en/content/food-supplements-need-informed-consumption
• Gültüvin Gür, E. (2009). Tüketim kültürü bağlamında sağlık haberleri [Doktora]. İstanbul Üniversitesi. Kaya, A., Yüksel, E., & Öğüt, P. (2013). Sağlık Haberlerinde “Mucize Tedavi”Ler. Selçuk İletişim, 7(1), 49-64. https://doi.org/10.18094/si.33714
• Kazaz, A., & Erdoğan, M. G. (2020). Takviye Edici Gıda Reklamlarında Aldatıcı Unsurlar. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 8(2), 930-960. https://doi.org/10.19145/e-gifder.722025
• Koçak, A., & Bulduklu, Y. (2013). Sağlık İletişimi: Yaşlıların Televizyonda Yayınlanan Sağlık Programlarını İzleme Motivasyonları. Selçuk İletişim, 6(3), 5-17. https://doi.org/10.18094/si.72403
• Kreps, G. L. (2011). Methodological diversity and integration in health communication inquiry. Patient Education and Counseling, 82(3), 285-291. https://doi.org/10.1016/j.pec.2011.01.020
• Metin, O., & Ünal, Ş. (2022). İçerik Analizi Tekniği: İletişim Bilimlerinde ve Sosyolojide Doktora Tezlerinde Kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 273-294. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227356
• Neuman, W. L. (2020). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nicel ve nitel yaklaşımlar. Siyasal Kitabevi.
• NTV (Direktör). (2025, Haziran 11). Bitki çayları karaciğerini bitirdi: Nakille hayata tutundu [Broadcast]. İçinde Ana Haber. https://www.ntv.com.tr/turkiye/bitki-caylari-karacigerini-bitirdi-nakille-hayata-tutundu,2q9sqoF_zUyylXjWi1onLA
• Regulation (EC) No 1924/2006 of the European Parliament and of the Council of 20 December 2006 on Nutrition and Health Claims Made on Foods, 404 OJ L (2006). http://data.europa.eu/eli/reg/2006/1924/oj
• Rimal, R., & Lapinski, M. (2009). Why health communication is important in public health. Bulletin of the World Health Organization, 87, 247-247a. https://doi.org/10.2471/BLT.08.056713
• RK. (2024). Reklam Kurulu Takviye Edici Gıda Reklamları Raporu. https://ticaret.gov.tr/data/65dc1ca213b8762768385adf/TEG%20RAPORU%2015%2002%2024.pdf
• RK. (2025). Reklam Kurulu 2024 Yılı Raporu. https://ticaret.gov.tr/data/67a4be8e13b87622acec68ee/REKLAM%20KURULU%202024_YILI_RAPORU.pdf
• RTÜK. (2025). RTÜK 2024 Faaliyet Raporu. https://www.rtuk.gov.tr/Media/FM/Icerik/STRATEJ%C4%B0%20FAAL%C4%B0YET%20RAPORLARI/rtuk_2024_faaliyet_raporu.pdf
• Schiavo, R. (2007). Health Communication From Theory to Practice (San Francisso). Jossey-Bass. https://sdh.gmu.ac.ir/Dorsapax/userfiles/file/Health.pdf
• Sezgin, D. (2011). Yaşam Tarzı Önerileri Bağlamında Sağlık Haberlerinin Analizi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(2), 52-78. https://doi.org/10.1501/sbeder_0000000034
• SSRN. (2025, Mart 11). Advanced Search. https://papers.ssrn.com/searchresults.cfm?term=health+claim+advertising
• Şimşek, A. (2012). Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri. Anadolu Üniversitesi Yayını
• Taşkaya, M. (2008). Türkiye’de neo-liberal süreçte örtülü reklam deneyimi: Düzenlemeler, denetim ve aktörler [Doktora]. Ankara Üniversitesi.
• Ticaret Bakanlığı. (2025). TÜRKİYE’DE E-TİCARETİN GÖRÜNÜMÜ. https://ticaret.gov.tr/data/681a16de13b8762dd8da6b66/T%C4%B0CARET%20BAKANLI%C4%9EI%20T%C3%9CRK%C4%B0YE'DE%20E%20-%20T%C4%B0CARET%C4%B0N%20G%C3%96R%C3%9CN%C3%9CM%C3%9C%20RAPORU.pdf
• TİTCK. (2025, Temmuz 22). Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. Görev Alanları. https://www.titck.gov.tr/kurumsal/gorevalanlari
• TÜİK. (2024, Ağustos 27). Hanehalkı Bilişim Teknolojileri (BT) Kullanım Araştırması, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2024-53492
• Utma, S. (2017). SAĞLIK HABERCİLİĞİ VE MEDYADAKİ SAĞLIK HABERLERİNİ “DOĞRU” OKUMAK. The Journal of Academic Social Science Studies, 4(Number: 57), 597-605. https://doi.org/10.9761/JASSS7072
• WHO. (1998). Health Promotion Glossary (s. 8). https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/402acba9-d79c-4dad-89ae-5085cb528400/content
• Wierzejska, R. E., Wiosetek-Reske, A., Siuba-Strzelińska, M., & Wojda, B. (2022). Health-Related Content of TV and Radio Advertising of Dietary Supplements-Analysis of Legal Aspects after Introduction of Self-Regulation for Advertising of These Products in Poland. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(13), 8037. https://doi.org/10.3390/ijerph19138037
• Yıldırım, B. (2015). İletişim Araştırmalarında Yöntemler (İçerik Çözümlemesi Yönteminin Tarihsel Gelişimi Uygulama Alanlarıve Aşamaları). Literatürk Academia.
• Yüksel, E., Kaya, A. Y., Koçak, A., & Aydın, S. (2016). Türkiye’de Sağlık Konulu Yayınların Analizi. Kurgu, 24(1), 17-43.
• Yüksel, E., Öğüt, P., & Kaya, A. (2013). Radyo Ve Televizyonlardaki Sağlık Konulu Yayınlara Yönelik Rtük’e Yöneltilen Bildirimler Üzerine Bir İçerik Analizi Çalışması. Selçuk İletişim, 7(2), 32-43. https://doi.org/10.18094/si.29838