Finansal Güven Göstergeleri Olarak Karşılıksız Çekler ve Protestolu Senetlerin Enflasyonla Etkileşimi: Toda-Yamamoto Nedensellik Yaklaşımı

Öz

Enflasyonist süreçlerin yaşandığı ekonomilerde, borç ödeme kabiliyetinin zayıflamasıyla birlikte ileri tarihli ödeme araçları olan çek ve senetlerin vade tarihlerinde ödenememesi sıkça karşılaşılan bir durumdur. Bu çalışmada, Türkiye ekonomisi için Haziran 2021–Ağustos 2025 dönemine ait aylık veriler kullanılarak, enflasyon oranı ile karşılıksız çek ve protestolu senet toplamı arasındaki nedensellik ilişkisinin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, değişkenler arasındaki ilişki Toda–Yamamoto (1995) nedensellik testi aracılığıyla analiz edilmiştir. Çalışmanın sonucunda, enflasyondan karşılıksız çek ve protestolu senet toplamına doğru tek yönlü bir Granger nedensellik ilişkisi tespit edilmiştir. Bu bulgu, fiyatlar genel düzeyindeki artışların ekonomik birimlerin borç ödeme davranışlarını ve finansal yükümlülüklerini olumsuz etkilediğini göstermektedir. Buna karşın, karşılıksız çek ve protestolu senetlerden enflasyona doğru herhangi bir nedensellik ilişkisi saptanmamıştır. Sonuç olarak, enflasyondaki artışların finansal istikrarı ve ticari işlemlerin sürdürülebilirliğini olumsuz yönde etkilediği, bu nedenle fiyat istikrarının sağlanmasının ekonomik güvenin ve ödeme sistemlerinin istikrarının korunması açısından kritik önem taşıdığı belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Enflasyon
• Karşılıksız Çek
• Protestolu Senet

The Interaction Between Dishonored Checks and Protested Promissory Notes as Indicators of Financial Confidence and Inflation: A Toda–Yamamoto Causality Approach

Öz

In economies experiencing inflationary pressures, a weakening in debt repayment capacity often leads to the inability to honor post-dated payment instruments such as checks and promissory notes at their maturity dates. This study aims to determine the causal relationship between the inflation rate and the total amount of dishonored checks and protested promissory notes in the Turkish economy by using monthly data for the period June 2021–August 2025. To this end, the relationship between the variables is analyzed through the Toda–Yamamoto (1995) causality test. The findings reveal a unidirectional Granger causality running from inflation to the total amount of dishonored checks and protested notes. This result indicates that increases in the general price level adversely affect the debt-payment behavior and financial obligations of economic agents. Conversely, no causal relationship is detected from dishonored checks and protested promissory notes to inflation. Overall, the study concludes that rising inflation undermines financial stability and the sustainability of commercial transactions, highlighting the critical importance of ensuring price stability for safeguarding economic confidence and the stability of payment systems.

Anahtar Kelimeler

• Inflation
• Dishonored Checks
• Protested Promissory Notes

Kaynakça

1. Alhrerat, K. A., Al-Daboubi, D., & Hejazi, S. A. (2024). Controversy over decriminalisation of dishonoured cheque: A comparative analysis. Journal of Legal, Ethical and Regulatory Issues, 27(4), 1–9.
2. Azar, S. A., Elfakhani, S., & Abdallah, K. (2017). The Economics of Bounced Checks in Lebanon. International Journal of Economics and Financial Issues, 7(1), 106-114.
3. Basher, S. A., & Sadorsky, P. (2022). Forecasting Bitcoin price direction with random forests: How important are interest rates, inflation, and market volatility? Machine Learning with Applications, 7, 100280. https:// doi.org/10.1016/j.mlwa.2021.100280
4. Brunnermeier, M. K., Correia, S., Luck, S., Verner, E., & Zimmermann, T. (2024). The debt-inflation channel of the German (hyper-)inflation. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2405.13296
5. Dargahi, H., Ghasemi, M., & Fatollahi, S. (2020). The impacts of bounced checks on economic growth through the banking credit risk channel emphasis on enforcement of laws: provincial panel approach. Journal of Economic Modeling Research. 11(40), 7-32.
6. Demirayak, E. B. (2018). Seeking for solutions to bounced cheque: Example of Turkey. Juridical Tribune, 8(3), 801–810.
7. Demirel, S. (2024). Küresel ekonomik, politik ve jeopolitik risklerin bireysel ve kurumsal finansal işlemlere etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(90), 645-667.
8. Erdem, E., & Tugcu, C. T. (2015). Business ethics and economic growth: An empirical analysis for Turkish economy. International Journal of Business and Economic Sciences Applied Research, 8(3), 7-12.

9. Kirdaban, M.İ. (2005). Ödeme Sistemlerindeki Gelişmeler ve Ödeme Sistemlerinin Finansal Sistem İstikrarı Üzerindeki Etkileri. Uzman Yeterlilik Tezi. TCMB, Ankara.
10. Narayan, P. K., Phan, D. H. B., & Sharma, S. S. (2021). Does Bitcoin serve as an inflation hedge? New evidence from wavelet-based quantile-in-quantile regressions. Journal of International Financial Markets, Institutions & Money, 72, 101346. https://doi.org/10.1016/j.intfin.2021.101346
11. Quinn, S., & Roberds, W. (2008). The evolution of the check as a means of payment: A historical survey. Federal Reserve Bank of Atlanta Economic Review, 93(4), 1–24.
12. Raid, M., Al-Nsour, I.A.A.., & Al-Nsour, I.R. (2024). The Causal Relationship between Returned Cheques and Economic Prosperity in Jordan. Educational Administration: Theory and Practice, 30(5), 5032-5041.
13. Türker, M. (2015). Finansal Güvenlik Sistemi Erken Uyarı Modeli: Türk Bankacılık Sektörü Üzerine Bir Uygulama ve Politika Önerileri. Türkiye Bankalar Birliği Yayınları, Yayın No. 313, İstanbul.
14. TCMB (2013). Enflasyon ve Fiyat İstikrarı. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Raporu ISBN (elektronik): 978-605-4911-02-8.
15. Toda, H., & Yamamoto, T. (1995). Statistical inference in vector autoregressions with possibly integrated process. Journal of Econometrics, 66, 225-250.
16. Tümen, S. (2012). Regulating check use in Turkey. Central Bank Review, 12(1), 1–12.
17. Türkmen, S., & Ağır, H. (2020). Enflasyon ile finansal gelişme ilişkisi: yüksek ve düşük enflasyonlu ülkeler üzerine ampirik kanıtlar. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(3), 577-592.
18. Whelan, K. (2012). Briefing paper on the IBRC, ELA and promissory notes. University College Dublin