Fen Bilimleri Öğretmen Adaylarının Mesleki Kaygı ve Tutum Profillerine Göre Mesleğe Hazır Bulunuşluklarının İncelenmesi: Karma Yöntem Araştırması

Öz

Bu araştırmanın amacı, öğretmen adaylarının mesleki kaygı ve mesleki tutum profillerine göre mesleki hazır bulunuşluklarını ortaya koymaktır. Araştırma, nicel ve nitel verilerin birlikte kullanıldığı karma yöntem deseninde yürütülmüştür. Çalışma grubunu bir devlet üniversitesinin eğitim fakültesinde öğrenim gören öğretmen adayları oluşturmaktadır. Nicel veriler mesleki kaygı ve mesleki tutum ölçekleriyle; nitel veriler ise açık uçlu sorularla toplanmıştır. Araştırma bulguları, fen bilimleri öğretmen adaylarının mesleki kaygı ve mesleki tutum profillerine göre mesleğe hazır bulunuşluklarının farklılaştığını göstermektedir. Katılımcıların büyük çoğunluğu mesleki kaygısı düşük ve mesleki tutumu yüksek profilde yer almış; bu profildeki adayların çoğunun öğretmenliği yenilikçi roller üzerinden tanımladıkları, mesleği yapmaya yönelik kişisel nedenlere sahip oldukları ve mesleki yeterliklerine güvendikleri belirlenmiştir. Mesleki tutumu yüksek ancak mesleki kaygısı da yüksek olan adayların öğretmenlik mesleğini yine yenilikçi bakış açısıyla benimsedikleri; bununla birlikte kendilerini geliştirme ihtiyacını daha yoğun hissettikleri görülmüştür. Mesleki kaygısı yüksek ve mesleki tutumu adayların mesleği yapmaya ilişkin motivasyonlarının sınırlı olduğu ve mesleki destek ihtiyaçlarını daha belirgin biçimde ifade ettikleri belirlenmiştir. Hem mesleki kaygısı hem de mesleki tutumu düşük olan adayın ise mesleki gelişim gereksinimine yönelik farkındalığının sınırlı olduğu görülmüştür. Genel olarak bulgular, mesleki tutumu yüksek profillerde mesleğe hazır bulunuşluğun daha güçlü olduğunu; mesleki kaygının ise bağlama ve deneyime bağlı olarak gelişim ihtiyacını tetikleyebilen dinamik bir yapı sergilediğini ortaya koymaktadır. Bu doğrultuda öğretmen yetiştirme politikalarına yönelik öneriler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Öğretmen adayı
• meleki kaygı
• mesleki tutum
• mesleki hazır bulunuşluk

An Examination of Pre-Service Science Teachers’ Teaching Readiness Based on Their Professional Anxiety and Attitude Profiles: Mixed Method Study

Öz

The aim of this research is to determine the professional readiness of prospective teachers according to their professional anxiety and professional attitude profiles. The research was conducted using a mixed-methods design in which quantitative and qualitative data were collected. The study group consisted of pre-service teachers enrolled in the faculty of education at a state university. Quantitative data were collected through professional anxiety and professional attitude scales, while qualitative data were obtained via open-ended questions. The research findings show that the readiness of prospective science teachers differs according to their professional anxiety and professional attitude profiles. Many participants were in the profile with low professional anxiety and high professional attitude; it was determined that most of the candidates in this group defined teaching through innovative roles, had personal reasons for doing the profession, and were confident in their professional competence. Candidates with high professional anxiety but also high professional attitudes embraced the teaching profession from an innovative perspective; however, they felt a greater need to improve themselves. It was determined that the candidates in the profile with both high professional anxiety and low professional attitude had more limited motivation to do the profession and expressed their need for professional support more clearly. It was observed that the candidate with both low professional anxiety and low professional attitude had limited awareness of the need for professional development. In general, the findings reveal that professional readiness is stronger in profiles with high professional attitudes; and that professional anxiety exhibits a dynamic structure that can trigger the need for development depending on the context and experience. In this context, suggestions for teacher training policies have been presented.

Anahtar Kelimeler

• Pre-service teacher
• professional anxiety
• professional attitudue
• teaching readniess

Kaynakça

1. Akbaşlı, S., ve Korkmaz, İ. (2004). Öğretmen adaylarının mesleki kaygıları. Eurasian Journal of Educational Research, 17, 198-209.
2. Akbulut, C. K., Güven, S., ve Karaalioğlu, S. (2018). Atama bekleyen öğretmenlerin mesleğe yönelik tutumları üzerine nitel bir çalışma. Harran Maarif Dergisi, 3(1), 1-23. http://dx.doi.org/10.22596/2018.0301.1.23
3. Aksoy, D., Sancaklı, S., ve Adagideli, F.H. (2022). Investigation of preschool teacher candidates’ self‐efficacy levels and their readiness levels for the teaching profession. Manisa Celal Bayar University Journal of the Faculty of Education, 10(2), 167‐185. https://www.doi.org/10.52826/mcbuefd.1104463
4. Altay, O. (2021). Sınıf öğretmenlerinin öğretmenlik mesleğine yönelik tutumlarının ve mesleğe ilişkin görüşlerinin incelenmesi (Publication No. 716624) [Yüksek lisans tezi, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi]. YOK Ulusal Tez Merkezi.
5. Arslan, R., Tunca-Güçlü, N., ve Alkın-Şahin, S. (2023). Öğretmen adaylarının mesleki kaygı düzeylerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(1), 161-171. https://doi.org/10.33206/mjss.1158406
6. Aşkar, P., ve Erden, M. (1987). Öğretmen adaylarının mesleğe yönelik tutumları. Çağdaş Eğitim Dergisi, (121), 8–11.
7. Ay, Ş., ve Yurdabakan, İ. (2015). Öğretmen adaylarına göre etkili öğretmen özellikleri ve bu özellikler açısından öz-yeterlik algıları. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(33), 148-166.
8. Ayık, A., ve Ataş, Ö. (2014). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumları ile öğretme motivasyonları arasındaki ilişki. Eğitim Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 4(1), 25-43. http://dx.doi.org/10.12973/jesr.2014.41.2

9. Balım, A. G., ve Sucuoğlu, H. ve Aydın, G. (2009). Fen ve teknolojiye yönelik tutum ölçeğinin geliştirilmesi. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(25), 33-41.
10. Biber, M., Erbay, H. N., ve Kirişci, M. (2018). Öğretmen adaylarının öğretmenlik uygulaması dersine ve öğretmenlik mesleğine yönelik görüşleri. Turkish Studies, 13(4), 117–138.
11. Budak, Y., ve Kula, S. S. (2017). Sınıf öğretmeni adaylarının öğretmenlik mesleğine ilişkin algıları. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 18(2), 311-329.
12. Bursal, M., ve Buldur, S. (2016). İlköğretim öğretmen adaylarının meslek tercih nedenleri ve geleceklerine yönelik beklentileri: karşılaştırmalı bir analiz. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(2), 351-376. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2016.16.2-5000194932
13. ,Cabı, E., ve Yalçınalp, S. (2013). Öğretmen adaylarına yönelik mesleki kaygı ölçeği (MKÖ): Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44, 85–96.
14. Creswell, J. W. (2009). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (3rd ed.). Sage Publications.
15. Creswell, J. W., ve Plano-Clark, V. L. (2017). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). Sage Publications.
16. Deniz, S., ve Tican, C. (2017). Öğretmen adaylarının öğretmen öz-yeterlik inançları ile mesleki kaygılarına yönelik görüşlerinin incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(4), 1838-1859. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2017.17.32772-363968
17. Dizon-Ross, R., Loeb, S., Penner, E., ve Rochmes, J. (2019). Stress in Boom times: Understanding teachers’ economic anxiety in a high-cost urban district. AERA Open, 5(4), 1–20. https://doi.org/10.1177/2332858419879439
18. Doğrul, H., ve Kılıç, F. (2020). Okul öncesi öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi. Üniversite Araştırmaları Dergisi, 3(2), 49-57. https://doi.org/10.32329/uad.699452
19. Eren, A., ve Tezel, K. V. (2010). Factors influencing teaching choice, professional plans about teaching, and future time perspective: A mediational analysis. Teaching and Teacher Education, 26(7), 1416-1428. https://doi.org/10.1016/j.tate.2010.05.001
20. Flores, M. A. (2020). Feeling like a student but thinking like a teacher: A study of the development of Professional identity in initial teachereducation. Journal of Education for Teaching, 46(3), 1-14. https://doi.org/10.1080/02607476.2020.1724659
21. Geçer, K., ve Taşdemir, C. (2020). Fen bilimleri öğretmen adaylarının mesleki kaygı düzeylerine etki eden faktörlerin belirlenmesi. Turkish Journal of Educational Studies, 7(3), 65-78.
22. Gerçek, M. (2018). Mesleki kaygı ve kariyer uyumluluğu arasındaki ilişkiler: Öğretmen adayları açısından bir inceleme. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(2), 297–312. https://doi.org/10.26468/trakyasobed.401010
23. Goldsmith, M. M., Dole, J. A., ve Burbank, M. D. (2019). University supervisors' and mentor teachers' evaluations of teaching episodes. Thomas E. Hodges ve Angela C. Baum (Eds.), Handbook of Research on Field-Based Teacher Education (pp. 518-541). IGI Global Scientific Publishing. https://doi.org/10.4018/978-1-5225-6249-8.ch022
24. Göçer, A. (2024). KPSS baskısı, mülakat stresi, atanma endişesi ve bunların kıskacında yürütülen meslek öncesi öğretmen eğitimi üzerine aday öğretmenlerle söyleşi ve görüşmeler. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(40), 45-74. http://dx.doi.org/10.29228/INESJOURNAL.77878
25. Güçlü, M., Abbak, Y., ve Toprak, E. (2023). Öğretmen adaylarının iş bulma kaygıları ile öğretmenlik mesleğine yönelik tutumları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Erciyes Akademi, 37(1), 207-224. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1241676
26. Güven, S., ve Kırat, E. (2021). Öğretmen adaylarının öğretmen profesyonelliğine ilişkin görüşlerinin incelenmesi. Eğitimde Kuram ve Uygulama, 17(2),79-104. https://doi.org/10.17244/eku.995986
27. Han, J., ve Yin, H. (2016). Teacher motivation: Definition, research development and implications for teachers. Cogent Education, 3(1), 1-18. https://doi.org/10.1080/2331186X.2016.1217819
28. Hussain, A., Ali, R., Khan, M. S., Ramzan, M., ve Qadeer, M. Z. (2011). Attitude of secondary school teachers towards teaching profession. International Journal of Academic Research, 3(1), 985–990.
29. İnceoğlu, M. (2010). Tutum, algı, iletişim (5. Baskı). İyi İşler Yayıncılık ve Matbaacılık.
30. Kağıtçıbaşı, Ç. (1979). İnsan ve insanlar: Sosyal psikolojiye giriş. Cem Ofset Matbaacılık.
31. Kartal, T., ve Taşdemir, A. (2012). Fen bilgisi öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine ilişkin görüşleri. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(2), 73-96.
32. Kılıç, M. Y. (2022). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğini seçme nedenleri, beklentileri ve öğretmenlik programının niteliğinin artırılmasına yönelik görüşleri. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 56, 35–65. https://doi.org/10.9779/pauefd.1031456
33. Miles, M. B., ve Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. (2nd ed.). Sage Publications.
34. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2017). Öğretmenlik mesleği genel yeterlikleri. Öğretmen Yetiştirme ve Geliştirme Müdürlüğü. https://oygm.meb.gov.tr/www/ogretmenlik-meslegi-genel-yeterlikleri/icerik/486
35. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024, Ekim). Öğretmenlik meslek kanunu hakkında düzenlemeler. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları. https://tut.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_03/06153805_ogretmenlikmeslegikanunu.pdf
36. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2025). Millî Eğitim Bakanlığı Akademi Giriş Sınavı (MEB-AGS) yönergesi. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
37. Morgil, F. İ., ve Yılmaz, A. (1999). Fen öğretmenlerinin görevleri ve nitelikleri, fen öğretmeni yetiştirilmesine yönelik öneriler. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 15 (15), 181–186.
38. Nakip, C., ve Özcan, G. (2016). Öğretmen Adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik öz-yeterlik inançları ile öğretmenlik mesleğine yönelik tutumları arasındaki ilişki. Mersin University Journal of the Faculty of Education/Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(3), 783-795. https://doi.org/10.17860/mersinefd.282380
39. Özder, H., Konedralı, G., ve Zeki, C. P. (2010). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi [Educational Administration: Theory and Practice], 2(2), 253-275.
40. Pektaş, M., ve Kamer, S. T. (2011). Fen bilgisi öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumları. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(4), 829-850.
41. Polat, O. (2018). Fen bilimleri öğretmen adaylarının mesleki kaygı düzeyleri ve mesleki kaygı düzeylerinin farklı değişkenlerle incelenmesi (Publication No. 493985) [Yüksek lisans tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
42. Resmî Gazete. (2025, 16 Ocak). Millî Eğitim Bakanlığına bağlı resmî eğitim kurumlarında sözleşmeli öğretmen istihdamına ilişkin yönetmelik (Sayı:32519). https://www.resmigazete.gov.tr/
43. Richardson, P. W., ve Watt, H. M. G. (2018). Factors influencing teaching choice: Why do future teachers choose the career? Paul A. Schutz, Ji Hong ve Dionne Cross Francis (Eds.), Research on teacher ıdentity: Mapping challenges and ınnovations (pp. 275-304). Springer.
44. Saban, A. (2004). Giriş düzeyindeki sınıf öğretmeni adaylarının “öğretmen” kavramına ilişkin ileri sürdükleri metaforlar. The Journal of Turkish Educational Sciences, 2(2), 131-155.
45. Sadıkoğlu, M., Hastürk, G., ve Polat, O. (2018). Fen bilimleri öğretmen adaylarının mesleki kaygı düzeyleri·. Journal of International Social Research, 11(56), 629-637. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.20185639035
46. Şimşek, M., Akgemci, T., ve Çelik, A. (2011). Davranış bilimlerine giriş ve örgütlerde davranış. Gazi Kitabevi.
47. Tavşancıl, E. (2019). Tutumların ölçülmesi ve SPSS ile veri analizi (6. Baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
48. TEDMEM. (2025, Nisan). 2024 Eğitim değerlendirme raporu. Türk Eğitim Derneği (TED). https://tedmem.org/storage/publications/April2025/RsyTd5Ck0u5TlAUQd7yS.pdf
49. Türkdoğan, S. C. (2014). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğini tercih etmelerinde etkili olan faktörlere göre mesleki kaygıları (Publication No. 357115) [Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi]. YOK Ulusal Tez Merkezi.
50. Uyanık, G. (2017). Sınıf öğretmeni adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik tutumlarının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi: Boylamsal bir araştırma. Karaelmas Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(2), 196-206.
51. Üredi, L., Akbaşlı, S., ve Demirtaş, B. (2016). Öğretmen adaylarının mesleğe atanma kaygıları (Mersin ili örneği). Yaşadıkça Eğitim, 30(2), 21–36.
52. Üstüner, M. (2006). Öğretmenlik mesleğine yönelik tutum ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 45, 109–127.
53. Wang, H. H. (2004). Why teach science? Graduate science students’ perceived motivations for choosing teaching as a career in Taiwan. International Journal of Science Education, 26(1), 113-128. https://doi.org/10.1080/0950069032000070243
54. Wubbels, T., ve Brekelmans, M. (2011). Teacher–students relationships in the classroom. Fraser et al. (Eds.), Second international handbook of science education (pp.1241-1255), Springer International Handbooks of Education, 24, https://doi.org/10.1007/978-1-4020-9041-7_80
55. Yenen, E. T., ve Durmaz, A. (2019). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğine yönelik hazırbulunuşluk düzeylerinin incelenmesi. OPUS International Journal of Society Researches, 13(19), 922-940. http://opusjournal.net
56. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.
57. Yılmaz, A. (2019) Öğretmen adaylarının kariyer streslerinin karma araştırma yaklaşımı ile incelenmesi. Türk Spor Bilimleri Dergisi, 2(1), 93-105.
58. Zengin, A. ve Yıldız, E. (2025). Öğretmen adaylarının okul dışı öğrenme ortamlarına gezi düzenlemeye yönelik kaygılarının ve özyeterliklerinin incelenmesi. Fen Bilimleri Öğretimi Dergisi, 13(1), 22-41. https://doi.org/10.56423/fbod.1414144