İKTİSADİ DÜŞÜNCELER TARİHİNDE BİR YOL AYRIMI: DAVRANIŞSAL İKTİSADIN ANA AKIM TEORİLERE YÖNELİK ELEŞTİRİLERİ VE ALTERNATİF YAKLAŞIMLARI

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 2, 234 - 252, 31.12.2025

Zeynep Ezanoğlu

https://doi.org/10.55827/ebd.1613204

Öz

Bu çalışmada, ana akım iktisat teorisinin temel varsayımları ile davranışsal iktisadın eleştirilerini ve katkılarını incelemektedir. Ana akım iktisat, bireylerin rasyonel olduğu, tam bilgiye sahip olduğu ve fayda maksimizasyonu ilkesiyle hareket ettiği varsayımına dayanarak ekonomik modeller geliştirmiştir. Ancak gerçek hayatta bireylerin bu varsayımlara uymayan irrasyonel davranışlar sergilediği gözlemlenmiştir. Bu durum, psikoloji ve iktisat disiplinlerinin kesişiminde yer alan davranışsal iktisadın doğmasına yol açmıştır. Davranışsal iktisat, sınırlı rasyonalite, bilişsel yanlılıklar, sezgisel karar alma ve sosyal faktörlerin bireylerin ekonomik kararları üzerindeki etkisini açıklayarak, ana akım teorilerin eksik kaldığı yönleri tamamlamaktadır. Ayrıca, davranışsal iktisat finansal piyasalarda rasyonellikten sapmaların yol açtığı piyasa balonları ve dalgalanmalar gibi olguların daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunmuştur. Yapılan araştırmalar, davranışsal iktisadın ana akım teorilerin yerini almaktan ziyade, bu teorileri zenginleştirici ve tamamlayıcı bir rol oynadığını göstermektedir. Gelecekte bu alanda yapılacak çalışmaların, bireylerin karar alma süreçlerinde sosyal normların, kültürel faktörlerin ve dijitalleşmenin etkisini daha iyi anlamaya yönelik araştırmalara odaklanacağı öngörülmektedir. Davranışsal iktisadın sunduğu bu perspektif, iktisadi modellerin daha gerçekçi hale gelmesine ve politika tasarımlarında daha etkili çözümler geliştirilmesine olanak tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

İktisadi Düşünceler Tarihi , Davranışsal İktisat , Ana Akım İktisat

Kaynakça

• Aktan, C. C. (2018). Davranışsal İktisat (İktisadi Davranış, Karar ve Seçimlerde İrrasyonelite ve Sonuçları: Zihinsel Hata ve Yanılgılar), içinde: Coşkun Can Aktan, Yeni İktisat Okulları ve İktisadi Düşünce, Ankara: Seçkin Yayınları, 2018.
• Aktan, C. C. ve Yavuzaslan, K. (2020). Davranışsal İktisat: Bireylerin İktisadi Karar ve Tercihlerinde Zihinsel, Duygusal ve Psikolojik Faktörlerin Analizi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 12 (2): 100-120.
• Aktan, C. C. ve Yay, S. (2018). Nobel Ekonomi Ödülü Sahibi Douglass C. North’un İktisat Bilimine Katkıları: Yeni İktisat Tarihi ve Kurumsal İktisat. Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, 10(2), 62-82.
• Aktan, C. C., Basılgan, M., Genç, S. Y., Yay, S., ve Göcen, S. (2020). Davranışsal İktisat, Deneysel İktisat ve Nobelite, SOBİAD Hukuk ve İktisat Araştırmaları Yayınları.
• Alm, J. (2010). Testing Behavioural Public Economics Theories İn The Laboratory. National Tax Journal, 635-658.
• Bağlı, M. S. (2011). Etkinlik-eşitlik çelişkisi bağlamında yeniden dağıtım politikalarının sosyal refah üzerindeki etkisi. Maliye Dergisi, 161, 259-282.
• Camerer, C. (1999). Behavioral economics: Reunifying psychology and economics. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 96(19), 10575-10577.
• Darıcı, B. (2015). Sürdürülebilir Kalkınma, Yavaş Şehir Anlayışı; Rasyonel İnsan’ın (Homo Economicus) Yeniden Sorgulanması, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(40), 641-647.
• Durusoy, S. (2008). İktisat Biliminin Yeri ve Yöntemi Neden Sorgulanıyor?. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 5(1), 1-23.
• Edirneligil, A. (2024). Davranışsal İktisat Bağlamında Ekonomik Krizlerin Değerlendirilmesi. Adam Academy Journal of Social Sciences, 14(2), 439-466.
• Erkan, B. (2016). Ana Akım (Ortodoks-Neoklasik) İktisat Öğretisi Eleştirisi: Heteredoks Yaklaşım İhtiyacı. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD), 8(14), 25-40.
• Eser, R. ve Toigonbaeva, D. (2011). Psikoloji ve İktisadın Birleşimi Olarak, Davranışsal İktisat, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 6(1), 287‐321
• Frankfurter, G. M., Mcgoun, E. G. ve Allen, D. E. (2004). The Prescriptive Turn In Behavioral Finance. Journal Of Socio-Economics, 33, 449-468.
• Hodgson, G.M. (2000). What is the Essence of Institutional Economics?. Journal of Economic Issues, 14(1), 317-329.
• Kahneman, D. ve Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision Under Risk, Econometrica, 47 (2), 263-292.
• Kahneman, D. veTversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk. Econometrica, 47, 263-291.
• Kamber, S. C. (2018). Davranışsal İktisat ve Rasyonellik Varsayımı: Literatür İncelemesi. Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi, 7(1), 168-199.
• Katona, G. ve Harris J. D. (1978). Behavioral Economics, M. E. Sharpe, Inc. 21/ 4.
• Kaya, F. ve Özçim, H. (2019). Davranışsal İktisat, Sınırlı Rasyonellik ve İslam İktisadı İlişkisi, Toros Üniversitesi İİSBF Sosyal Bilimler Dergisi, 6(11), 1-24.
• Kaynaş, M. (2012). Tüketicilerin Mantıksal Olmayan Davranışlarının Ekonomik Sonuçları, Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. İstanbul Kültür Üniversitesi, İstanbul.
• Kırmızıaltın, E. (2021). Davranışsal İktisat Kısa Bir Giriş: Kurucu Düşünürler, Heretik Basın Yayın, Eylül 2021, Ankara.
• Myerson, R.B. (1991). Game Theory: Analysis of Conflict. Harvard University Press.
• Nyborg, K. (2000). Homo Economicus and Homo Politicus: Interpretation and aggregation of environmental values, Journal of Economic Behavior and Organization, 42 (3), 305- 322.
• Özdemiray, M. S. ve Edirneligil, A. (2024). Bireylerin Dürtme Politikalarına İlişkin Algısı: Türkiye Perspektifi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26 (3), 1172-1199.
• Polat, M. ve Akan, Y., (2024). Oyun Teorisi Strateji ve Karar Mekanizmaları. Özgür Publications.
• Riedl, A. (2015). İktisatta Davranışsal Yaklaşımlar, Der. Devrim Dumludağ vd., İstanbul: İmge Kitabevi.
• Rizvi, S. (2003). PostWar Neoclassical Microeconomics, W. J. Samuels, J. E. Biddle ve J.B. Davis (Editörler), A Companion to the History of Economic Thought içinde (377-394) Oxford: Blackwell.
• Ruben, E. ve Dumludağ, D. (2015). İktisat ve Psikoloji, içinde: İktisatta Davranışsal Yaklaşımlar. (der. D. Dumludağ, Ö. Gökdemir, L. Neyse ve E. Ruben). Ankara: İmge Kitabevi.
• Ryan, F. X. (2003). Values As Consequences Of Transaction: Commentary On Reconciling Homo Economicus And John Dewey’s Ethics. Journal Of Economic Methodology, 10(2), 245-257.
• Sandmo, A. (1999). The Public Economics of Redistribution and the Welfare State, Review of Population and Social Policy, 8, 139-154.
• Simon, H. A. (1955). A Behavioral Modal of Rational Choice, The Quarterly Journal of Economics, 65(1), 99-118.
• Simon, H. A. (1983). Models of Bounded Rationality Behavioral Economics and Business Organization. Cambridge: MIT Press, 172.
• Simon, H. A. (1992). Alturism and Economics. Eastern Economic Journal, 18 (1): 73-83.
• Simon, H. A. (1992). Rational Decision-Making in Business Organizations. Nobel Lectures in Economics Sciences, London: Worls Scientific, 357.
• Slovic, P. ve Lichtenstein, S. (1971). Comparison of Bayesian and regression approaches to the study of information processing in judgment. Organizational behavior and human performance, 6(6), 649-744.
• Teitelbaum, J. ve Zeiler, K. (2018). Research Handbook on Behavioral Law and Economics. Northampton, MA: Edward Elgar Pub.
• Thaler, R. (1985). Mental Accounting and Consumer Choice, Marketing Science, 4(3), 199-214.
• Thaler, R. H. ve Sunstein, C. R. (2017). Dürtme: Sağlık, Zenginlik ve Mutlulukla ilgili Kararları Uygulamak. (Çev: E. Günsel). İstanbul: Pegasus Yayıncılık.
• Tomer, J. F. (2007). What is Behavioral Economics? The Journal of Socio-Economics, 463-479.
• Truc, A. (2018). Is ''New'' Behavioral Economics ''Mainstream''? Journal of Economic Methodology, 83-104. Tversky, A. ve Kahneman, D. (1974). Heuristics and biases: Judgement under uncertainty. Science, 185(4157), 1124-1130.
• Tversky, A. ve Kahneman, D. (1981). The Framing of Decisions and the Psychology of Choice, Science, 211(4481), 453-458.
• Von Neumann, J. ve Morgenstern, O. (1953). Theory of games and economic behavior. (3rd Edition). Princeton: Princeton University Press.
• White, M. D. (2003). Reconciling Homo Economicus and John Dewey's ethics. Journal of Economic Methodology, 10(2), 223-243.
• Yay, S. ve Şataf, C. (2018). Yeni Kurumsal İktisat Perspektifinden Sosyal Sermaye, Bilge Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(1), 1-11.
• Yay, S. ve Zenginer, H. O. (2024), Hukukun İktisadi Analizi: Eleştiriler, Tartışmalar ve James M. Buchanan’ın Görüşleri, Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, 16 (2): 209-227.
• Yücedoğru, R. ve Diraz, S. (2021). Davranışsal İktisadın Çerçevesi: Teorik, Epistemolojik ve Metodolojik Bir Bakış. Sosyoekonomi, 29(49), 323-343.