Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli 5. Sınıf Fen Bilimleri Dersi Hücre Ünitesinin Bilişsel Yük Kuramı Açısından İncelenmesi

Öz

Bu araştırmada Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli kapsamında hazırlanan 5. sınıf Fen Bilimleri dersi “Hücre” ünitesinin Bilişsel Yük Kuramı açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş ve doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın veri kaynağını Millî Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli 5. sınıf Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı oluşturmaktadır. Araştırma kapsamında hücre ünitesinde yer alan öğrenme çıktıları, içerik açıklamaları, etkinlik önerileri, görseller ve öğretim sürecine yönelik açıklamalar Bilişsel Yük Kuramı çerçevesinde analiz edilmiştir. Verilerin analizinde içerik analizi yöntemi kullanılmış; elde edilen bulgular içsel bilişsel yük, dışsal bilişsel yük ve germen bilişsel yük boyutları doğrultusunda değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda hücre ünitesinde yer alan kavram yoğunluğu, soyut içerik yapısı ve kavramlar arası ilişkilerin öğrenciler açısından içsel bilişsel yük oluşturabileceği belirlenmiştir. Ayrıca bazı açıklamaların uzun ve yoğun bilgi içermesi nedeniyle dışsal bilişsel yükü artırabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Bununla birlikte görsel destekler, günlük yaşam ilişkilendirmeleri ve etkinlik temelli süreçlerin öğrencilerin anlamlı öğrenmelerini destekleyerek germen bilişsel yükü olumlu yönde etkileyebileceği belirlenmiştir. Araştırma sonucunda içeriklerin sadeleştirilmesi, görsel desteklerin artırılması ve öğrenme süreçlerinin aşamalı biçimde yapılandırılmasının öğrencilerin bilişsel yüklerini azaltabileceği önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli
• Bilişsel Yük Kuramı
• fen bilimleri eğitimi
• hücre ünitesi
• doküman analizi

The Examination of the 5th Grade Science Course Cell Unit Within the Scope of the Türkiye Century Education Model in Terms of Cognitive Load Theory

Öz

This study aimed to examine the 5th grade Science course “Cell” unit prepared within the scope of the Türkiye Century Education Model in terms of Cognitive Load Theory. In the study, a qualitative research approach was adopted and the document analysis method was used. The data source of the research consisted of the 5th grade Science Course Curriculum published by the Ministry of National Education within the scope of the Türkiye Century Education Model. Within the scope of the research, learning outcomes, content explanations, activity suggestions, visuals and explanations related to the teaching process in the cell unit were analyzed within the framework of Cognitive Load Theory. Content analysis method was used in the analysis of the data, and the findings were evaluated in terms of intrinsic cognitive load, extraneous cognitive load and germane cognitive load dimensions. As a result of the study, it was determined that the concept density, abstract content structure and interconceptual relationships in the cell unit may create intrinsic cognitive load for students. In addition, it was concluded that some explanations may increase extraneous cognitive load due to containing long and dense information. However, it was determined that visual supports, daily life associations and activity-based processes may positively affect germane cognitive load by supporting meaningful learning. As a result of the study, it was suggested that simplifying the contents, increasing visual supports and structuring the learning processes

Anahtar Kelimeler

• Analyzing the Cell Unit with Cognitive Load Theory

Kaynakça

1. Kaynakça Akpınar, B., Özer, B., Oral, B., & Köksalan, B. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinin program geliştirme ve felsefi düzlemden analizi. EKEV Akademi Dergisi, 99, 59–73. https://doi.org/10.17753/sosekev.1489135
2. Ayvacı, H. Ş., & Bakırcı, H. (2012). Fen ve teknoloji öğretim programının uygulanmasında karşılaşılan sorunlar ve öğretmen görüşleri. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 19, 1–15.
3. Ayvazoğlu, Ş., & Akar, M. (2025). Fen bilimleri öğretim programının 21. yüzyıl becerileri açısından incelenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 9(15), 1–18. https://doi.org/10.56677/mkuefder.1685427
4. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
5. Çepni, S. (2018). Kuramdan uygulamaya fen ve teknoloji öğretimi (13. bs.). Pegem Akademi.
6. Demirci, M., & Yıldırım, H. İ. (2025). Fen Bilimleri ders kitapları ve öğretim programının 21. yüzyıl becerileri açısından incelenmesi. Journal of Computer and Education Research, 13(25), 156–180. https://doi.org/10.18009/jcer.1568951
7. Evans, P., Vansteenkiste, M., Parker, P., & Kingsford-Smith, A. (2024). Cognitive load theory and its relationships with motivation: A self-determination theory perspective. Educational Psychology Review, 36, Article 7. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09841-2
8. Kadırhan, Z., & Şat, M. (2025). A review of studies on the Türkiye Century Maarif Model. Primary Education, 7(27), 1–27.

9. Kara Özkan, N. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli 2024 Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı’nda üst düzey düşünme becerileri. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 68–89. https://doi.org/10.48066/kusob.1611586
10. Konanç, S., & Bilir, V. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programının sistem düşüncesi becerileri açısından incelenmesi. Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 66, 4432–4454. https://doi.org/10.53444/deubefd.1644771
11. Küçükkeskin, E., & Kılıç, D. (2024). Hücre bölünmeleri konusunda öğrencilerin kavramsal anlamalarını belirlemeye yönelik iki aşamalı test geliştirilmesi. Fen Bilimleri Öğretimi Dergisi, 12(1), 99–121. https://doi.org/10.56423/fbod.1380581
12. Mayer, R. E. (2009). Multimedia learning (2nd ed.). Cambridge University Press.
13. Mayer, R. E. (2024). The past, present, and future of the cognitive theory of multimedia learning. Educational Psychology Review, 36, Article 8. https://doi.org/10.1007/s10648-023-09842-1
14. Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.). Sage.
15. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli fen bilimleri dersi öğretim programı (5. sınıf). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
16. National Research Council. (2012). A framework for K–12 science education: Practices, crosscutting concepts, and core ideas. National Academies Press.
17. Özel, H., Candan Helvacı, S., & Aydın, A. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ortaokul Fen Bilimleri dersi öğretim programı öğrenme çıktılarının Yenilenmiş Bloom Taksonomisine göre incelenmesi. Millî Eğitim Dergisi, 54(247), 625–660. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1704976
18. Paas, F., Renkl, A., & Sweller, J. (2003). Cognitive load theory and instructional design: Recent developments. Educational Psychologist, 38(1), 1–4. https://doi.org/10.1207/S15326985EP3801_1
19. Sweller, J. (1988). Cognitive load during problem solving: Effects on learning. Cognitive Science, 12(2), 257–285. https://doi.org/10.1207/S15516709COG1202_4
20. Sweller, J. (2010). Cognitive load theory. In P. Peterson, E. Baker, & B. McGaw (Eds.), International encyclopedia of education (3rd ed., pp. 370–377). Elsevier.
21. Sweller, J., Ayres, P., & Kalyuga, S. (2011). Cognitive load theory. Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4419-8126-4
22. Taşkın, S. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde değerler eğitimi yaklaşımının analizi. İstanbul Eğitim Dergisi, 2, 160–180. https://doi.org/10.71270/istanbulegitim.istj.1640604
23. Tekkaya, C., Özkan, Ö., & Sungur, S. (2001). Biology concepts perceived as difficult by Turkish high school students. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21, 145–150.
24. Torun, B., & Karamustafaoğlu, O. (2025). 2024 Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli ile 2018 Fen Bilimleri dersi öğretim programlarının temel öğeler bakımından karşılaştırılması. Trakya Eğitim Dergisi, 15(Özel Sayı), 346–388. https://doi.org/10.24315/tred.1614676
25. Uludağ Kırçıl, R., & Uluçınar Sağır, Ş. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin sınıf içi yansımaları: Öğretmen görüşleri. Erciyes Journal of Education, 9(1), 24–46. https://doi.org/10.32433/eje.1673094
26. Van Nooijen, C. C. A., de Koning, B. B., & Bramer, W. M. (2024). A cognitive load theory approach to understanding expert scaffolding of visual problem-solving tasks: A scoping review. Educational Psychology Review, 36, Article 12. https://doi.org/10.1007/s10648-024-09848-3
27. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. bs.). Seçkin Yayıncılık.
28. Yılmaz, T. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modelinin ortaokul düzeyindeki akademik yansımaları: Bir kapsam taraması. Alanyazın, 6(2), 106–129. https://doi.org/10.59320/alanyazin.1781730Çepni, S. (2018). Kuramdan uygulamaya fen ve teknoloji öğretimi (13. bs.). Pegem Akademi.
29. Yu, S., Tian, L., Wang, G., & Nie, S. (2024). Which ERP components are effective in measuring cognitive load in multimedia learning? A meta-analysis based on relevant studies. Frontiers in Psychology, 15, 1401005. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1401005