Türkiye’de Eğitim Sendikacılığı

Öz

Türkiye’de eğitim emekçileri, emekçi kesimler içinde ilk örgütlenme çabası içinde olmuş ve devletin tüm baskısı ve vesayet altına alma çabalarına rağmen köklü bir örgütlenme geleneği oluşturmuştur. Eğitimcilerin örgütlenme mücadelesinde sendikal örgütlenmeler genellikle yasaklanmış veya toplu sözleşme ve grev gibi sendikal mücadelenin araçlarından yoksun bırakılmıştır. İlk kurulan eğitim sendikası olan TÖS’le 1965’te başlayan eğitim emekçilerinin sendikalaşma mücadelesi, kamu emekçileri için sendikalaşmanın yasaklandığı 12 Mart 1971 darbesinin ardından TÖB-DER ile dernek çatısı altında sürmüştür. 12 Eylül 1980 darbesi ile derneklerin de yasaklanması üzerine eğitim emekçileri önce EĞİT-DER’i kurmuş ardından da EĞİT-SEN ve EĞİTİM-İŞ ile kamu emekçilerinin sendikalaşmasında fiili ve meşru bir mücadelenin yolunu açmışlardır. Kamu emekçilerinin sendikalaşma hakkının tanınmasını sağlayan bu mücadeleler karşısında siyasi iktidarlar bir taraftan kamu emekçi hareketini engellemek için kendi vesayetleri altında sendikaların kurulmasını sağlarken diğer taraftan da sendikal faaliyetleri engelleyen 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu’nu çıkarmıştır. Tüm baskılara rağmen eğitim emekçileri, TÖS’ten gelen mücadele geleneğinin mirasçısı olan EĞİTİM SEN çatısı altında sendikal mücadeleyi sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sendikalaşma
• eğitim emekçileri
• eğitimde neoliberal dönüşüm
• demokratik eğitim.

Kaynakça

1. Acuner, Ahmet M. (1994). Öğretmen Örgütlenmesine İlişkin Model Önerisi. Yayınlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
2. Aksoy, M. (1974). Devrimci Öğretmenin Kıyımı ve Mücadelesi-I. Gündoğan Yayınları, İstanbul.
3. Akyüz, Y. (2007). Doğuşunun Yüzüncü Yılında Türkiye’de Öğretmen Örgütlenmesinin İlk On Yılına Bakışlar (1908-1918), OTAM, Sayı 22, Ankara 2007, s. 1-49.
4. Aydın, İsmail. (2016). TÖB-DER Tarihi. Eğitim Sen Yayınları, Ankara.
5. Aydın, İsmail (2025): Belgelerle TÖB-DER Tarihi. Eğitim Sen Yayınları, Ankara.
6. Baykurt, Fakir. (1969). Sendika ve Grev. Ankara: TÖYKO Matbaası.
7. Bozkurt, Ali. (2013). 12’den 12’ye, Anılar 2. Eğitim Sen Yayınları, Ankara
8. Buyruk, Halil. (2015a). Profesyonalizm ve Sendikacılık İkiliği Ekseninde Türkiye Öğretmen Örgütlenmesi”, Çalışma ve Toplum, sayı. 2015/4, s.151-182.

9. Cerev, Gökçe. (2013a). Türkiye’de Kamu Sektöründe Öğretmenlerin örgütlenmesi: Öğretmenlerin Sendikalaşma ve Sendikal Gelecek Algılarına Yönelik Bir Alan Araştırması (Kocaeli İli Örneği). Yayınlanmamış doktora tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi, Sakarya.
10. Cerev, Gökçe. (2013b). Geçmişten Günümüze Öğretmenlerin Sendikal Örgütlenme Mücadelesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 4, Sayı 2, 2013, 203 - 216.
11. Eğitim Bir Sen. (2014). Fütüvvetten Sendikaya 100 Soruda Sendikacılık ve Eğitim Bir Sen. Eğitim Bir Sen Yayınları, Ankara
12. Eğitim İş (2018): Eğitim ve Bilim İşgörenleri Sendikası Tüzüğü.
13. Eraslan, Levent. (2012). Türkiye’de Eğitim Sendikacılığının Tarihsel Perspektifi ve Günümüz Eğitim Sendikacılığının Değerlendirilmesi. Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sayı 28, (Bahar 2012).
14. Filiz, Taylan. (2005). Milli Mücadele ve Cumhuriyet Döneminde Öğretmen
15. Örgütlerinin Eğitim Sorununa Bakışı (1920–1935). Yayınlanmamış doktora tezi, İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkilap Tarihi Enstitüsü, İstanbul.
16. Gülmez, Mesut. (1990). Memurlar ve Sendikal Haklar-Türkiye’de ve Dünya’da, İmge Kitabevi, Ankara.
17. Güvenç, Serpil. (2008). Türkiye’de Öğretmen Sendikacılığı ve İLK-SEN, Eğitim Bilim Toplum Dergisi, cilt. 5, s. 22, (Bahar 2008), s. 167-187.
18. İnal, Kemal. (2025). Sokakta Kurulan Sendika Eğitim Sen’in Tarihi, Kimliği ve Mücadelesi. Töz Yayınları, Ankara.
19. KESK. (2019). Sendikal Hak İhlalleri Raporu, https://kesk.org.tr/2019/12/26/sendikal-hak-ihlalleri-raporumuzu-acikladik/ (Erişim: 30 Ekim 2025)
20. Keskin, Birol. (2014). Türkiye’de 1960-1971 Dönemi Öğretmen Örgütlenmesi. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Trabzon.
21. Kısa, Ahmet. (2020). Mütareke İstanbul’unda Muallimler Cemiyeti ve Faaliyetleri (1918-1922). Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, yıl. 16, sayı. 31 (Bahar 2020), s. 209-337.
22. Koç, Yıldırım. (2006). TÖS. Ulusal Eğitim Derneği Yayınları, Ankara.
23. Koç, Y. & Koç, Y. (2009). KESK Tarihi-1 Risk Alanlar, Yolu Açanlar 1985-1995, Epos Yayınları, Ankara.
24. Koç, Yıldırım. (2015). Kuruluşunun 50. Yıldönümünde (Belgelerle) Türkiye Öğretmenler Sendikası Tarihi (1965-1971). Kuzgun Kitap, Bursa.
25. Koç, Yıldırım. (2021). TÖS’ün Büyük Grevi: Büyük Öğretmen Boykotu (1969), https://www.yildirimkoc.com.tr/usrfile/1614062187b.pdf (Erişim 15 Ekim 2022).
26. Mahiroğulları, Adnan. (2006). Gelişim Süreci ve Yasal Çerçevesiyle Türkiye’de Memur Sendikacılığı. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 55(1), 143-189.
27. meb.net.tr (2018): https://meb.net.tr/mebde-gorev-yapan-yoneticilerinsendikal-dagilimi-belli-oldu.html (Erişim: 30 Ekim 2025). Milli Güvenlik Kurulu Tutanak Dergisi, cilt 1, 19 Eylül 1980.
28. Müftüoğlu, Özgür. (2024). Türkiye’de Eğitim Emekçilerinin Örgütlenmesi ve 100 Yıllık Mücadele Birikimi. Fatma Gök (ed); Cumhuriyet’in 100. Yılı Eğitim, Devlet, İnsan; Tarih Vakfı, 427-457.
29. Orhan, Ahmet. (2001). Cumhuriyet Dönemi Öğretmen Örgütlenmesi ve Hukuki Dayanakları (1923-1980). Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul.
30. Özkan, Enes. (2019). Tek Parti Rejiminde Bir Sivil Toplum Kuruluşunun Evrimi: İstanbul ve Ankara Muallimler Birliği. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
31. Pustu, Yunus. (2019). Teşkilat Yapısı ve Faaliyetleriyle Türkiye Muallimler Birliği (1921-1936). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, sayı 99, (Bahar 2019), s. 51-94.
32. Resmi Gazete (1926): Memurin Kanunu, 31 Mart 1926 sayı: 336 (https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc004/kanuntbmmc004/kanuntbmmc00400788.pdf) (Erişim 9 Kasım 2022)
33. sol.org.tr (2017): https://haber.sol.org.tr/toplum/egitim-sen-ihrac-edilenogretmen-sayisi-asker-ve-polisten-fazla-215072 (Erişim: 30 Ekim 2025)
34. Şafak, Can. (2010). TÖS tarihinden bir yaprak: Büyük Eğitim Yürüyüşü (15 Şubat 1969), https://sendika.org/2010/05/tos-tarihinden-bir-yaprak-buyuk-egitimyuruyusu-15-subat-1969-can-safak-43223/ (Erişim 15 Ekim 2022).
35. Tansü, Y. Emre & Tunçay, Gamze. (2024). Türkiye’de Öğretmen Sendikalarının Öncüsü: Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS). In: Baltacı, Ö. (ed.), Eğitim Bilimlerinde Güncel Araştırmalar. Özgür Yayınları.
36. Türk Eğitim Sen (2022): Türkiye Eğitim, Öğretim ve Bilim Hizmetleri Kolu Kamu Çalışanları Sendikası Tüzüğü, https://turkegitimsen.org.tr/storage/2025/09/tes_tuzuk_2022.pdf (Erişim: 30 Ekim 2025).
37. TÜMÖD, https://www.tumod.org.tr/tanitim-dunden-bugune-tumod/ , (Erişim: 15 Kasım 2022)
38. Uçar, Fuat & Kaya, Fırat. (2020). Türkiye Öğretmenler Sendikası’nın Eğitim İle İlgili Faaliyetleri. Asya Studies-Academic Social Studies / Akademik Sosyal Araştırmalar, Year: 4, Number: 14, Winter, p. 87-95.
39. Uçan Hekimler, Banu. (2023). Türkiye’de Kamu Görevlileri Sendikacılığı Paradoksu: Güçlü Sendikacılık mı, Bağımlı Sendikacılık mı? İstanbul Üniversitesi Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 84, 43-57.
40. Uzunyayla, Ferda & Ercan, Fuat. (2008). Türkiye’de Eğitim Sistemine Yönelik Yeni Talepler ve Yeni Aktörlere Sınıfsal Bir Bakış. Dönüştürülen Üniversiteler ve Eğitim Sistemimiz, S. Akyol, M. K. Coşkun, Z. Yılmaz, M. B. Aydın, R. Altunpolat, Eğitim Sen Yayınları, Ankara, 125-145.
41. Ünlü, U. Ceren. (2023). Sınıfları Aşmak: Türkiye Öğretmenler Sendikası, ‘Halkı Uyandırmak’ ve ‘Devrim İçin Eğitim’, Mülkiyeliler Dergisi, 47 (6), 1580-1607. ÜNİVDER, https://univder.org/hakkimizda/ (Erişim: 15 Kasım 2022) https://ataturktoday.com/AtaturkGunlugu/AgustosAugust/25.htm (Erişim 5 Ekim 2022)