Akdeniz Beslenme Stilinde Zeytinyağının Önemi ve Sağlığımıza Faydaları

Öz

Akdeniz diyeti 2011 yılında UNESCO’nun somut olmayan dünya kültürel mirası listesine eklenmiştir. Akdeniz diyetinin dengeli ve sağlıklı beslenmeyi sunmasının yanı sıra aynı zamanda Akdeniz insanın sıcakkanlılığının sonucu olan misafirperverlik, komşuluk ve kültürlerarası değerlerin korunumuna ve çeşitliliğine saygıyla yaklaşımı yansıtan bir yaşam tarzını da içeriyor olması onun UNESCO listesine dahil edilmesine yol açmıştır. Geleneksel Akdeniz beslenme modelinin temel özelliği; günlük kırmızı et tüketiminin düşük olması, süt ve süt ürünlerinin, kuru baklagillerin, tahılların, sebze ve meyvelerin tüketimlerinin yüksek olması ve önerilen yağın zeytinyağı olmasıdır. Akdeniz mutfağının felsefesinde sağlık ve lezzetin bir araya getirilmesi vardır ve bu modelde temel antioksidan fonksiyonuna sahip gıda olarak zeytinyağı tanımlanmaktadır. Zeytinyağı ile sebze ve meyvelerin vitamin, mineral içeriklerinin bir sinerji içersinde birlikte ele alınması üzerine kurgulanmıştır. Zeytinyağındaki alfa-tokoferol, karoten ve polifenoller onun antioksidan deposu olmasını sağlayan kıymetli bileşenleridir. Bu bileşenler oksidasyonu engelleyerek serbest radikallerin oluşumunu önleyerek kalp-damar hastalıkları riskini düşürmektedir Yağlar içerisinde zeytinyağına her daim özel bir önem katan bir diğer özelliği de tekli doymamış yağ asidince (oleik asit) zengin olması ve sadece yağda eriyebilen E vitamini kaynağına sahip olması sebebiyledir. Yetiştiği topraklarda yüzyıllardan beri halk tıbbında kullanılan zeytinyağının yapılan bilimsel çalışmalarla başta yüksek tansiyon ve kalp hastalıkları olmak üzere, damar sertliği, kolestrol, , safra kesesi, karaciğer bozuklukları, mide ve bağırsak ülserleri kansızlık, bazı romatizmal hastalıklar ve cilt hastalıklarını tedavide oldukça faydalı olduğu ortaya konmuştur. Bu inceleme çalışmasında zeytinyağına ve Akdeniz diyetindeki rolüne daha yakından bakma imkanı oluşturulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Akdeniz diyeti
• Akdeniz Usulü Beslenme
• Zeytinyağı
• Zeytinyağı ve sağlık

The Importance of Olive Oil in the Mediterranean Diet and Its Health Benefits

Öz

In 2011, the Mediterranean diet was added to UNESCO's list of intangible world cultural heritage. The Mediterranean diet not only offers a balanced and healthy diet, but also embraces a lifestyle that reflects the hospitality, neighborliness, and respect for the preservation and diversity of intercultural values that are the result of the warmth of the Mediterranean people. This led to its inclusion on the UNESCO list. The fundamental characteristics of the traditional Mediterranean dietary model are low daily red meat consumption, high consumption of milk and dairy products, legumes, grains, vegetables, and fruits, and olive oil as the recommended oil. In the philosophy of Mediterranean cuisine, olive oil is the basic food that brings health and taste together and enables the vitamin and mineral contents of vegetables and fruits to be handled in synergy.The valuable components in olive oil (alpha-tocopherol, carotene and polyphenols), which are rich in antioxidants, prevent oxidation, prevent the formation of free radicals and reduce the risk of cardiovascular diseases. Olive oil is rich in oleic acid and is also a source of vitamin E, a unique fat-soluble vitamin, which makes it special. Olive oil, used in folk medicine for centuries in the lands where it grows, has been scientifically proven to be highly beneficial in treating high blood pressure and heart disease, as well as arteriosclerosis, cholesterol, , stomach and intestinal ulcers, some rheumatic diseases, and skin conditions. This review provides a closer look at olive oil and its role in the Mediterranean diet.

Anahtar Kelimeler

• Mediterranean diet
• Mediterranean Style Nutrition
• Olive Oil
• Olive Oil and Health

Kaynakça

1. Aboul-Enein BH, Puddy WC & Bernstein, J. (2017). Ancel Benjamin Keys (1904–2004): His early works and the legacy of the modern Mediterranean diet. Journal of Medical Biography. 2017;28(3):139-147. doi:10.1177/0967772017727696
2. Ames, B. N. (1983). Dietary carcinogens and anticarcinogens. Science, 221(4617), 1256–1264.
3. Anonim (2022). Ulusal Bilim Konseyi Yağ Bilim Raporu. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Sağlık Bakanlığı Yayın no:1225. ISBN: 978 975 590 815 1, Ankara 2022. www.beslenmehareket.hsgm.gov.tr
4. Bach-Faig, A., Berry, E. M., Lairon, D., Reguant, J., Trichopoulou, A., Dernini, S., Medina, F. X., Battino, M., Belahsen, R., Miranda, G. & Serra-Majem, L. (2011). Mediterranean diet pyramid today. Science and cultural updates. Public Health Nutrition, 14(12A), 2274–2284. https://doi.org/10.1017/ s1368980011002515
5. Barbaros, B., ve Kabaran, S. (2014). Akdeniz diyeti ve sağlığı koruyucu etkileri. Beslenme ve Diyet Dergisi, 42(2), 140–147.
6. Baysal, A. (1996). Sağlıklı beslenme ve Akdeniz diyeti. Beslenme ve Diyet Dergisi, 25(1), 21– 29.
7. Baysal, A. (2012). Beslenme (14. baskı). Ankara: Hatipoğlu Yayınları.
8. Beunza, J.-J., Toledo, E., Hu, F. B., Bes-Rastrollo, M., Serrano-Martínez, M., Sánchez- Villegas, A., … & Martínez González, M. A. (2010). Adherence to the Mediterranean diet, long-term weight change and incident overweight or obesity: The Seguimiento Universidad de Navarra (SUN) cohort. The American Journal of Clinical Nutrition, 92(6), 1484–1493. https://doi.org/10.3945/ajcn.2010.29764

9. Can, Z. (1994). Zeytinyağı mucizesi. Hürriyet Gazetesi. İstanbul, Türkiye.
10. Demirci, M., ve Bölükbaşı, B. (2003). Akdeniz beslenme tarzında zeytinyağının önemi. In Türkiye I. Zeytinyağı ve Sofralık Zeytin Sempozyumu Bildirileri (2–3 Ekim 2003, Çiğli- İzmir). İzmir: Tariş Zeytinyağı Üretim Tesisleri. (Yayın No: TEAE-112; ISBN 975- 407-144-6)
11. Ekim, M., Ekim, H., ve Tuncer, M. (2022). Derin ven trombozundan korunmada Akdeniz diyetinin rolü. Van Tıp Dergisi, 29(1), 114–119. https://doi.org/10.5505/vtd.2022.56255
12. Ersoy, G., ve Özdemir, G. (2010). Akdeniz diyetinin sağlığa yararları. Türkiye Klinikleri Journal of Cardiovascular Sciences, 22(1), 75–84.
13. Harwood, J. L., & Yaqoob, P. (2002). Nutritional and health aspects of olive oil. European Journal of Lipid Science and Technology, 104, 685–697. https://doi.org/10.1002/1438- 9312(200210)104:9/10<685::AID-EJLT685>3.0.CO;2-Q
14. Karasabina, S., İflazoğlu, N., Karakuş, H., ve Kuvvetli, M. (2016). Mutfaktaki kutsal emanet. Zeytin Bilimi, 6(2), 99–104.
15. Keys, A., Menotti, A., Karvonen, M. J., Aravanis, C., Blackburn, H., Buzina, R., … & Toshima, H. (1986). The diet and 15 year death rate in the seven countries study. American Journal of Epidemiology, 124(6), 903–915.
16. Kırmızıkuşak, D., ve Yaman, M. (2021). Fonksiyonel bir gıda: Zeytinyağı. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 4(6), 587–596.
17. Özata, E., ve Cömert, M. (2016). Zeytinyağı ve sağlıklı yaşam. Zeytin Bilimi, 6(2), 105–110.
18. Özdoğan, M. (2025). Beslenme ve yağlar. Erişim tarihi: 10 Eylül 2025, https://drmelekvuslatozdogan.com/yaglar/
19. Özer, E. R., ve Tekinşen, K. K. (2021). Akdeniz diyeti ve sağlık. Akademik Et ve Süt Kurumu Dergisi, (2), 13–23.
20. Panagiotakos, D. B., Chrysohoou, C., Pitsavos, C., & Stefanadis, C. (2006). Association between the prevalence of obesity and adherence to the Mediterranean diet: The ATTICA study. Nutrition, 22(5), 449–456. https://doi.org/10.1016/j.nut.2005.11.004
21. Panza, F., Solfrizzi, V., Colacicco, A. M., D'Introno, A., Capurso, C., & Torres, F. (2004). Mediterranean diet and cognitive decline. Public Health Nutrition, 7(7), 959–963.
22. Scarmeas, N., Stern, Y., Tang, M. X., Mayeux, R., & Luchsinger, J. A. (2006). Mediterranean diet and risk for Alzheimer’s disease. Annals of Neurology, 59(6), 912–921.
23. Schröder, H. (2007). Protective mechanisms of the Mediterranean diet in obesity and type 2 diabetes. Journal of Nutritional Biochemistry, 18(3), 149–160. https://doi.org/10.1016/j.jnutbio.2006.05.006
24. Sofi, F., Cesari, F., Abbate, R., Gensini, G. F., & Casini, A. (2008). Adherence to Mediterranean diet and health status: Meta-analysis. BMJ, 337, 1–7.
25. Tokay, A., Yılmaz, C., Bülbül, N., Boyraz, Ö., & Bölük, S. (2022). The Mediterranean diet’s place in sustainability: One of the sustainable nutrition diet models. Journal of TOGU Health Sciences, 2(2), 187–201.
26. Toobert, D. J., Glasgow, R. E., Strycker, L. A., Barrera, M., Jr., Radcliffe, J. L., & Wander, R. C. (2003). Biologic and quality of life outcomes from the Mediterranean lifestyle program: A randomized clinical trial. Diabetes Care, 26(8), 2288–2293.
27. Trichopoulou, A. (2004). Traditional Mediterranean diet and longevity in the elderly: A review. Public Health Nutrition, 7(7), 943–947.
28. Tunalıoğlu, R., Tiryaki, Y. G., Tan, S., ve Taşkaya, B. (2003). Dünya zeytinyağı tüketimindeki gelişmeler; bu gelişmeyi destekleyen çalışmalar ve Türkiye zeytinyağı tüketimindeki değişimler. In Türkiye I. Zeytinyağı ve Sofralık Zeytin Sempozyumu Bildirileri. Çiğli– İzmir.
29. Uçak, S., ve Kızıltan, G. (2021). Akdeniz diyeti ve kanser. Başkent Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 6(2), 105–121.
30. Willett, W. C., Sacks, F., Trichopoulou, A., Drescher, G., Ferro-Luzzi, A., Helsing, E., … Trichopoulos, D. (1995). Mediterranean diet pyramid: A cultural model of healthy eating. American Journal of Clinical Nutrition, 61(Suppl.), 1402S–1406S.
31. Yücel, S., ve Özçimen, D. (2010). Zeytin ve zeytinyağının insan sağlığı üzerine etkileri. Zeytin ve zeytinyağı sektörü ortak akıl ve güçbirliği toplantıları sonuç bildirgesi. Temmuz 2010.