Agricultural Activities in the District Center of Menemen in the Mid-19th Century

Yıl 2025, Cilt: 34 Sayı: 2, 375 - 396, 30.12.2025

Didem Sevtap Kaya

https://doi.org/10.51800/ecd.1727242

Öz

This study examines the agricultural activities carried out in the center of Menemen District, located on the plain formed and irrigated by the Gediz River. In the mid-19th century, Menemen was an important agricultural center. The study focuses on the agricultural practices of individuals residing in the neighborhoods that constitute the district center, based on temettuat (tax assessment) registers. The dividend registers also provide detailed information about the agricultural income sources of the people. For this purpose, the temettu registers written in Ottoman Turkish belonging to the central of Menemen district were transcribed and the resulting quantitative and qualitative data were analyzed and interpreted. Findings show that at least 49.6% of the active population in the district center was engaged in agriculture-related occupations. Of the 25.358,5 acres of land used for agricultural activities, 39,1% was cultivated land, 38,2% is uncultivated land or fallow land, and 22,7% was rented land. Of the cultivated and planted lands, 93.2% consisted of fields, 6.4% vineyards, and 0.5% gardens. Small-scale farms (10 dönüms or less) made up 49% of all agricultural enterprises that belonging to individuals in the district center. Wheat, barley, sesame, millet, cowpea, cotton, and tobacco were grown in the fields by individuals residing in the district center. In addition, products were obtained from olive, oak and fig trees. The total number of livestock was 31,587, comprising 94.4% small ruminants, 3.9% pack and riding animals, and 1.7% cattle. Beekeeping was also practiced with 752 hives. 51,2% of the tithe tax was collected from livestock production and 48.8% from crop-based agricultural income. Although the settlement we examined was a district center in the 19th century, agricultural activities were carried out intensively.

Anahtar Kelimeler

Menemen District , agriculture , agricultural products , Historical geography , Temettuat registers

19. Yüzyılın Ortalarında Menemen Kaza Merkezinde Tarımsal Faaliyetler

Öz

Bu çalışmada Gediz Nehri’nin oluşturduğu ve suladığı ovada yer alan Menemen kazasının merkezinde ikamet eden kişiler tarafından gerçekleştirilen tarımsal faaliyetler ele alınmıştır. Menemen kazası, XIX yüzyılın ortalarında Anadolu’daki önemli tarım merkezlerinden birisidir. Çalışmanın odak noktası Menemen kazası merkezini oluşturan mahallelerde ikamet eden kişilerin gerçekleştirdiği tarımsal faaliyetleri temettuat defterleri üzerinden yorumlamaktır. Temettuat defterleri kişilerin tarımsal gelir kaynakları hakkında da ayrıntılı bilgi vermektedir. Bu amaçla Menemen kaza merkezine ait Osmanlı Türkçesiyle yazılmış temettuat defterleri transkript edilmiş ve ortaya çıkan nicel ve nitel veriler analiz edilerek yorumlanmıştır. Buna göre kaza merkezinde ikamet eden aktif nüfusun en az %44,7’si tarımsal faaliyetler içerisinde bulunan meslekler icra etmektedir.
Tarımsal faaliyetlere konu olan 25.359 dönüm arazinin %39’u ekili-dikili arazi, %38’i ekili-dikili olmayan veya nadasa ayrılan arazi, %23’ü kiraya verilen arazilerdir. Ekili-dikili arazilerin %93’ü tarla, %6’sı bağ, %1’i bahçelerden oluşmaktadır. Kaza merkezindeki kişilere ait tarım işletmelerinin %49’u 10 dönüm ve altındaki küçük işletmelerdir. Kaza merkezinde ikamet eden kişilere ait tarlalarda; buğday, arpa, susam, darı, börülce, pamuk ve tütün yetiştirilmektedir. Ayrıca zeytin, meşe ve yemiş ağaçlarından da ürün elde edilmektedir. Kaza merkezindeki kişilere ait hayvanlarının toplamı 31.587’dir. Hayvanların %94’ü küçükbaş, %4’ü yük ve binek, %2’si ise büyükbaştır. Ayrıca 752 adet kovanla arıcılık yapılmaktadır. Öşür vergisinin %51’i hayvansal üretimden; %49’u tarımsal gelirlerden alınmıştır. İncelenen yerleşme XIX. yüzyılda her ne kadar kaza merkezi olsa da tarımsal faaliyetler yoğun bir şekilde yapılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Menemen kazası , tarım , tarımsal ürünler , Tarihi coğrafya , Temettuat defterleri

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, B.O.A. ML. VRD. TMT. 2345, Menemen Kazası Temettuat defteri (B.O.A. ML. VRD. TMT. 2345)
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi, B.O.A. ML. VRD. TMT. 2347, Menemen Kazası Temettuat defteri (B.O.A. ML. VRD. TMT. 2347)
• Aydın Vilayeti (1879/1296). Aydın vilâyeti salnâmesi. (Def’a 1).
• Aydın Vilayeti (1888/1304). Aydın vilâyeti salnâmesi. (Def’a 10).
• Aydın Vilayeti (1893/1311). Aydın vilâyetine mahsus salnâme. (Def’a 14).
• Aydın Vilayeti (1894/1312). Aydın vilâyetine mahsus salnâme. (Def’a 15).
• Aliağaoğlu, A. (2019). Tarihsel süreçte Dünya’da ve Türkiye’de tarım coğrafyası alanındaki çalışmalar. Coğrafi Bilimler Dergisi/Turkish Journal of Geographical Sciences, 17(2), 367-383. doi: https://doi.org/10.33688/aucbd.581678
• Bakkal, C. (1994). Menemen kazası xv-xvııı. yüzyıllar. Yayımlanmamış doktora tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilgiler Enstitüsü, İzmir.
• Bilgi, N. (2001). 1842 yılında Saruhan Sancağı’nın nüfusu ve idarî bölünüşü. Manisa Araştırmaları, 1, 87-122.
• Cuinet, V. (1894). La Turquie d’Asie: géographie administrative, statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l’Asie-Mineure. C: III, Les Editions Isis.
• Çadırcı, M. (2013). Tanzimat döneminde Anadolu kentlerinin sosyal ve ekonomik yapısı. Türk Tarih Kurumu Yayınları. Doğanay, H. & Çavuş, A. (2016). Türkiye ekonomik coğrafyası. Pegem Akademi.
• Doğer, E. (1998). İlk iskanlardan Yunan işgaline kadar Menemen ya da Tarhaniyat tarihi. Sergi Yayınevi.
• Gonca, N. (2005). Cumhuriyet’in ilk yıllarında Menemen kazası (1923-1933). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Manisa.
• Gökmen, E. (2010). XIX. yüzyıl ortalarında Alaşehir’de tarım ve hayvancılık. Gazi Akademik Bakış, 3(6), 213-236.
• Gümüşçü, O. (2018). Kaynaklarıyla tarihi coğrafya. Yeditepe Yayınevi, İstanbul.
• Gümüşçü, O. & Yiğit, İ. (2023). Mekan, yöntem ve teknikleriyle tarihi coğrafya. Yeditepe Yayınevi, İstanbul.
• Güran, T. (1998). 19. yüzyıl Osmanlı tarımı. Eren Yayınları.
• Güran, T. (2003). Osmanlı dönemi tarım istatistikleri 1909, 1913 ve 1914. Türkiye İstatistik Kurumu Matbaası.
• Güran, T. (2011). XIX. yüzyılda temettüat tahrirleri. H. İnalcık, Ş. Pamuk (Eds) içinde, Osmanlı Devleti’nde bilgi ve istatistik. (s. 73-94). Türkiye İstatistik Kurumu Matbaası.
• Işık, Ş. (1999). Tarihsel coğrafya açısından temettuat defterlerinin değerlendirilmesi ve Aşağı Akçay Havzası örneği. Ege Coğrafya Dergisi, 10(1), 239-280.
• İnal, S. (1958). Türkiye’de tarih boyunca palamut meşesi (quercus aegilops) ve sağladığı faydalar. Journal of the Faculty of Forestry Istanbul University, 7(1), 1-48. doi: https://doi.org/10.17099/jffiu.25966
• İnalcık, Halil (2000). Osmanlı İmparatorluğunun ekonomik ve sosyal tarihi, C: I, Eren Yayınları.
• İzmir Vilayeti İstatistik Kalemi (1927). İzmir vilayeti 1926 istatistiki. Hafız Ali Matbaası.
• İzmir Vilayeti İstatistik Müdüriyeti (1929). İzmir vilayeti salnamesi 1927-1928. Bilgi Matbaası.
• Kanberoğlu, N. (2019). II. meşrutiyet dönemi İzmir’den Amerika’ya ihraç edilen ürünler (1909-1911). Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(4), 216-238. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.543052
• Kenar, F., & Yiğit, A. (2025). Kentsel tarıma uygun alanların analitik hiyerarşi sürecine (ahs) göre belirlenmesi: Menemen örneği. Socıal Scıence Development Journal, 10(49), 148-163. https://doi.org/10.5281/zenodo.15002593
• Kütükoğlu, M. (2000). İzmir tarihinden kesitler. İzmir Büyükşehir Belediyesi Kent Kitaplığı.
• McGowan, Bruce (2004). Ayanlar çağı, 1699-1812, H. İnalcık, D. Quataert (Eds) içinde, Osmanlı İmparatorluğunun ekonomik ve sosyal tarihi. C:II (s. 761-884). Eren Yayınları.
• Menemen Belediyesi (1939). Menemen kasabası imar işleri programı. Dereli Basımevi.
• Öz, D. (2005). 19. yüzyıl ortalarında Menemen Kazası’nın köylerinin sosyal ve ekonomik yapısı. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilgiler Enstitüsü, İzmir.
• Özgün, C. (2011). İzmir ve artalanında tarımsal üretim ve ticareti. Yayımlanmamış doktora tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
• Özgün, C. (2012). XIX. yüzyılın ortalarında Foça kasabasında tarımsal arazi kullanımı ve verimlilik. The Journal of Academic Social Science Studies. 5, 371-395. doi:10.9761/jasss_313
• Quataert, D. (1985). Osmanlı İmparatorluğu’nda tarımsal gelişme, Tanzimat’tan cumhuriyet’e Türkiye ansiklopedisi, C:6, (1556-1562). İletişim Yayınları.