Türkiye Turizminde Büyümeyi Tartışmak (Mümkün mü?)

Öz

Türkiye turizminde son yıllarda önemli birçok değişme ve gelişme yaşandı. Geçen yarım yüzyıllık süreçte Türkiye turizminin geçirdiği mekânsal, toplumsal, politik, ekonomik, çevresel değişimin boyutlarını ele alan eleştirel çalışmalar çok az da olsa bulunmakla birlikte, bu değişimin temel motivasyonunu oluşturan turizmin büyümeye dayalı gelişme düşüncesi ve bu düşüncenin ortaya çıkardığı açık veya örtük sorunlar yeteri kadar tartışılmamış ve incelenmemiştir. Çünkü turizme yön verenlerin, turizm işletmecilerinin, sivil toplum temsilcilerinin, politikacıların, turizm akademisyenlerinin büyük çoğunluğu için büyümesiz bir turizm düşünülemez. Önemli olan kıyıların, doğanın, yeşilin, ormanların, kültürün, yerelin yok olması değil, turizm piyasasının sürekli büyümesidir. Bundan dolayı Türkiye turizminin büyüme odaklı yaklaşımlara bağlı patika bağımlılığından kurtulmasının zor olduğunu biliyoruz fakat bu konunun tartışılması gerektiğini düşünüyoruz. Bu çalışma bu alandaki boşluğu doldurmaya yönelik bir girişim çabasıdır. Çalışmada öncelikle büyüme sorunu ele alınmış, devamında turizmdeki büyüme yaklaşımına ve Türkiye turizminin büyüme sürecine yer verilmiş, son olarak Türkiye turizminde büyümenin neden sorun olduğu tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Büyüme Paradigması
• Patika Bağımlılığı
• Turizm
• Türkiye.

Discussing Growth in Türkiye Tourism (Is it Possible?)

Öz

There have been many important developments and improvements in Türkiye tourism in recent years. Although there are very few critical studies addressing the dimensions of spatial, social, political, economic and environmental change that Türkiye tourism has undergone in the last half century, the growth-based development idea of tourism, which is the main motivation of this change, and the explicit or implicit problems that this idea has brought about, have not discussed and examined sufficiently. Because for the vast majority of tourism operators, civil society representatives, politicians, and tourism academics, tourism without growth is unthinkable. What matters is not the disappearance of coastlines, nature, greenery, forests, culture, or local identity, but the continuous growth of the tourism market. For this reason, it is difficult for Türkiye tourism to break free from its path dependency on growth-oriented approaches. However, we think this issue should be discussed.This study is an attempt to fill this gap. The study first addresses the problem of growth, then presents the growth approach in tourism and the growth process of Türkiye tourism, and finally discusses why growth is a problem in Türkiye tourism.

Anahtar Kelimeler

• Growth Paradigm
• Path Dependence
• Tourism
• Türkiye

Kaynakça

1. Akçomak, İ.S. (2018). Ahlaksız Büyüme. Ankara: Efil Yayınevi.
2. Andriotis, K. (2018). Degrowth In Tourism: Conceptual, Theoretical and Philosophical Issues. CABI.
3. Aslan, S., & Aslan, A. (2021). Üç Tarafımız Müşterek Deniz, Dört Tarafımız Çitleme. Türk Turizm Araştırmaları Dergisi, 4(3), 2985–3001.
4. Aykaç, A. (2009). Yeni İşler Yeni İşçiler Turizm Sektöründe Emek. İstanbul: İletişim Yayınları.
5. Bağmancı, M.F., & Kervankıran, İ. (2024). Turizmde Yaşanan Krizler ve Dayanıklılık Teorisi. Baykal, F. ve Emekli, G. (Ed.) Cumhuriyet’in 100. Yılında Turizm Coğrafyasının Güncel Konuları İçinde (53-84). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
6. Bahçeci, D. (2014). Rio Artı Yirmi Sonrası Küresel İsyan Zamanıdır, Kolektif Ekososyalist Dergi, Sayı 12, Sayfa 6.
7. Barke, M., & France, L. (1986). Tourist Accommodation In Spain 1971–1981. Tourism Management, 7(3), 181-196.
8. Baykal, F., Emekli, G., & Oğan, O. (2023). Türkiye Turizminin Son Elli Yılı (1973-2022): Politikalar, Stratejiler ve Krizler Bağlamında Yabancı Turist Talebinin Değerlendirilmesi. Ege Coğrafya Dergisi, 32 (Cumhuriyet’in 100. Yılı Özel Sayısı), 47-68.

9. BBC. (2023, Ağustos 27). Hallstatt: Austrian town protests against mass tourism. Ağustos 29, 2023 tarihinde BBC: https://www.bbc.com/news/world-europe-66634889 adresinden alındı
10. Buitrago Esquinas, E. M., Foronda Robles, C., & Yñíguez Ovando, R. (2023). A Literature Review on Overtourism To Guide The Transition To Responsible Tourism. Revista De Estudios Andaluces, (45), 71-90.
11. Butler, R. (2017). Tourism and Resilience. CABI.
12. Curran, T., (2024). Mükemmellik Tuzağı (Çev: Emre Can Ercan). Kronik Yayınları.
13. Çuhadar, M. & Isayeva Aksoy, S. (2022). Turizmde Metalaşmanın İzini Sürmek: İlgili Çalışmalar Üzerine Bir Değerlendirme. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 5(2), 899-931.
14. Davidson, D. J. (2010). The Applicability Of The Concept Of Resilience To Social Systems: Some Sources of Optimism and Nagging Doubts. Society and Natural Resources, 23(12), 1135-1149.
15. Diken. (2024, Temmuz 10). Barcelonalılar turist kovalıyor: Peki ama niye?. Temmuz 11, 2024 tarihinde Diken: https://www.diken.com.tr/barcelonalilar-turist-kovaliyor-peki-ama-niye/ adresinden alındı
16. Doğmuş, O.E. (2010). Antalya Örneğinde Ulusal Turizm Politikalarının Sorgulanması, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Şehir ve Bölge Planlama Bölümü, İzmir.
17. Emekli, G. (2024). Kültürel Turizmin Değişimi ve Covid-19 Küresel Salgını Baykal, F. ve Emekli, G. (Ed.) Cumhuriyet’in 100. Yılında Turizm Coğrafyasının Güncel Konuları İçinde (427-452). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
18. EUROSTAT, (2021). Aralık 7, 2024 tarihinde EUROSTAT: https://ec.europa.eu/eurostat/documents/3217494/5628504/KS-40-01-666-FR.PDF/ff0abde3-19a9-4ea5-b7bf-11fa860a3289?version=1.0 adresinden alındı
19. Evrensel (2025, Temmuz 26). Turizm sektörü büyüyor, sömürü katmerleniyor. Temmuz 26, 2025 tarihinde Evrensel: https://www.evrensel.net/haber/563003/prof-dr-aslihan-aykac-anlatti-turizm-sektoru-buyuyor-somuru-katmerleniyor adresinden alındı
20. Fletcher, R., Blanco-Romero, A., Blázquez-Salom, M., Cañada, E., Murray Mas, I., & Sekulova, F. (2021). Pathways To Post-Capitalist Tourism. Tourism Geographies, 1-22.
21. Garcia, F. A. (2014). A Comparative Study Of The Evolution Of Tourism Policy In Spain And Portugal. Tourism Management Perspectives, 11, 34-50.
22. Gazeteoksijen. (2024, Nisan 18). Amsterdam'da otel inşaatı yasaklandı. Mayıs 11, 2024 tarihinde Gazeteoksijen: https://gazeteoksijen.com/dunya/amsterdamda-otel-insaati-yasaklandi-208834 adresinden alındı
23. Gazeteoksijen. (2024, Nisan 30). NYT'den 15 Haziran uyarısı: Avrupa'daki turizm karşıtı gruplar eyleme hazırlanıyor. Mayıs 12, 2024 tarihinde Gazeteoksijen: https://gazeteoksijen.com/new-york-times/nytden-15-haziran-uyarisi-avrupadaki-turizm-karsiti-gruplar-eyleme-hazirlaniyor-240793 adresinden alındı
24. Gazeteoksijen. (2024, Temmuz 8). İtalyan tatil cenneti Agrigento'dan turistlere: Gelmeyin suyumuz yok!. Temmuz 30, 2024 tarihinde Gazeteoksijen: https://gazeteoksijen.com/seyahat/italyan-tatil-cenneti-agrigentodan-turistlere-gelmeyin-suyumuz-yok-216226 adresinden alındı
25. Hall, C. M., Lundmark, L., & Zhang, J. (2021). Degrowth and Tourism: New Perspectives On Tourism Entrepreneurship, Hall, C. M., (Eds). Destinations and Policy. Routledge.
26. Hall, C. M., Prayag, G., & Amore, A. (2018). Tourism and Resilience: Individual, Organisational and Destination Perspectives. Channel View Publications.
27. Harvey, D. (2014). Postmodernliğin Durumu (Çev. Sungur Savran). Metis Yayınları. (Kitabın Orijinal Basımı 1989).
28. Hickel, J. (2021). Çoğu Zarar Azı Karar, Metis Yayın Yayınları.
29. Hickel, J., & Kallis, G. (2020). Is green growth possible?. New political economy, 25(4), 469-486.
30. Higgins-Desbiolles, F. (2017). Sustainable Tourism: Sustaining Tourism Or Something More? Tourism Management Perspectives, 25, 157–160.
31. Higgins-Desbiolles, F. (2023). Subsidiarity in Tourism and Travel Circuits in the Face of Climate Crisis. Current Issues In Tourism, 26(19), 3091-3101.
32. Higgins-Desbiolles, F., & Everingham, P. (2022). Degrowth in Tourism: Advocacy for Thriving not Diminishment. Tourism Recreation Research, 1-5.
33. Higgins-Desbiolles, F., Carnicelli, S., Krolikowski, C., Wijesinghe, G., & Boluk, K. A. (2019). Degrowing Tourism: Rethinking Tourism. Journal Of Sustainable Tourism, 27(12), 1926–1944.
34. INSEE (L’Institut National De La Statistique Et Des Études Économiques). (2024). Aralık 12, 2024 tarihinde INSEE: https://www.insee.fr/fr/statistiques/1371840?sommaire=1371841
35. Işık, Ş. & Zoğal, V. (2017). Turizm Kentleşmesi Kavramı: Antalya Örneği. Ege Coğrafya Dergisi. 26(2), 71-94.
36. Jackson, T. (2023). Büyüme Sonrası- Kapitalizmden Sonra Yaşam. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
37. Kaçar, S. & Kervankıran, İ. (2024). Gündelik Hayat ve Turizm: Kesişimsellikler, İlişkisellikler ve Pratikler. Baykal, F. ve Emekli, G. (Ed.) Cumhuriyet’in 100. Yılında Turizm Coğrafyasının Güncel Konuları İçinde (53-84). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
38. Karay, R.H. (2014). Memleket Yazıları-2 Kırk Yıl Evvel Kırk Yıl Sonra Anadolu’da. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
39. Kervankıran, İ. & Bağmancı, M. F. (2020). Bildiğimiz Turizmin Sonu Mu? COVID-19’un Türkiye’deki Turizm Hareketliliğine Etkisi. Türk Coğrafya Dergisi (76), 19-32.
40. Kervankıran, İ. & Sert Eteman, F. (2020). Turizm ve Bölgesel Gelişme: Türkiye’de İllerin Turizm Gelişmişlik Düzeylerinin Belirlenmesi. Ege Coğrafya Dergisi, 29(2), 125-140. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ecd/issue/58525/762344
41. Kervankıran, İ. & Sert Eteman, F. (2023). Does Tourism Reduce Regional Inequality? Spatial Appearance of Tourism Development in Turkey. Almatourism- Journal of Tourism, Culture and Territorial Development, 13(24), 30–50. https://doi.org/10.6092/issn.2036-5195/10876
42. Kervankıran, İ., Çuhadar, M. & Isayeva Aksoy, S. (2022). Turizm Planlarına Politik Ekolojinin Penceresinden Bakmak. Journal Of Gastronomy, Hospitality and Travel, 5(1), 366-380.
43. Kılıç, M., Kervankıran, İ. & Temurçin, K. (2025). Neyi, Kimden Koruyoruz? Türkiye’deki Millî Parkların Politik Ekoloji Çerçevesinde Değerlendirilmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi (63), 97-124.
44. Kültür ve Turizm Bakanlığı, (2023). Nisan 6, 2024 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanlığı: https://yigm.ktb.gov.tr/tr-201131/tesis-istatistikleri.html adresinden alındı
45. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2025, Mart 5). Türkiye, turizmde rekorlarla yoluna devam ediyor. Mayıs 25, 2025 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanlığı: https://basin.ktb.gov.tr/TR-394112/bakan-ersoy-turkiye-turizmde-rekorlarla-yoluna-devam-ediyor
46. Latouche, S. (2009). Farewell To Growth. UK: Polity Press
47. Lew, A.A. (2014). Scale, Change and Resilience In Community Tourism Planning. Tourism Geographies 16(1): 14-22.
48. Livaneli, Z. (2021). Balıkçı ve Oğlu. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
49. Martin, R. & Sunley, P. (2006). Path dependence and regional economic evolution. Journal of Economic Geography. 6(4), 395–437.
50. Murray, I., Fletcher, R., Blázquez-Salom, M., Blanco-Romero, A., Cañada, E., & Sekulova, F. (2023). Tourism And Degrowth. Tourism Geographies, 1-11.
51. Niewiadomski, P. (2020). COVID-19: From Temporary De-Globalisation To A Re-Discovery Of Tourism?. Tourism Geographies 22:3, 651-656.
52. Odatv. (2024, Nisan 29). Yeni nesil persona non grata: Evine dön turist adam... "İçkilerinize tükürüyoruz". Nisan 29, 2024 tarihinde Odatv: https://www.odatv.com/analiz/yeni-nesil-persona-non-grata-evine-don-turist-adam-ickilerinize-tukuruyoruz-120040976 adresinden alındı
53. Oklevik, O., Gössling, S., Hall, C. M., Steen Jacobsen, J. K., Grøtte, I. P., & Mccabe, S. (2019). Overtourism, Optimisation, and Destination Performance İndicators: A Case Study Of Activities In Fjord Norway. Journal Of Sustainable Tourism, 27(12), 1804-1824.
54. Öksüz, M. (2020). Coğrafyanın Çorabı ve Pabucu: Bir Coğrafya Sözleşmesi Olarak Renk Körlüğü. Birikim. Sayı: 378. 89-107.
55. Özgür, E. M., & Yavan, N. (2013). Türk Coğrafyacılarının İç Hesaplaşması: Neden Başaramadık? Nasıl Başarabiliriz? Beşeri Coğrafya Dergisi, 1(1), 14-38.
56. Pechlaner, H., Innerhofer, E., & Erschbamer, G. (2020). Overtourism, Tourism Management and Solutions, Routledge.
57. Servigne, P. & Stevens, R. (2024). Her Şey Nasıl Çökebilir? İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
58. Sevgili, S. (2025). Su Kesintilerinden Su Krizine: Türkiye’nin Su Güvenliği Açmazı. Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı-Ağustos 2025.
59. Sigala, M. (2020). Tourism and COVID-19: Impacts And Implications For Advancing And Resetting İndustry And Research. Journal Of Business Research, 117, 312-321. Https://Doi.Org/10.1016/J. Jbusres.2020.06.015
60. Soyak, M. (2013). Uluslararası Turizmde Son Eğilimler ve Türkiye’de Turizm Politikalarının Evrimi. Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi, (4), 1-18.
61. Sözcü. (2024, Ekim 27). Turistik kentte ziyaret ücretine yüzde 100 zam geliyor. Ekim 30, 2024 tarihinde Sözcü: https://www.sozcu.com.tr/turistik-kentte-ziyaret-ucretine-yuzde-100-zam-geliyor-p98278 adresinden alındı
62. Sözcü. (2024, Mayıs 27). Turizm karşıtı isyan büyüyor... Binlerce kişi sokağa döküldü. Mayıs 28, 2024 tarihinde Sözcü: https://www.sozcu.com.tr/turizm-karsiti-isyan-buyuyor-binlerce-kisi-sokaga-dokuldu-p50317 adresinden alındı
63. Şardağ, A., & Kervankıran, İ. (2022). Turizm mekanlarının yeniden üretimle metalaş(tırıl)ması: Mevlana Müzesi ve çevresi. Türk Coğrafya Dergisi (80), 71-86.
64. Theguardian. (2024, Aralık 31). Venice to limit tourist group size to 25 to protect historic city. Ocak 2, 2025 tarihinde Theguardian: https://www.theguardian.com/world/2023/dec/31/venice-to-limit-tourist-group-size-to-25-to-protect-historic-city adresinden alındı
65. Tırı, F. V. & Kervankıran, İ. (2024). Turizm Mekânlarını Post-Modern Coğrafyalarla Birlikte Düşünmek. Geographies, Planning & Tourism Studios, 4(1): 67-78.
66. Tuncel, V. (2019). Kalkınma Planlarının Turizm Politikaları Perspektifinde Değerlendirilmesi. Tourism And Recreation, 1(2), 58-66.
67. Turizmaktüel. (2024, Mayıs 10). Dünyada turizm karşıtlığı yayılıyor: Evine dön... Turizm modern sömürü mü? Mayıs 11, 2024 tarihinde Turizmaktüel: https://www.turizmaktuel.com/haber/dunyada-turizm-karsitligi-yayiliyor-evine-don-turizm-modern-somuru-mu adresinden alındı
68. TurizmGüncel. (2025, 21 Ağustos). İlber Ortaylı’dan kitle turizmi ve otelcilere tepki. Ağustos 21, 2025 tarihinde TurizmGüncel: https://www.turizmguncel.com/haber/ilber-ortaylidan-kitle-turizmi-ve-otelcilere-tepki adresinden alındı
69. Turizm Ekonomi (2025, 12 Ekim). Milli parklar da turizm yatırımlarına açılıyor. Ekim 12, 2025 tarihinde Turizm Ekonomi: https://www.turizmekonomi.com/milli-parklar-da-turizm-yatirimlarina-aciliyor adresinden alındı
70. UNWTO, (2023). Tourism On Track For Full Recovery As New Data Shows Strong Start To 2023. Nisan 15, 2024 tarihinde UNWTO: https://www.unwto.org/news/tourism-on-track-for-full-recovery-as-new-data-shows-strong-start-to-2023 adresinden alındı
71. UNWTO, (2024). Aralık 25, 2024 tarihinde UNWTO: https://www.unwto.org/news/international-tourism-to-reach-pre-pandemic-levels-in-2024 adresinden alındı
72. Wallerstein, I. (2019). Bildiğimiz Dünyanın Sonu. Çev: T. Birkan. İstanbul: Metis Yayınları.
73. Yüksel, A. (2024). Turizmin Gerçekliğini Açığa Çıkarmak: Tanrısal Bir Armağan, Hayali Bir Uçuş, Neoliberal Manipülasyon Yoksa Karabasan mı? - 1. Seyahat ve Otel İşletmeciliği Dergisi, 21(2), 469-491.