17. Yüzyıl Osmanlı Coğrafyasının Gözlemci Tanığı: Evliya Çelebi’nin Coğrafyacı Kimliği Üzerine Bir İnceleme

Yıl 2025, Cilt: 34 Sayı: 2, 357 - 374, 30.12.2025

Faruk Sarıusta , Kübra Erhan

https://doi.org/10.51800/ecd.1750133

Öz

Coğrafya literatürünü oluşturan kaynaklardan biri de seyahatnamelerdir. Anı kayıtları ya da seyahat günlükleri olarak da isimlendirilen seyahatnamelerin tarihi ilk çağa kadar uzanmaktadır. En bilinen eserlerin ortaya çıktığı Ortaçağ da ise bu türe İslam coğrafyacılarının önemli katkıları olmuştur. Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyıl tarihi coğrafyasının kanıtı olan Evliya Çelebi Seyahatnamesi, bu türdeki en önemli eserlerden biridir. Yarım yüzyıllık bir seyahatin metni olan Seyahatname; seyyahın bilgisi, entelektüel bakış açısı ve kendine özgü üslubuyla döneminin coğrafi, tarihi, sosyokültürel özelliklerini aktardığı zengin bir arşivdir. Daha çok gezi-gözleme dayalı derlenen bilgilerle oluşturulan Seyahatname mekanların fiziki ve beşeri coğrafyasına ilişkin konulara göre değişen ayrıntılı anlatımları, mekân ve olgular arasında kıyaslama ve bağlantılarıyla döneminin coğrafi bakış açısını yansıtır. Bu bağlamda başta coğrafyacılar ve tarihçiler olmak üzere çeşitli araştırma alanları için temel bir kaynaktır. Öncelikle bir seyyah olan Evliya Çelebi aynı zamanda Seyahatnamesiyle, devrinin en büyük coğrafyacılarındandır. Bu çalışma Evliya Çelebinin coğrafyacı kimliğini Seyahatname üzerinden yapılan metin analizi ve örneklemlerle ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda Seyahatnamedeki coğrafi unsurlar MAXQDA programı vasıtasıyla kodlanmış ve ciltlere göre dağılımı yapılmıştır. Seyahatname üzerinden yapılan metin analizi sonucu, Seyahatname 17. yüzyıl coğrafyasına ilişkin bir saha çalışması olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte Evliya Çelebinin gözlem, tasvir ve analiz becerileri dönemi koşulları içerisinde değerlendirildiğinde Evliya Çelebiyi bir coğrafyacı kimliğine de sahip kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Evliya Çelebi , Seyahatname , Coğrafya , Mekânsal Betimleme , Tarihi Coğrafya

Exploring the Geographical Perspective of Evliya Çelebi: A Study Based on the Seyahatname in the Context of 17th-Century Ottoman Geography

Öz

Travel writing is one of the sources that constitute geographical literature. Also known as memoirs or travel diaries, such works have their origins in antiquity. During the Middle Ages, Islamic geographers made significant contributions to the genre, producing some of its best-known examples. One of the most prominent examples is Evliya Çelebi’s Seyahatname (Book of Travels), a major work of 17’(th)century Ottoman historical geography. As the written record of a half-century journey, the Seyahatname is a rich archive through which the traveller conveys the geographical, historical and sociocultural characteristics of his era, shaped by his knowledge, intellectual perspective and unique narrative style. The work reflects the geographical worldview of the period through observation-based information, detailed physical and human geographical descriptions of places, and a comparative and relational approach to space and phenomena. In this respect, the Seyahatname is a foundational source for a variety of research fields, particularly geography and history. Although he was primarily a traveller, Evliya Çelebi also emerges as one of the foremost geographers of his time given the scope and depth of his work. This study aims to explore Evliya Çelebi’s geographical identity through a textual analysis of the Seyahatname, supported by selected examples. In this context, the geographical elements in the Travelogue were coded using the MAXQDA program and distributed according to volumes. As a result of the text analysis conducted on the Travelogue, it can be evaluated as a field study on 17th-century geography. However, when Evliya Çelebi's observation, description, and analysis skills are evaluated within the conditions of his time, they also confer upon him the identity of a geographer.

Anahtar Kelimeler

Evliya Çelebi , Seyahatname , Geography , Spatial Description , Historical Geography

Kaynakça

• Bilgili, M., & Kocalar, A. O. (2020). Coğrafya nedir?. Liberal Düşünce Dergisi, 25(99), 145-162.
• Bilgili, M., (2020). Coğrafyada mekân felsefesi üzerine yaklaşımlar. International journal of geography and geography education (Online) , vol.25, no.41, 88-102.
• Develi, H. (2022). Evliya Çelebi’nin izinde. Türkiye Turing ve Otomobil kurumu. https://turing.tr/yayinlar/evliya-celebinin-izinde/
• Dündar, E. (2023). Coğrafyanın Orta Çağ serüveni. U. Sözcü ve A. Türker (Ed.), Geçmişten günümüze coğrafyanın serüveni içinde (s. 32-64). Pegem Akademi̇.
• Dündar, E. (2023). Coğrafyanın bilgi ve iletişim teknolojileri çağında serüveni. U. Sözcü ve A. Türker (Ed.), Geçmişten günümüze coğrafyanın serüveni içinde (s. 32-64). Pegem Akademi̇.
• Çağlar, A. ve Erhan, K. (2023). Coğrafyanın İlk Çağ serüveni. U. Sözcü ve A. Türker (Ed.), Geçmişten günümüze coğrafyanın serüveni içinde (s. 1-30). Pegem Akademi̇.
• Erhan, K., Sarıusta, F., & Erdoğan, H. (2024). Bursa seyyahından cihan seyyahına Evliya Çelebi Seyahatnamesinin Kültür Coğrafyası bakımından değerlendirmesi: Bursa Örneği. HUMANITAS-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 12(24), 109-1
• Elibüyük, M. (1995). Matematik Coğrafya. Ekol Yayınevi, Ankara.
• Özgen, N. (2010). Bilim olarak Coğrafya ve evrimsel paradigmaları. Ege Coğrafya Dergisi, 19(2), 1- 26. Özgüç, N. ve Tümerteki̇̇n, E. (2000). Coğrafya geçmiş, kavramlar ve coğrafyacılar. Çantay Ki̇tabevi̇.
• Özkul, O., & Çomak, N. (2019). Ottoman Geography-an article by Franz Taeschner and an analysis of the transition from eastern scientific tradition to european scientific mentalty. Coğrafya Dergisi, (39),
• Türkay, C. (1999). Osmanlı Türklerinde coğrafya. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
• Kaya, İ. (2014). Nitel araştırma yöntemleri. Y. Arı & İ. Kaya (Ed.), Coğrafya araştırma yöntemleri içinde (124-160). Coğrafyacılar Derneği.
• Tanpınar, A. H., (1999), Beş şehir, Dergâh Yay., İstanbul.
• Yavan, N., 2005. “Bilim Felsefesi bakımından Coğrafyada pozitivist yaklaşım” Ulusal Coğrafya Kongresi Bildiriler Kitabı sf. 405- 411 İstanbul
• Livingstone,, D., Yavan, N., & Kurtar Anlı, C., (2018). Coğrafyanın kısa bir tarihi. International journal of geography and geography education (Online) , no.38, 311-317.
• Bekaroğlu, C. E., & Yavan, N., (2018). Türk Coğrafyacılığında dört gelenek: Ampirik bir analiz. Marmara Coğrafya Dergisi, no.37, 79-93.
• Dağlı, Y., & Kahraman, S. A. (2008). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: Bursa Bolu-Trabzon-Erzurum-Azerbaycan-Kafkasya-Kırım-Girit (10 cilt). Yapı Kredi Yayınları. Dankoff, R. (2012). Seyyah’ı alem Evliya Çelebi’nin dünyaya bakışı (M. Günay, Trans.). Yapı Kredi Yayınları.
• Nalçacı, N. N. (2010). İstanbul’un Tarihsel Kaynakları Olarak Seyahatnameler. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi(16), 523-562.
• Tezcan, N. (2019). Seyyahın kitabı: Evliya Çelebi üzerine makaleler. Yapı Kredi Yayınları.
• Kocabaş, Şakir. “İslâm ve bilim”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, sy. 1 (Aralık 1996): 67-83
• Livingstone, D. (1992). The Geographical tradition: Episodes in the hof a contested enterprise. Oxford, UK: Blackwell.
• Bayartan, M., (2009). Geographıcal space in utopıas. Turkısh Journal Of Socıology-Sosyolojı Dergisi, Vol.3, No.18, 69-