Türkiye Kırsalının Değişen Dinamiklerinin İlişkisel Perspektifle Analizi

Öz

Bu çalışma son çeyrek yüzyıldır Türkiye kırsalında ve tarım coğrafyasında meydana gelen değişimi ve dinamikleri anlamaya yönelik kavramsal analitik bir çerçeve geliştirmeyi önermektedir. Azalan tarımsal üretim, değişen tarımsal ürün deseni, tarım dışı ekonomik faaliyetlerin yaygınlaşması ve azalan kırsal nüfus ile temsil edilen bu değişim ve dönüşümün sadece kırsal yapıya ilişkin niteliklerle anlaşılamayacağını ileri sürmektedir. Söz konusu dönüşümün ancak kentsel ve kırsal süreçleri birbiriyle bağlantılı ilişkisel şekilde ele alan yeni yaklaşımlarla ortaya konulabileceğini savunmaktadır. Çalışma, kırsal dönüşümü çoklu mekânsal ölçeklerde gerçekleşen çok katmanlı ve çok aktörlü bir süreç olarak kabul etmekte ve bu nedenle ilişkisel analitik çerçevenin gerekliliğini savunmaktadır. Bu açıdan çok boyutlu dinamikleri birbiriyle bağlantılı şekilde düşünmeye imkân veren ilişkisel analitik bir çerçeve için güç geometrisi temelinde bir okumaya gereksinim olduğunu ileri sürmektedir. Bu motivasyondan hareketle Türkiye tarımındaki ve kırsalındaki son dönem gelişmelerin değişik sermaye grupları ile küçük ölçekli üretici arasındaki değişen güç dengeleri üzerinden okunabileceğini önermektedir. Bu bağlamda küçük üreticinin değişik ölçekteki ve türdeki kentli sermaye karşısında pazarlık gücünü yitirdiğini, kırsala nüfuz eden kentsel sermaye türlerinin talep ve koşullarının güncel dönüşümü belirleyen kurumsal ve politik düzenleme mekanizmalarına hâkim olduğunu savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kırsal dönüşüm
• güç geometrisi
• ilişkisel perspektif
• kırsal coğrafya
• tarım

An Analysis of Changing Dynamics of Rural Türkiye from Relational Perspective

Öz

This study suggests a conceptual analytical framework to comprehend the changes and dynamics have taken place in rural areas and agricultural geography of Türkiye over the last quarter century. The study claims the recent change and transformation in the rural, which is represented by diminishing agricultural production, changing product pattern, spreading non-agricultural economic activities and decreasing rural population, cannot be understood or explained only with characteristics belong to the rural structure. Instead, new approaches considering rural and urban dynamics as interrelated processes may be more comprehensive in terms of explanation of this transformation. Considering rural transformation as multi-layered and multi-scaled spatial process, it claims necessity of relational analytical framework for explanation of this change. For that reason, it defends that departing from power geometry based explanations is inevitable for such a relational analytical framework that provides to think multi scaled and multi-dimensional dynamics interrelatedly. In this regard, the study evaluates the recent developments in rural and agricultural geography of Türkiye through changing power balances between various capital groups and small scaled producers or peasants. The study claims small scaled producers have lost their negotiation power against multi-scaled various urban capital groups and demands or requirements of those groups has become more determinative on institutional and political regulation mechanisms shaping the recent transformation.

Anahtar Kelimeler

• Rural transformation
• power geometry
• relational perspective
• rural geography
• agriculture

Kaynakça

1. Aydın, Z. (2001). Yapısal Uyum Politikaları ve Kırsal Alanda Beka Stratejilerinin Özelleştirilmesi: Söke’nin Tuzburgazı ve Sivrihisar’ın Kınık Köyleri Örneği. Toplum ve Bilim, 88(Bahar), 11-32.
2. Aydın, Z. (2016). Çağdaş Tarım Sorunu ve Yeni Köylülük. ODTÜ Gelişme Dergisi, 43 (Nisan), 43-63.
3. Aydın, Z. (2018). Çağdaş Tarım Sorunu. Ankara: İmge Kitabevi.
4. Aysu, A. (2006). Avrupa Birliği ve Tarım. İstanbul: Kalkedon Yayınları.
5. Bakırcı, M. (2017). Türkiye’de Kırsal Kalkınma: Kavramlar-Politikalar-Uygulamalar. Ankara: Nobel Yayınları.
6. Bathelt, H. & Glückler, J. (2003). Toward a Relational Economic Geography. Journal of Economic Geography, 3(2), 117-144.
7. Bathelt, H. & Glückler, J. (2011). The Relational Economy: Geographies of Knowing and Learning. Oxford: Oxford University Press.
8. Bayramoğlu, S. (2005). Yönetişim Zihniyeti: Türkiye’de Üst Kurullar ve Siyasal İktidarın Dönüşümü. İstanbul: İletişim Yayınları.

9. Boratav, K. (1980). Tarımsal Yapılar ve Kapitalizm. Ankara: A.Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
10. Boratav, K. (2023). Türkiye İktisat Tarihi 1908-2015. Ankara: İmge Yayınevi.
11. Ceylan, S. & Somuncu, M. (2018). Kırsal Alanların Dönüşümünü Kavramsal Bakımından Yeniden Düşünmek. A.Ü. TÜCAUM (Dü.) 30. Yıl Uluslararası Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde, (s.1141-1155), 3-6 Ekim, Ankara.
12. Çaşkurlu, S. (2012). Küresel Gıda Krizi: Üçüncü Gıda Rejimi, Küresel Sermaye ve Gelişmekte Olan Ülkeler. Ekonomik Yaklaşım, 23, 161-194.
13. Değirmenci, E. (2017). Türkiye Tarımında Neoliberal Dönüşüm ve Metalaşma. Praksis, 43(1), 765-784.
14. Değirmenci, S. (2021). Türkiye’de Tarım Kapitalistleşirken: Talepler ve Yasalar. İstanbul: SAV Yayınları.
15. Ecevit, M.C., Karkıner, N. & Büke, A. (2009). Köy Sosyolojisinin Daraltılmış Kapsamından Tarım-Gıda-Köylülük İlişkilerine Yönelik Bazı Değerlendirmeler. Mülkiye, 262 (33), 41-61.
16. Eren, Z. C. (2017). Köylülüğün İtibar Kaybı: Bakırçay Havzası Dağ Köylerinden Kadınların Anlatıları ve Kırsal Dönüşüm. Praksis, 43(1), 811-838.
17. Ertaş, S. (2013). Türkiye’de Küçük Üreticilik ve Küçük Üreticiliğin Uluslararasılaşması: Antalya Kumluca Seracılık Örneği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
18. Ertürk, Y. (1998). Kırsal Türkiye’de Cemaat, Gelenek ve Değişme Eğilimleri. T. Bulutay (Der.) içinde, Türkiye’de Tarımsal Yapı ve İstihdam, (s. 95-123). DİE Yayınları.
19. Evrensel, Ö. (2016). Meta Olarak Tohum. SAV Katkı, 2(1), 32-46.
20. Evrensel, Ö. (2018). Türkiye’de Tohumun Metalaşma Süreci. Tarım ve Mühendislik, 120, 4-18.
21. Evrim-Önal, N. (2017). Tarım ve Köylülük “Sorun”larına Dair Bir Tartışma Çerçevesi. Praksis, 43(1), 727-739.
22. Friedmann, H. (1993). The Political Economy of Food: A Global Crisis. New Left Review, 197(1), 29-57.
23. Günaydın, G. (2010). Tarım ve Kırsallıkta Dönüşüm: Politika Transferi Süreci / AB ve Türkiye. Ankara: Tan Kitabevi.
24. Harvey, D. (1975). The Geography of Capitalist Accumulation: a Reconstruction of the Marxian Theory. Antipode, 7(2), 9–21.
25. Harvey, D. (1982). The Limits to Capital. New York: Basil Blackwell.
26. Hobsbawm, E. (2006). Kısa 20.Yüzyıl 1914-1990 Aşırılıklar Çağı. (Çev. Yavuz Alogan). İstanbul: Everest Yayınları.
27. Kaygalak, İ. (2020). Mekân ve Ekonomi: Ekonomik Coğrafyada Yeni Yaklaşımlar. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
28. Kazgan, G. (2013). Tarım ve Gelişme. İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
29. Kepenek, Y. & Yentürk, N. (2001). Türkiye Ekonomisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
30. Keyder, Ç. & Yenal, Z. (2013). Bildiğimiz Tarımın Sonu. İstanbul: İletişim Yayınları.
31. Keyder, Ç. & Yenal, Z. (2020, Eylül 21). Covid-19 Dünyasında Yeni Bir Toplumsal Coğrafyaya Doğru. Mayıs 15, 2025 tarihinde Sarkaç: https://sarkac.org/2020/09/covid-19-dunyasinda-yeni-bir-toplumsal-cografyaya-dogru/ adresinden alındı.
32. Makal, A. (2001). Türkiye’de 1950-1965 Döneminde Tarım Kesiminde İşgücü ve Ücretli Emeğe İlişkin Gelişmeler. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 56(3), 103-140.
33. Massey, D. (1993). Power-Geometry and a Progressive Sense of Place. J. Bird, B. Curtis, T. Putnam, G. Robertson ve L. Tickner (Der.). In Mapping the Futures: Local Cultures, Global Changes. (s. 59-69). Routledge.
34. McDonagh, J. (2012). Rural geography I: Changing Expectations and Contradictions in the Rural. Progress in Human Geography, 37(5), 712–720.
35. McMicheal, P. (2009). A Food Regime Analysis of the World Food Crisis. Agric Hum Values, 26(4), 281-295.
36. Oral, N. (2006). Türkiye Tarımında Kapitalizm ve Sınıflar. Ankara: TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Tarım Politikaları Yayın Dizisi.
37. Osmanlı, N. & Karakayacı, Ö. (2023). Ekonomik Coğrafya Odağında Kırsalı Yeniden Düşünmek: Konya Örneği. Konya Sanat Dergisi, 6, 195-215.
38. Özden, F. (2017). Doğadan Tüketiciye Tarımda Kapitalist Tahakkümün Kimi Görünümleri, Yabancılaşma ve Alternatifler Üzerine. Praksis, 43, 741-764.
39. Singh, J. & Dhillion, S. S. (2004). Agricultural Geography. Tata: McGraw-Hill.
40. Sönmez, A. (2001). Doğu Karadeniz Bölgesi Fındık Üretim Kuşağında Toprak Ağalığı, Köylülük ve Kırsal Dönüşüm. Toplum ve Bilim, 88, 69-105.
41. TAGEM (2021). Bitkisel Yağlar Sektör Politika Belgesi 2020-2024. Ankara: TAGEM Yayınları.
42. Taşdoğan, B. (2019). Uluslararası Çerçevede Gıda Rejimleri, Çok Uluslu Tarım Gıda Şirketleri Ve Sözleşmeli Üreticilik. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(6), 369-383.
43. Tekeli, İ. (2016). Dünya'da ve Türkiye'de Kır-Kent Karşıtlığı Yok Olurken Yerleşmeler İçin Temsil Sorunları. Ankara: İdeal Kent Yayınları.
44. Tunçdilek, N. (1978). Türkiye’nin Kır Potansiyeli ve Sorunları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Yayınları.
45. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu) (2020). Dış Ticaret İstatistikleri. TÜİK.
46. Wirth, L. (1938). Urbanism As a Way of Life. The American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.
47. Woods, M. (2005). Rural Geography. London: Sage.
48. Woods, M. (2009). Rural Geography: Blurring Boundaries and Making Connections. Progress in Human Geography, 33(6), 849–858.
49. Yalçıner-Ercoşkun, Ö. & Yalçın, G. (2014). Türkiye’de 2/B Arazileri ve Kentleşme. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 23(3), 31-54.
50. Yıldırım, A. E. (2020, Aralık 18). Türkiye, Nijer’de 1 milyon hektar alanda tarımsal üretim yapacak. Haziran 25, 2024 tarihinde Tarım Dünyası. https://www.tarimdunyasi.net/2020/12/18/turkiye-nijerde-1-milyon-hektar-alanda-tarimsal-uretim-yapacak/ adresinden alındı.