Türk Parlamento Heyetinin Sovyetler Birliği Gezisi (29 Mayıs-14 Haziran 1963)

Öz

Atatürk ve Lenin’le başlayan Türk-Sovyet dostluk ilişkileri İkinci Dünya Savaşı’ndan itibaren bozulmaya başlamış ve iki ülke arasına soğukluk girmiştir. Uluslararası gelişmeler ve bu gelişmelere tatbik edilen iç ve dış politika prensipleri ve uygulamaları bu bozulmaya neden olmuştur. Özellikle Stalin dönemi Sovyetler’in Türkiye’den toprak talebi, Türkiye’nin işgal ve komünizm korkusu Batı ile olan ilişkilerinde ileri derecede yakınlaşmaya sebep olmuş ve bu durum tersine Sovyetler Birliği’nde tepkilere yol açmıştır. Stalin’in ölümünden sonra Kruşçev Türkiye’yle iyi komşuluk ilişkileri kurmak istemiştir. Dönemin Türkiye Hükümeti ise Kruşçev’in bu çağrılarına temkinli davranmıştır. 27 Mayıs 1960’ta askeri darbeyle devrilen Demokrat Parti Hükümeti’nden sonra Kruşçev yakınlaşma çağrılarına devam etmiştir. Büyükelçilik aracılığıyla Türkiye’nin bir ziyaret gerçekleştirmesini istemiş ve davetlerini sıklaştırmıştır. Sonunda İnönü Hükümeti döneminde, 29 Mayıs-14 Haziran 1963 tarihleri arasında Türk Parlamento Heyeti Sovyetler Birliği’ne dostluk ve kültür gezisi düzenlemiştir.17 gün süren ziyarette Moskova, Stalingrad, Leningrad, Bakü, Taşkent gibi şehirler gezilmiş, sınai, kültürel, sanatsal vb. gelişmeler müşahede edilmiştir. Ziyarette ayrıca Kruşçev ve Brejnev’le de görüşülmüş karşılıklı dostluk temennilerinde bulunulmuştur. Türk Parlamento Heyeti Başkanı Suat Hayri Ürgüplü ziyaret sonunda 21 Haziran’da Başbakan’a rapor sunmuştur. Sovyetler Birliği’ne yapılan ziyaret yeni bir dönemin başlangıcı olmuş, krediler alınmış, kültürel anlaşmalar imzalanmış ve bazı sanayi kuruluşları yürürlüğe girmiştir. Amerika bu ziyaretten hiç memnun olmamıştır. Bu tarihten sonra karşılıklı ziyaretler sıklaşmış ve iki komşu ülke sıcak ilişkilerini sürdürmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Parlamento Heyeti
• Türk-Sovyet İlişkileri
• Ürgüplü
• Ziyaret

THE TURKISH PARLIAMENT DELEGATION'S TOUR TO THE SOVIET UNION (MAY 29-JUNE 14, 1963)

Öz

Turkish-Soviet friendship relations, which began with Atatürk and Lenin, began to deteriorate after the Second World War, and a chill entered relations between the two countries. International developments and the domestic and foreign policy principles and practices applied to these developments caused this deterioration. In particular, the Soviet Union's territorial demands on Turkey during the Stalin era, Turkey's fear of occupation and communism, led to a significant rapprochement in its relations with the West, which in turn provoked reactions in the Soviet Union. After Stalin's death, Khrushchev sought to establish good neighbourly relations with Turkey. The Turkish government of the time responded cautiously to Khrushchev's overtures. After the Democratic Party government was overthrown by a military coup on 27 May 1960, Khrushchev continued his calls for rapprochement. He requested a visit to Turkey through the embassy and intensified his invitations. Finally, during the İnönü Government, a Turkish Parliamentary Delegation organised a friendship and cultural visit to the Soviet Union between 29 May and 14 June 1963. During the 17-day visit, cities such as Moscow, Stalingrad, Leningrad, Baku and Tashkent were visited, and industrial, cultural, artistic and other developments were observed. During the visit, meetings were also held with Khrushchev and Brezhnev, and mutual wishes for friendship were expressed. At the end of the visit, Suat Hayri Ürgüplü, Chairman of the Turkish Parliamentary Delegation, submitted a report to the Prime Minister on 21 June. The visit to the Soviet Union marked the beginning of a new era.

Anahtar Kelimeler

• Parliamentary Delegation
• Turkish-Soviet Relations
• Ürgüplü
• Visit

Kaynakça

1. Akşam Gazetesi. (1963, Mayıs 29, Mayıs 30, Haziran 2, Haziran 10, Haziran 13).
2. Alsan, C. (1976). Türk-Sovyet halklarının kardeşliği. İstanbul: Sorun Yayınları.
3. Arbaç, İ. (2019). Türkiye ve Sovyetler Birliği arasında normalleşme dönemindeki diplomatik ilişkilerin iki ülke basınında yansımaları. M. M. Küçükyılmaz (Ed.), Siyasi, sosyal ve kültürel yönleriyle Türkiye ve Rusya içinde (C. 3, ss. 141–159). Ankara: Berikan Yayınevi.
4. Arcayürek, C. (1985). Cüneyd Arcayürek açıklıyor-4 Yeni demokrasi yeni arayışlar 1960-1965. İstanbul: Bilgi Yayınları.
5. Atak, S. (1956). Harp sonrası dünya 1945–1966. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
6. Balcı, A. (2017). Türkiye dış politikası: İlkeler, aktörler ve uygulamalar. İstanbul: Alfa Yayıncılık.
7. Benhür, Ç. (2022). Türk-Sovyet ilişkileri (1945–1960). Y. Kaya & E. Müezzinoğlu (Ed.), Türk dış politikası: Soğuk Savaş’tan yumuşamaya (1945–1960) (ss. 17–35). Konya: NEÜ Yayınları.
8. Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi. (1963). Dönem 1, Toplantı 2 Tutanakları. Ankara: TBMM Yayınları.

9. Cumhuriyet. (1963, Mayıs 29, Haziran 1, Haziran 2).
10. Çağlayangil, İ. S. (1990). Anılarım. Ankara: Güneş Yayınları.
11. Ekşi, O. (2020). "Beyefendi" Suat Hayri Ürgüplü’nün anıları. İstanbul: MDb Yayınları.
12. Ergüç, V. (2017). Suat Hayri Ürgüplü. T. Bora (Ed.), Türkiye'nin 1960'lı yılları içinde (ss. 539-545). İstanbul: İletişim Yayınları.
13. Gürün, K. (1991). Türk-Sovyet ilişkileri (1920–1953). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
14. Hürriyet. (1963, Mayıs 30, Mayıs 31, Haziran 13, Haziran 15).
15. Karavelioğlu, K. (2007). Bir devrim iki darbe: 27 Mayıs, 12 Mart, 12 Eylül. İstanbul: Gürer Yayınları.
16. Kırpık, C., & Kalkancı, K. (2021). Suat Hayri Ürgüplü Hükümeti döneminde Türk-Sovyet ilişkileri. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 13(1), 285–300.
17. Kolesnikov, A. (2010). Atatürk dönemi Türk-Rus ilişkileri. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
18. Milliyet. (1963, Mayıs 29, Mayıs 30, Haziran 2, Haziran 10, Haziran 13, Haziran 15).
19. Oran, B. (2009). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşı’ndan bugüne olgular, belgeler, yorumlar (Cilt 1). İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Qasımlı, M. (2013). Türkiye–Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği ilişkileri (1960–1980). Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
21. TBMM. (2012). Tarihe düşülen notlar II: Yabancı devlet adamlarının genel kurul konuşmaları. Ankara: TBMM Basımevi.
22. Tellal, E. (2000). Uluslararası ve bölgesel gelişmeler çerçevesinde SSCB–Türkiye ilişkileri 1953-1964. Ankara: Mülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları.
23. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA).(1963, Şubat 5). 54/1265/9255/23.
24. Ulus. (1963, Mayıs 29, Mayıs 31, Haziran 13).
25. Ürgüplü, S. H. (1963). Türk Parlamento heyetinin Sovyet Rusya'yı ziyareti hakkındaki raporu. Ankara.
26. Vatan. (1963, Mayıs 29, Mayıs 30, Mayıs 31, Haziran 7, Haziran 15).
27. Yön Dergisi. (1964). 3(83), 6.