Clothing as an Instrument of Legitimacy and Authority in Ottoman Modernization

Öz

The history of Ottoman modernization is shaped not only by the structural transformation of military and administrative institutions but also by the absolute control mechanisms established by the state over the bodies and outward appearance of its subjects. The dress reforms implemented during the reign of Sultan Mahmud II (1808-1839), which faced significant public resistance, constitute more than a superficial move towards Westernization; they represent a project of reconstructing disintegrated state authority within the framework of Michel Foucault's concepts of 'bio-power' and 'disciplinary power'. The process initiated by the abolition of the Janissary Corps in 1826 (The Auspicious Incident) necessitated not only a military liquidation but also the erasure of the visual memory of the "Old Order" (Nizam-ı Kadim) and its replacement with a standardized, "uniform" bureaucratic body symbolizing absolute loyalty to the centralized state. The enforcement of the fez, frock coat (setre), and trousers for the civil bureaucracy via the Clothing Regulation of March 3, 1829, eroded the visual hierarchy based on the "millet system" (Muslim-Non-Muslim distinction) in the traditional Ottoman social structure and replaced it with a secular hierarchy of civil service. The harsh control practices employed by the state to ensure the social legitimacy of the reform—specifically the "Makasçılar" (scissors-wielding officials) who cut the robes of those non-compliant with the regulation in the streets of Istanbul, and the Sultan's portraits (Tasvir-i Hümayun) hung in government offices—evolved into a strategy of establishing a "panopticon" (surveillance power) regime. Furthermore, the economic rationality of the reform was shaped around the import substitution model aimed at closing the foreign trade deficit of the period and the establishment of the Feshane-i Amire (Imperial Fez Factory), demonstrating that fez production served as a strategic lever for the domestic woolen textile industry. State control over clothing was not limited to the era of Mahmud II; this will transformed into a security and public order paradigm with the "Charshaf Bans" (Imperial Decree of 1892) targeting women's clothing during the reign of Abdulhamid II (1876-1909). In light of documents from the Prime Ministry Ottoman Archives, the state's intervention in women's attire driven by concerns of "visibility," "identifiability," and "public order" can be read as a deep-rooted historical continuity of modern nation-state reflexes. Consequently, in the last century of the Empire, clothing ceased to be an autonomous sphere where the individual declared their religious community or professional guild, and transformed into a political test of "loyalty and obedience" where the state embodied its sovereign power upon the citizen's body.

Anahtar Kelimeler

• Mahmud II
• Clothing Regulation
• Fez
• Makasçılar
• Ottoman Modernization
• Abdulhamit II.

Osmanlı Modernleşmesinde Bir Meşruiyet ve Otorite Aracı Olarak Kıyafet

Öz

Osmanlı modernleşme tarihi, askeri ve idari kurumların yapısal dönüşümü kadar, devletin tebaasının bedeni ve dış görünüşü üzerinde kurduğu mutlak denetim mekanizmalarıyla şekillenmiştir. Sultan II. Mahmut döneminde (1808-1839) hayata geçirilen ve halk arasında ciddi dirençle karşılaşan kılık kıyafet reformları, basit bir şekilsel Batılılaşma hamlesi olmanın ötesinde; Michel Foucault’nun ‘biyo-iktidar’ ve ‘disipline edici iktidar’ kavramları çerçevesinde, dağılan devlet otoritesinin yeniden inşası projesidir. 1826 yılında Yeniçeri Ocağı’nın lağvedilmesiyle (Vaka-i Hayriye) başlayan süreç, sadece askeri bir tasfiye değil, aynı zamanda "Nizam-ı Kadim"in görsel hafızasının silinmesini ve yerine merkezi devlete mutlak sadakati simgeleyen, standardize edilmiş "tek tip" bir bürokratik bedenin ikame edilmesini zorunlu kılmıştır. 3 Mart 1829 tarihli Kıyafet Nizamnamesi ile sivil bürokrasiye zorunlu kılınan fes, setre ve pantolon uygulaması, geleneksel Osmanlı toplum yapısındaki "millet sistemi"ne dayalı görsel hiyerarşiyi (Müslim-Gayrimüslim ayrımını) aşındırmış ve yerine seküler bir memuriyet hiyerarşisi getirmiştir. Reformun toplumsal meşruiyetini sağlamak adına devletin başvurduğu sert denetim pratikleri; özellikle İstanbul sokaklarında nizamnameye uymayanların cübbelerini kesen "Makasçılar" ve devlet dairelerine asılan Padişah portreleri (Tasvir-i Hümayun) üzerinden bir "panoptikon" (gözetleyen iktidar) rejimi kurma stratejisine dönüşmüştür. Buna ek olarak, reformun genellikle ihmal edilen iktisadi rasyonalitesi, dönemin dış ticaret açığını kapatmayı hedefleyen ithal ikamesi modeli ve Feshane-i Amire’nin kuruluşu ekseninde şekillenerek, fes üretiminin yerli yünlü dokuma sanayisi için stratejik bir kaldıraç işlevi gördüğü anlaşılmaktadır. Kıyafet üzerindeki devlet denetimi sadece II. Mahmut dönemiyle sınırlı kalmamış, bu irade II. Abdülhamid döneminde (1876-1909) kadın kıyafetine yönelik "Çarşaf Yasakları" (1892 İrade-i Seniyyesi) ile bir güvenlik ve asayiş paradigmasına evrilmiştir. Dönemin belgeleri ışığında, devletin "görünürlük", "tanınabilirlik" ve "kamusal düzen" kaygısıyla kadın kıyafetine müdahalesi, modern ulus-devlet reflekslerinin köklü bir tarihsel sürekliliği olarak okunabilir. Sonuç olarak, İmparatorluğun son yüzyılında kıyafet, bireyin dini cemaatini veya mesleki loncasını beyan ettiği özerk bir alan olmaktan çıkıp, devletin egemenlik gücünü vatandaşın bedeni üzerinde somutlaştırdığı politik bir "sadakat ve itaat" testine dönüşmüştür.

Anahtar Kelimeler

• : II. Mahmut
• Kıyafet Nizamnamesi
• Fes
• Makasçılar
• Osmanlı Modernleşmesi
• II. Abulhamit.

Kaynakça

1. Abu-Manneh, B. (1994). The Islamic roots of the Gülhane Rescript. Die Welt des Islams, 34(2), 173-203.
2. Ahmad, F. (1995). İttihat ve Terakki (1908-1914) (N. Yavuz, Çev.). Kaynak Yayınları.
3. Ahmet Mithat Efendi. (2000). Felâtun Bey ile Râkım Efendi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Aksan, V. H. (2011). Osmanlı harpleri 1700-1870 (G. A. Güven, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
5. Akyıldız, A. (2004). Tanzimat dönemi Osmanlı merkez teşkilatında reform (1836-1856). Eren Yayıncılık.
6. Alus, S. M. (1995). İstanbul kazan ben kepçe. İletişim Yayınları.
7. And, M. (1970). 100 soruda Türk tiyatrosu tarihi. Gerçek Yayınevi.
8. Arslan, H. (2020). Feshane ve Osmanlı sanayileşme serüveni: Yerli üretimin askeri ve bürokratik kökenleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.

9. Aydemir, Ş. S. (1972). Makedonya'dan Ortaasya'ya Enver Paşa (Cilt 2). Remzi Kitabevi.
10. Barışta, H. Ö. (1999). Osmanlı imparatorluk dönemi Türk mezar taşları. Kültür Bakanlığı Yayınları.
11. Barkey, K. (2011). Farklılıklar imparatorluğu: Karşılaştırmalı tarih perspektifinden Osmanlılar (M. A. Kılıçbay, Çev.). Versus Kitap.
12. Berkes, N. (2002). Türkiye’de çağdaşlaşma (A. Kuyaş, Ed.). Yapı Kredi Yayınları.
13. Berktay, F. (2003). Tarihin cinsiyeti. Metis Yayınları.
14. BOA. (1832). Hatt-ı hümayun tasnifi (HAT). T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
15. BOA. (1892). İrade hususi (İ.HUS) (Dosya No: 1310/16). T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
16. Bozarslan, H. (2004). Türkiye tarihi: İmparatorluktan günümüze. İletişim Yayınları.
17. Bölükbaşı, Ö. F. (2013). Feshane-i Amire’den Sümerbank Defterdar Fabrikası’na. Kitabevi Yayınları.
18. Braude, B., ve Lewis, B. (1982). Christians and Jews in the Ottoman Empire. Holmes & Meier Publishers.
19. Caporal, B. (1982). Kemalizmde ve Kemalizm sonrasında Türk kadını. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
20. Clark, E. C. (1974). The Ottoman industrial revolution. International Journal of Middle East Studies, 5(1), 65-76.
21. Çadırcı, M. (1991). Tanzimat döneminde Anadolu kentlerinin sosyal ve ekonomik yapıları. Türk Tarih Kurumu.
22. Çakır, S. (1994). Osmanlı kadın hareketi. Metis Yayınları.
23. Çelik, Y. (2021). Osmanlı’da modernleşme ve kimlik: Kıyafet reformunun sosyolojik etkileri (1826-1923). İletişim Yayınları.
24. Çelik, Z. (1992). Displaying the Orient: Architecture of Islam at nineteenth-century world's fairs. University of California Press.
25. Davis, F. (1986). The Ottoman lady: A social history from 1718 to 1918. Greenwood Press.
26. Deringil, S. (2002). İktidarın sembolleri ve ideoloji: II. Abdülhamid dönemi (1876-1909). Yapı Kredi Yayınları.
27. Donuk, A. (1988). Eski Türk devletlerinde idari-askeri unvan ve terimler. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
28. Düstur. (1289/1872). 1. Tertip, Cilt 1. Matbaa-i Amire.
29. Eldem, E. (2010). Osmanlı'nın İstanbul'u: Değişim ve süreklilik. Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi.
30. Ercan, Y. (1983). Osmanlı İmparatorluğu'nda gayrimüslimlerin giyim, mesken ve davranış hukuku. Tarih Araştırmaları Dergisi, 14(25), 117-128.
31. Erickson, E. J. (2001). Ordered to die: A history of the Ottoman army in the First World War. Greenwood Press.
32. Erkoç, M. (2024). İlk İslâm Hanedanları Döneminde Uşrûsene Bölgesi’nin Coğrafî ve Siyasî Durumu (8./9. Yüzyıl). Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 7(2), 532-546.
33. Erkoç, M. (2024). Türkistan’ın Ticaret Şehri Beykend’in Fethi ve İktisadi Hayatı Üzerine Bir Değerlendirme (43-88/663-707). Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 11(2), 589-604.
34. Esin, E. (1995). Türk kültür tarihinde Orta Asya'dan İslâmiyet'e geçiş. İletişim Yayınları.
35. Faroqhi, S. (2000). Osmanlı kültürü ve gündelik yaşam (E. Kılıç, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
36. Fatma Aliye. (2006). Muhadarat (H. E. A. Uğurcan, Haz.). Klasik Yayınları.
37. Findley, C. V. (2011). Osmanlı bürokratik reformu ve Babıali (1789-1922). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
38. Findley, C. V. (2014). Modern Türkiye tarihi (G. A. Güven, Çev.). Timaş Yayınları.
39. Foucault, M. (1977). Hapishanenin doğuşu (M. A. Kılıçbay, Çev.). İmge Kitabevi.
40. Foucault, M. (2013). Cinselliğin tarihi (H. U. Tanrıöver, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
41. Frierson, E. B. (2000). Cheap and easy: The creation of consumer culture in late Ottoman society. S. Faroqhi ve C. Neumann (Ed.), Consumption studies and the history of the Ottoman Empire içinde (s. 243-260). SUNY Press.
42. Genç, M. (2000). Osmanlı İmparatorluğu'nda devlet ve ekonomi. Ötüken Neşriyat.
43. Georgeon, F. (2006). Sultan Abdülhamid (A. Berktay, Çev.). İletişim Yayınları.
44. Göçek, F. M. (1996). Rise of the bourgeoisie, demise of empire. Oxford University Press.
45. Göle, N. (1991). Modern mahrem: Medeniyet ve örtünme. Metis Yayınları.
46. Gör, E. (2014). II. Abdülhamid'in hafiye teşkilatı. Ötüken Neşriyat.
47. Güran, T. (1998). 19. yüzyıl Osmanlı tarımı üzerine araştırmalar. Eren Yayıncılık.
48. Hanioğlu, M. Ş. (2008). A brief history of the late Ottoman Empire. Princeton University Press.
49. Heper, M. (1985). The state tradition in Turkey. The Eothen Press.
50. Hobsbawm, E., ve Ranger, T. (Ed.). (1983). The invention of tradition. Cambridge University Press.
51. İmber, C. (2004). Osmanlı İmparatorluğu 1300-1650. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
52. İnalcık, H. (2016). Devlet-i 'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar-I. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
53. Jirousek, C. (2019). Ottoman dress and design in the West. Indiana University Press.
54. Kafadar, C. (1995). Between two worlds: The construction of the Ottoman state. University of California Press.
55. Kafesoğlu, İ. (1999). Türk milli kültürü. Ötüken Neşriyat.
56. Karademir, A. (2023). Foucault ve Osmanlı biyo-politikası: Bedenin terbiyesi ve modern devletin inşası üzerine bir analiz. Sosyoloji Dergisi, 44(1), 115-138.
57. Karakışla, Y. S. (1999). Kadınları Çalıştırma Cemiyeti İslamiyesi. Tarih ve Toplum Dergisi, 31(183), 16-25.
58. Karal, E. Z. (1983). Osmanlı tarihi: Nizam-ı Cedit ve Tanzimat devirleri (Cilt 5). Türk Tarih Kurumu.
59. Karpat, K. H. (2003). Osmanlı nüfusu (1830-1914). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
60. Karpat, K. H. (2004). İslam'ın siyasallaşması. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
61. Kenanoğlu, M. (2004). Osmanlı millet sistemi: Mit ve gerçek. Klasik Yayınları.
62. Kırlı, C. (2000). The struggle over space: Coffeehouses of Ottoman Istanbul [Doktora Tezi]. Binghamton University.
63. Kırlı, C. (2009). Sultan ve kamuoyu: Osmanlı modernleşme sürecinde havadis jurnalleri (1840-1845). İş Bankası Kültür Yayınları.
64. Koçu, R. E. (1969). Türk giyim kuşam ve süslenme sözlüğü. Sümerbank Kültür Yayınları.
65. Koloğlu, O. (1978). İslam'da başlık. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
66. Köprülü, F. (1981). Türk devletinin kuruluşu. Türk Tarih Kurumu.
67. Köroğlu, E. (2004). Türk Edebiyatı ve Birinci Dünya Savaşı (1914-1918). İletişim Yayınları.
68. Kreiser, K. (2004). Turban and fez: Symbols of Ottoman identity. Late Ottoman society içinde (s. 45-66). Routledge.
69. Kurnaz, Ş. (1996). II. Meşrutiyet döneminde Türk kadını. MEB Yayınları.
70. Laqueur, H. P. (1997). Hüvelbaki: İstanbul'da Osmanlı mezarlıkları ve mezar taşları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
71. Levy, A. (1971). The officer corps in Sultan Mahmud II's new Ottoman army. International Journal of Middle East Studies, 2(1), 21-39.
72. Lévy-Aksu, N. (2017). Osmanlı İstanbulu'nda asayiş (1879-1909). İletişim Yayınları.
73. Lewis, B. (2000). Modern Türkiye’nin doğuşu. Türk Tarih Kurumu.
74. Lütfi Efendi, A. (1999). Vak'anüvis Ahmed Lütfî Efendi tarihi (Cilt 1-8, M. Aktepe, Haz.). Türk Tarih Kurumu.
75. Mahmud Şevket Paşa. (2010). Osmanlı teşkilat ve kıyafet-i askeriyesi (Ö. F. Dinçel, Haz.). Örgün Yayınevi. (Orijinal yayın tarihi 1325/1909).
76. Makdisi, U. (2002). Ottoman orientalism. American Historical Review, 107(3), 768-796.
77. Mantran, R. (1990). 17. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul. Vatan Yayınları.
78. Mardin, Ş. (1991). Türk modernleşmesi: Makaleler 4. İletişim Yayınları.
79. Micklewright, N. (1990). Late Ottoman photography. MESA Bulletin, 24(2).
80. Mitchell, T. (1991). Colonising Egypt. University of California Press.
81. Moltke, H. V. (1969). Moltke'nin Türkiye mektupları. Remzi Kitabevi.
82. Ocak, A. Y. (1999). Türkler, Türkiye ve İslam. İletişim Yayınları.
83. Ortaylı, İ. (2008). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. Timaş Yayınları.
84. Osmanoğlu, A. (1960). Babam Sultan Abdülhamid: Hatıralarım. Selçuk Yayınları.
85. Ögel, B. (1991). Türk kültür tarihine giriş (Cilt 5). Kültür Bakanlığı Yayınları.
86. Önsoy, R. (1988). Tanzimat dönemi Osmanlı sanayii. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
87. Öztürk, M. (2022). II. Abdülhamid dönemi İstanbul’unda kamusal alan ve kadın: Çarşaf yasaklarının güvenlik ve asayiş arka planı. Tarih Dergisi, (75), 243-268.
88. Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü. MEB Yayınları.
89. Pamuk, Ş. (2014). Türkiye'nin 200 yıllık iktisadi tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
90. Quataert, D. (1993). Ottoman manufacturing in the age of the industrial revolution. Cambridge University Press.
91. Quataert, D. (1997). Clothing laws, state, and society in the Ottoman Empire. International Journal of Middle East Studies, 29(3), 403-425.
92. Quataert, D. (2004). Osmanlı İmparatorluğu’nda tüketim çalışmaları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
93. Roux, J. P. (2006). Türklerin ve Moğolların eski dini. Kabalcı Yayınevi.
94. Scott, J. C. (1998). Seeing like a state. Yale University Press.
95. Shaw, S. J. (2011). Eski ve yeni arasında: Sultan III. Selim. Kapı Yayınları.
96. Sunar, M. M. (2010). Cauldron of dissent [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. SUNY Binghamton.
97. Sümer, F. (1980). Oğuzlar (Türkmenler). Ana Yayınları.
98. Şeni, N. (2007). Seni unutursam İstanbul: İstanbul'da gündelik yaşam. Yapı Kredi Yayınları.
99. Takvim-i Vekayi. (1829). Sayı: 1 ve ilgili nizamname ekleri.
100. Taşağıl, A. (2012). Gök-Türkler. Türk Tarih Kurumu.
101. Tezcan, B. (2010). The second Ottoman Empire. Cambridge University Press.
102. Toprak, Z. (2014). Türkiye'de kadın özgürlüğü ve feminizm. İletişim Yayınları.
103. Turan, O. (2004). Selçuklular zamanında Türkiye. Ötüken Neşriyat.
104. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı devleti teşkilatından kapıkulu ocakları. Türk Tarih Kurumu.
105. Yarman, A. (2010). Osmanlı sağlık hizmetlerinde Ermeniler. Ermeni Hastanesi Vakfı Yayınları.
106. Yaycıoğlu, A. (2016). Partners of the empire. Stanford University Press.
107. Yerasimos, S. (2002). Sultan sofraları. Yapı Kredi Yayınları.
108. Yıldız, G. (2009). Neferin adı yok. Kitabevi Yayınları.
109. Yılmaz, H. (2013). Becoming Turkish. Syracuse University Press.
110. Zilfi, M. C. (2010). Women and slavery in the late Ottoman Empire. Cambridge University Press.
111. Zürcher, E. J. (2010). Modernleşen Türkiye'nin tarihi. İletişim Yayınları.