A Comparison of the Therese Heymann Shipwreck at Marmara Island (1893) and the Story of Mary Gordon

Öz

The story of Mary Gordon recounts a survival struggle during a voyage to Istanbul, when the ship encountered a snowstorm at night in the Sea of Marmara and ran aground near Marmara Island. Fearing the danger of sinking, the crew abandoned the vessel in lifeboats. They landed on the eastern side of Marmara Island, where they spent nearly a week before being rescued by a ship bound for Istanbul. Similarly, the Therese Heymann ran aground at Marmara Island in January 1893. Its sailors abandoned the vessel in a lifeboat and were rescued by the lighthouse keepers of Fener Island. In both accounts, the geographical setting of Marmara Island, the snowstorm, the number of crew members, the events at Fener Island, the captain’s change in Istanbul, and the ship routes overlap significantly. By examining these overlaps between the story and archival records, the possibility that the narrative was inspired by a real incident is considered. Since the fictional account and the actual events are almost identical, the portrayal of Ottoman lighthouse keepers in a manner different from reality has been clarified through comparison with archival documents more than a century later. The fact that the lighthouse keepers were awarded gold and silver medals by the British Crown supports this conclusion. This study presents a comparative analysis based on the text “A Christmas on the Island of Marmora.” Although many accidents occurred in maritime history, the extent to which a fictional story coincides with a historical event makes this case worthy of investigation. For this research, ship logs, consular records, and newspapers of the period were collected from the collections of the Republic of Turkey Presidential State Archives, the University of Southampton Archives, and the Maritime History Archive.

Anahtar Kelimeler

• Marmara Islands
• Therese Heymann
• Mary Gordon
• Rev. W. E. Sellers.

Marmara Adası’nda Therese Heymann Gemisinin Kazası (1893) ile Mary Gordon Hikâyesinin Karşılaştırılması

Öz

Mary Gordon hikâyesinde; İstanbul’a seyir esnasında bir gece vakti Marmara Denizi’nde kar fırtınasına denk gelen ve Marmara Adası civarında karaya oturan ayrıca batma tehlikesine karşı mürettebatın filika ile Mary Gordon isimli gemiden ayrılmaları dolayısıyla yaşanan hayatta kalma mücadelesi anlatılmaktadır. Filika ile Marmara Adası’nın doğu tarafına çıkan mürettebat ada üzerinde bir haftaya yakın bir zaman geçirmiş ve İstanbul’a giden bir gemi tarafından kurtarılmışlardır. Therese Heymann gemisi ise 1893 yılının Ocak ayında Marmara Adası’nda karaya oturmuştur. Gemiyi bir filika ile terk eden gemiciler Fener Adası fenercileri tarafından kurtarılmıştır. Her iki gemide de anlatılan coğrafi konum olan Marmara Adası, kar fırtınası, mürettebat sayısı, Fener Adası’nda yaşananlar, İstanbul’daki kaptan değişikliği ve gemi güzergâhları gibi olaylar birbirleri ile örtüşmektedir. Hikâye ile arşiv belgeleri arasındaki örtüşmeler incelenerek söz konusu metnin gerçek bir olaydan esinlenmiş olma ihtimali ele alınmaktadır. Hikâyede anlatılan kurgu ile gerçekte yaşanan olayların neredeyse aynı olmasına binaen; Osmanlı fenercilerinin hikâyede olduklarından farklı bir şekilde anlatılmalarını bir asırdan fazla bir süre geçtikten sonra açıklığa kavuşturmak maksadıyla arşiv belgeleri ile karşılaştırılmıştır. Vaka sonrası fenercilerin, Britanya Krallığı tarafından altın ve gümüş madalyalar ile ödüllendirmeleri bu durumu desteklemektedir. Çalışma, “A Christmas on the Island of Marmora” başlıklı metni esas alarak karşılaştırmalı bir inceleme sunmaktadır. Denizcilik tarihinde pek çok kazanın meydana gelmiş olmasına rağmen bir hikâyenin tarihsel bir olayla bu ölçüde örtüşmesinin araştırmaya değer bir durum olduğu sonucundan yola çıkılarak belgeler toplanmıştır. Bu araştırmada T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, University of Southampton Archives ve Maritime History Archive koleksiyonlarından temin edilen gemi jurnalleri, konsolosluk kayıtları ve o dönem yayımlanan gazeteler kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Marmara Adası
• Therese Heymann
• Mary Gordon
• Rev. W. E. Sellers

Kaynakça

1. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Bâbıâli Evrak Odası (BEO) nr. 240/17956.
2. BOA. Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Altıncı Şube (DH.EUM.6.Şb.) DH.EUM.6.Şb. nr. 18/4.
3. BOA, Hariciye Nezareti Mektubî Kalemi (HR.MKT.) nr. 1776/32.
4. BOA, Hariciye Nezareti Tercüme Odası (HR.TO.) nr. 265/76; nr. 277/22/3. BOA, İrade Taltifat (İ.TAL.) nr 23/72/1; nr. 23/72/2.
5. BOA. Yıldız Perakende Evrakı Askerî Maruzat (Y.PRK.ASK.) nr. 159/12.
6. Maritime History Archive, Memorial University, Board of Trade, (MUN.MHA.BOT)Therese Heymann 98097, 1893.
7. Shipping and Shipbuilding Research Trust,“Tees'te İnşa Edilen Gemiler: Tees Nehri, Hartlepool ve Whitby”, 23.03.2026, www.teesbuiltships.co.uk/view.php?ref=169211
8. Lloyd's Register Vakfı (LRF)“Therese Heymann'a ait Demir veya Çelik Gemi Raporu 15 Mayıs 1890”, 23.03.2026, https://hec.lrfoundation.org.uk/archive-library/documents/lrf- pun-mdb739-0163-r-therese-heymann-1890

9. University of Southampton Archives (UOSA), Board of Trade Inquiry into the loss of the ship Therese Heymann, Plimsoll Ship Data.
10. Shipping Gazette and Lloyd's List (SGLL), 17 Ocak 1893, 18 Ocak 1893, 19 Ocak 1893, 21 Ocak 1893, 8 Şubat 1893, 23 Şubat 1893, 26 Şubat 1893, 28 Şubat 1893.
11. Tees Built Ships,“Therese Heymann fotoğrafı; (Image courtesy of: Coll. of Richard Cox).” 23.03.2026,http://www.teesbuiltships.co.uk/view.php?ref=169211
12. Glasgow Herald 05/09/1892 Pazartesi, İskoçya.
13. Evening Gazette 19/01/1893 Perşembe, İngiltere.
14. The Daily Telegraph 20/01/1893 Cuma, İngiltere.
15. The Times 16/03/1893 Perşembe, İngiltere.
16. The North Star 06/08/1915 Cuma, İngiltere.
17. Akyıldız, Ali, Haliç’te seyrüsefer: Haliç vapurları şirketi ve faaliyetleri, T.İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2007. Altun, Sümeyye, Osmanlı Son Dönemine ait Batık Vapurlar, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ordu, 2021.
18. Iliadis, Theodoros,Προκόννησος - Παλάτια - Νέα Παλάτια, 2012.
19. Kocaoğlu, Burak,“Osmanlı Devleti’nde Gemi Kazaları ve Devletin Kazalara Müdahale Usulleri 1763-1856”, Tarih ve Gelecek Dergisi, sayı 2, 2019, ss. 186-202.
20. Özdemir, Şenay,“Osmanlı Denizciliğinde Gemi Kazaları ve Dalışlar”, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, sayı 19, 2006, ss. 365-380.
21. Sellers, W. E.,“A Christmas on the Island of Marmora”, The Wesleyan Methodist Magazine, 1893, ss. 894-903.