Karşı Kavramlar Aynasında Millî İrade: Türk Siyasal Söyleminde Bir Kavramın Anlam Değişimi (1921-2002)

Öz

Millî irade, Türk siyasetinde hem iktidarın meşruiyet dayanağı hem de muhalefetin itiraz dili olarak kullanılan temel kavramlardan biridir. Literatür kavramın belirli kesitlerine, özellikle çok partili hayata geçiş dönemindeki yükselişine ve 2010’lu yıllardaki popülist kullanımına yoğunlaşmış; kavramın kurucu anlar boyunca nasıl kurulup yeniden tanımlandığı ise yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, Koselleck’in asimetrik karşı kavramlar yaklaşımını ve Canovan’ın demokrasinin kurtarıcı ve pragmatik yüzleri ayrımını birleştirmekte, Rosanvallon’un seçimden doğan meşruiyet ile seçim dışı meşruiyet biçimleri arasındaki ayrımından da yararlanarak millî irade kavramının 1921-2002 dönemindeki anlam değişimini incelemektedir. Çalışmanın veri kaynakları, 1921 ve 1924 Teşkilât-ı Esasiye Kanunları ile 1961 ve 1982 anayasalarının egemenlik maddelerine ilişkin meclis görüşmelerinden, TBMM tutanaklarından, askerî yönetimlerin kurucu metinlerinden ve Anayasa Mahkemesi kararlarından oluşmaktadır. Çalışma ayrıca 1919 Erzurum ve Sivas kongrelerinin beyannamelerini kavramın Meclis öncesindeki öncül kullanımları olarak ele almakta; 1960 ve 1980 askerî yönetimlerinin kavrama başvurmadan “Türk Milleti adına” konuştuğunu ve böylece seçim dışı meşruiyetin en keskin biçimini temsil ettiğini göstermektedir. Analize göre 1921’de halkın kaderini “bizzat ve bilfiil” yönetmesi fikriyle birlikte kurulan egemenlik formülü 1924’te Meclisin tek temsilciliğine dönüşmüş; 1961’de egemenliğin kullanımı “yetkili organlar eliyle” formülüyle bilinçli olarak organlar arasında paylaştırılmış ve bu formül 1982’de korunmuştur. Kavramın karşısına konan öteki de buna bağlı olarak değişmiştir: 1920’lerde şahsî hâkimiyet, tek parti döneminde egemenliği tekeline alan parti yönetimi, 1950’lerde Meclis dışı muhalefet, 1961-1980 arasında seçimle gelmemiş kurumlar, 1983-1991 arasında askerî yönetimden devralınan yasaklar, 1991-2002 arasında ise Meclisin dışında oluştuğu ileri sürülen bir irade. Bulgular, kavramın sabit bir öznesi olmadığını, öznenin her dönemde karşı kavramla birlikte yeniden kurulduğunu ve aynı dağarcığın aktörün konumu değiştikçe tersine çevrilebildiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Millî İrade
• Egemenlik
• Kavram Tarihi
• Karşı Kavram
• Türk Siyasal Hayatı

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum veya kuruluş tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışma insan veya hayvan katılımcı içermemekte, kamuya açık belgeler (TBMM tutanakları, Resmî Gazete, Anayasa Mahkemesi kararları ve yayımlanmış akademik kaynaklar) üzerinden yürütülmüştür. Bu nedenle etik kurul onayı gerekmemektedir.

Teşekkür

Çalışmaya katkı sağlayan anonim hakemlere teşekkür ederim.

National Will in the Mirror of Counter-Concepts: The Semantic Transformation of a Concept in Turkish Political Discourse (1921-2002)

Öz

National will is a key concept in Turkish politics, serving as a source of legitimacy for governments and as a language of protest for the opposition. The literature has focused on its rise during the transition to multi-party politics and its populist use in the 2010s, while its construction across constituent moments remains understudied. Combining Koselleck’s analysis of asymmetric counter-concepts with Canovan’s distinction between the redemptive and pragmatic faces of democracy, and drawing on Rosanvallon’s distinction between electoral and non-electoral forms of legitimacy, this article examines the semantic transformation of national will between 1921 and 2002. The corpus consists of the parliamentary debates on the sovereignty clauses of the 1921 and 1924 constitutional laws and the 1961 and 1982 constitutions, parliamentary records, founding texts of the military regimes and Constitutional Court decisions. It also treats the 1919 congress declarations as precursors and finds that the 1960 and 1980 military regimes spoke “on behalf of the Turkish Nation” rather than invoking national will. The article shows that the sovereignty formula, established in 1921 together with the idea that the people govern their destiny “in person and in fact”, turned into the parliament’s claim to be the sole representative of the nation in 1924; in 1961 the exercise of sovereignty was deliberately dispersed “through the authorised organs”, a formula retained in 1982. The counter-concept changed accordingly: personal sovereignty in the 1920s, single-party rule monopolising sovereignty in the 1930s and 1940s, the extra-parliamentary opposition in the 1950s, unelected institutions in 1961-1980, the bans inherited from military rule in 1983-1991, and a will allegedly formed outside parliament in 1991-2002. The findings indicate that the concept has no fixed subject, that its subject is reconstituted together with each counter-concept, and that the same vocabulary could be reversed as actors changed position.

Anahtar Kelimeler

• National Will
• Sovereignty
• Conceptual History
• Counter-Concept
• Turkish Politics

Destekleyen Kurum

This study was not supported by any institution or organization.

Etik Beyan

This study does not involve human or animal participants and is based on publicly available documents (parliamentary records, the Official Gazette, Constitutional Court decisions and published scholarly sources); therefore, ethics committee approval was not required.

Teşekkür

I would like to thank the anonymous reviewers for their contributions to this study.

Kaynakça

1. Akandere, O. (2021). Türkiye’de çok partili hayata geçişte muhalif kanadın oluşumu. D. İnce Erdoğan, İ. H. Demircioğlu ve S. S. Şimşek (Ed.), Kuruluşundan darbeye Demokrat Parti (1946-1960) (Cilt 1, ss. 3-84). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
2. Akyılmaz, B. (1998). Milli egemenlik kavramının gelişimi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2(2). https://dergipark.org.tr/tr/pub/ahbvuhfd/article/608878
3. Anayasa Değişikliği (1995). 7.11.1982 Tarihli ve 2709 Sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Başlangıç Metni ve Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine Dair Kanun, Kanun No. 4121, Kabul Tarihi: 23.7.1995. Ö. Kesikbaş, A. H. Kurnaz ve Ş. İba (Ed.), Osmanlı’dan günümüze Türk anayasa metinleri içinde (ss. 310-317). Ankara: TBMM Başkanlığı, 2023.
4. Anayasa Değişikliği (2001). Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun, Kanun No. 4709, Kabul Tarihi: 3.10.2001. Ö. Kesikbaş, A. H. Kurnaz ve Ş. İba (Ed.), Osmanlı’dan günümüze Türk anayasa metinleri içinde (ss. 320-328). Ankara: TBMM Başkanlığı, 2023.
5. Anayasa Mahkemesi (1984). E. 1984/1 (Parti Kapatma), K. 1984/1, 28.9.1984. Resmî Gazete, 14.2.1985, Sayı: 18666.
6. Anayasa Mahkemesi (1987). E. 1987/23, K. 1987/27, 9.10.1987. Resmî Gazete, 14.10.1987, Sayı: 19604, ss. 23-62.
7. Anayasa Mahkemesi (1996). E. 1996/19, K. 1996/13, 14.5.1996. Resmî Gazete, 6.6.1996, Sayı: 22658, ss. 27-39.
8. Bilgiç, A. (2018). Reclaiming the national will: Resilience of Turkish authoritarian neoliberalism after Gezi. South European Society and Politics, 23(2), 259-280.

9. Canovan, M. (1999). Trust the people! Populism and the two faces of democracy. Political Studies, 47(1), 2-16. https://doi.org/10.1111/1467-9248.00184
10. Canovan, M. (2005). The people. Cambridge: Polity.
11. Cizre, Ü. ve Çınar, M. (2003). Turkey 2002: Kemalism, Islamism, and politics in the light of the February 28 process. South Atlantic Quarterly, 102(2-3), 309-332.
12. Cizre-Sakallıoğlu, Ü. (1993). AP-Ordu ilişkileri: Bir ikilemin anatomisi. İstanbul: İletişim Yayınları.
13. Çalen, M. K. (2025). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e millet (ümmet, kavim, ırk, cins). A. Şimşek (Ed.), Kavram tarihi çalışmaları içinde (ss. 305-334). İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
14. Danışma Meclisi (1982). Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Tasarısı ve Anayasa Komisyonu Raporu (1/463). S. Sayısı: 166’ya 1 inci Ek. Ankara.
15. Danışma Meclisi Tutanak Dergisi [DMTD] (1982). Cilt 8, 130. Birleşim, 19.8.1982, ss. 104-185.
16. Ertürk, Y. (2023). 27 Mayıs 1960 askeri darbesi ve darbe sürecinde Silahlı Kuvvetler içindeki bölünme ve rekabet. Türk Dünyası Araştırmaları, 134(264), 1-42. https://doi.org/10.55773/tda.1121453
17. Geçici Kanun (1960). 1924 tarih ve 491 sayılı Teşkilâtı Esasiye Kanunu’nun bazı hükümlerinin kaldırılması ve bazı hükümlerinin değiştirilmesi hakkında Geçici Kanun, Kanun No. 1, Kabul Tarihi: 12.6.1960. Resmî Gazete, 14.6.1960, Sayı: 10525.
18. Gözler, K. (2000). Türk anayasa hukuku. Bursa: Ekin Kitabevi Yayınları.
19. Güllü, R. E. (2025). Erken Cumhuriyet dönemi. A. Şimşek (Ed.), Kavram tarihi çalışmaları içinde (ss. 93-109). İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
20. İnce Erdoğan, D. (2021). Demokrat Parti’nin kuruluşu ve kurucuları (7 Ocak 1946). D. İnce Erdoğan, İ. H. Demircioğlu ve S. S. Şimşek (Ed.), Kuruluşundan darbeye Demokrat Parti (1946-1960) (Cilt 1, ss. 85-234). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
21. Kanun-ı Esasi (1876). Kabul Tarihi: 7 Zilhicce 1293 (23 Aralık 1876). Ö. Kesikbaş, A. H. Kurnaz ve Ş. İba (Ed.), Osmanlı’dan günümüze Türk anayasa metinleri içinde (ss. 25-61). Ankara: TBMM Başkanlığı, 2023.
22. Kanun-ı Esasi Değişikliği (1909). Kanun-ı Esasi’nin Bazı Mevadd-ı Muaddelesine Dair Kanun, Numara 130, 5 Şaban 1327 - 8 Ağustos 1325. Ö. Kesikbaş, A. H. Kurnaz ve Ş. İba (Ed.), Osmanlı’dan günümüze Türk anayasa metinleri içinde (ss. 63-76). Ankara: TBMM Başkanlığı, 2023.
23. Kapıcı, Ö. (2025). İstibdâd: Geç Osmanlı’dan Cumhuriyet’e politik bir kavramın historiyografik bir kavrama dönüşümü üzerine. A. Şimşek (Ed.), Kavram tarihi çalışmaları içinde (ss. 395-415). İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
24. Keskin, Ö. A. (2021). Türk siyasi tarihinde dörtlü takrir ve takrire kaynaklık etmesi bakımından Serbest Cumhuriyet Fırkası. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 718-737. https://doi.org/10.31592/aeusbed.907285
25. Koselleck, R. (2004). Futures past: On the semantics of historical time (K. Tribe, Çev.). New York: Columbia University Press.
26. Mardin, Ş. (1973). Center-periphery relations: A key to Turkish politics? Daedalus, 102(1), 169-190.
27. Millet Meclisi Tutanak Dergisi [MMTD] (1971). Dönem 3, Cilt 17, 156. Birleşim, 27.8.1971, ss. 248-319.
28. Müller, J.-W. (2016). What is populism? Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
29. Ortaylı, İ. (2020). Millet: Osmanlılar’da millet sistemi. TDV İslâm ansiklopedisi (C. 30, ss. 66-70). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı. https://islamansiklopedisi.org.tr/millet#2-osmanlilarda-millet-sistemi
30. Özbudun, E. ve Gençkaya, Ö. F. (2009). Democratization and the politics of constitution-making in Turkey. Budapest-New York: Central European University Press.
31. Özdemir, Y. (2010). Erzurum Kongresi beyannamesi üzerine düşünceler. Atatürk Dergisi, 2(1), 99-107.
32. Özger, O. (2021). AKP siyasetinde popülist bir inşa pratiği olarak milli irade söylemi. Moment Dergi, 8(1), 330-352. https://doi.org/10.17572/mj2021.1.330352
33. Resmî Gazete (1980). Genelkurmay ve Millî Güvenlik Konseyi Başkanı Orgeneral Kenan Evren’in Türk Milletine açıklaması; Millî Güvenlik Konseyinin bir numaralı bildirisi. Resmî Gazete, 12.9.1980, Sayı: 17103 (Mükerrer), ss. 1-6.
34. Rosanvallon, P. (2011). Democratic legitimacy: Impartiality, reflexivity, proximity (A. Goldhammer, Çev.). Princeton: Princeton University Press.
35. Rousseau, J.-J. (1997). The social contract and other later political writings (V. Gourevitch, Ed. ve Çev.). Cambridge: Cambridge University Press. (Özgün eser 1762’de yayımlanmıştır.)
36. Salimoğlu, M. (2021). “Kadife eldiven içinde sert pençe”: Milli irade. Kesit Akademi, 7(29), 545-563. https://doi.org/10.29228/kesit.52283
37. Sieyès, E. J. (2003). What is the Third Estate? M. Sonenscher (Ed. ve Çev.), Political writings içinde. Indianapolis: Hackett. (Özgün eser 1789’da yayımlanmıştır.)
38. Şener, T. ve Emiş, F. (2022). Tek parti döneminden demokrasiye geçiş: Dörtlü Takrir ve 1946 seçimleri. K. Okudan Dernek ve F. Kemahlı Garipoğlu (Ed.), Erken Cumhuriyet döneminde Türkiye (1923-1950): Disiplinlerarası bir bakış (ss. 109-130). Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.
39. Şimşek, M. (2020). Çoğulculuk ve vesayet ikileminde 1961 Anayasası. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(TBMM’nin 100. Yılı ve Millî İrade Özel Sayısı), 221-240.
40. Şirin, İ. (2025). Türk kavramının soykütüğü. A. Şimşek (Ed.), Kavram tarihi çalışmaları içinde (ss. 235-303). İstanbul: VakıfBank Kültür Yayınları.
41. TBMM Tutanak Dergisi [TBMMTD] (1950a). Dönem 9, Cilt 1, 3. Birleşim, 29.5.1950, ss. 24-40.
42. TBMM Tutanak Dergisi [TBMMTD] (1950b). Dönem 9, Cilt 1, 4. Birleşim, 31.5.1950, ss. 42-92.
43. TBMM Tutanak Dergisi [TBMMTD] (1950c). Dönem 9, Cilt 1, 5. Birleşim, 2.6.1950, ss. 94-147.
44. TBMM Tutanak Dergisi [TBMMTD] (1987). Dönem 17, Cilt 40, 102. Birleşim, 13.5.1987, ss. 272-336.
45. TBMM Tutanak Dergisi [TBMMTD] (1997). Dönem 20, Cilt 30, 119. Birleşim, 10.7.1997, ss. 388-522.
46. TBMM Tutanak Dergisi [TBMMTD] (2001). Dönem 21, Cilt 70, 131. Birleşim (Olağanüstü), 24.9.2001, ss. 1-63.
47. TBMM Zabıt Ceridesi [TBMMZC] (1920). Devre 1, Cilt 5, 99. İçtima, 18 Teşrinisani 1336, ss. 402-438.
48. TBMM Zabıt Ceridesi [TBMMZC] (1924). Devre 2, Cilt 7, 13. İçtima, 16 Mart 1340, ss. 519-568.
49. TBMM Zabıt Ceridesi [TBMMZC] (1930). Devre 3, Cilt 22, 5. İnikat, 15.11.1930, ss. 15-76.
50. TBMM Zabıt Ceridesi [TBMMZC] (1960). Devre 11, Cilt 13, 58. Birleşim, 18.4.1960, ss. 188-214.
51. Temsilciler Meclisi Tutanak Dergisi [TMTD] (1961). Cilt 2, 40. Birleşim, 7.4.1961, ss. 664-713.
52. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1921). Kanun No. 85, Kabul Tarihi: 20.1.1921.
53. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1924). Kanun No. 491, Kabul Tarihi: 20.4.1924.
54. Toparlı, R. (2023). Sivas Kongresi tutanakları (1-3. oturumlar) (İ. Yasak, Ed.). Sivas: Sivas Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü.
55. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1961). Kanun No. 334, Kabul Tarihi: 9.7.1961. Resmî Gazete, 20.7.1961, Sayı: 10859.
56. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1982). Kanun No. 2709, Kabul Tarihi: 7.11.1982. Resmî Gazete, 9.11.1982, Sayı: 17863 (Mükerrer).
57. Uçar, F. (2020). Mustafa Kemal Paşa’nın Meclis açış konuşmalarında “milli irade” kavramına yönelik değerlendirmeleri (1923-1938). Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 49, 347-358. https://doi.org/10.21563/sutad.857502
58. Umde-i Esasiye (1920). 4 Mayıs 1336. Ö. Kesikbaş, A. H. Kurnaz ve Ş. İba (Ed.), Osmanlı’dan günümüze Türk anayasa metinleri içinde (s. 95). Ankara: TBMM Başkanlığı, 2023.
59. Yorulmaz, Ş. (2005). Çukurova’da Kuva-yı Milliye yapılanmasının temel özellikleri. Atatürk Yolu Dergisi, 35-36, 345-373.