Arife Kalender Şiirinde Dişil Söylemin Beden ve Kültür Ögeleri Üzerinden Üretimi

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1, 1 - 19, 25.03.2026

Hazel Melek Akdik

https://doi.org/10.31465/eeder.1680553

https://izlik.org/JA65PS92JT

Öz

Bu makalede, Arife Kalender poetikasında dişil söylem ve kadının konumlanışı postyapısalcı feminist eleştirinin yapısöküm tekniğiyle incelenmektedir. Kalender’in şiirlerinde dişil yazma stratejilerinin çözümlenmesinde Hélène Cixous, Luce Irigaray ve Julia Kristeva’nın dil, beden ve kültür üzerine görüşleri esas alınmaktadır. Feminist kuramcılar, kadınların bedenleriyle yaşadıkları ilişkilerin dilsel ve kültürel olarak belirlenmişliğine odaklanır. Dil ve ataerkil düzen bağlantısı, kültür/doğa, zihin/beden gibi ikilikler aracılığıyla kurulur. İlkinin ikincisine üstün olduğu bu anlam hiyerarşisi eril/dişil karşıtlığından ileri gelmektedir. Kalender şiirlerinde öznenin kendi bedenini anlatmasıyla açığa çıkan dişil dil, ataerkil dili sorgulayan ya da yerinden eden bir yapıdadır. Bu şiirlerde özne, bedeni üzerinde konuşurken eril temsil hiyerarşileriyle hesaplaşır. Kalender, doğum, cinsellik, kürtaj, ameliyat gibi süreçler bağlamında bedenin norm dışı hâllerini resmeder. Feminist kurama göre, eril kültürün öteki olanı dışarıda bırakan ya da baskılayan düzeneklerine karşılık, dişil beden saygı ve kapsayıcılığı üreterek farklılık kültürünü inşa eder. Kalender’de bu algı, ikizlik izleğinde vücut bulur. Şair, eril sistemin tahakküm pratikleriyle karşılaşan dişil bedenlerin ortaklaştığı ve eşitlendiği bir farklılık kültürü tahayyül eder. Kültürün dışına itilen dişil duyarlılığı tarih ve mitolojiden beslenerek ortaya çıkarır. Böylece Anadolu ve Mezopotamya uygarlıklarını merkeze alan bir anaerkil geçmiş kurgusuna ulaşır. Bu yönüyle Kalender şiiri, eril dil kodlarına paralel olarak eril tarih yazımını da yapısöküme uğratan bir şiirdir.

Anahtar Kelimeler

Arife Kalender , dişil söylem , beden , kültür , postyapısalcı feminizm

The Production of Feminine Discourse Through the Body and Cultural Elements in Arife Kalender’s Poetry

https://izlik.org/JA65PS92JT

Öz

In this article, feminine discourse and the positioning of women in Arife Kalender's poetics are analyzed with the deconstruction technique of poststructuralist feminist criticism. The analysis of feminine writing strategies in Kalender's poetry is based on the views of Hélène Cixous, Luce Irigaray and Julia Kristeva on language, body and culture. Feminist theorists focus on the linguistic and cultural determination of women's relations with their bodies. The connection between language and patriarchal order is established through dichotomies such as culture/nature, mind/body. This hierarchy of meaning, in which the first is superior to the second, stems from the masculine/feminine opposition. In Kalender's poems, the feminine language, which is revealed through the subject's narration of her own body, has a structure that questions or displaces patriarchal language. In these poems, the subject comes to terms with masculine hierarchies of representation while talking about her body. Kalender depicts non-normative states of the body in the context of processes such as childbirth, sexuality, abortion and surgery. According to feminist theory, the feminine body constructs a culture of difference by producing respect and inclusiveness, as opposed to the mechanisms of masculine culture that exclude or repress the other. In Kalender, this perception is embodied in the trace of twinship. The poet imagines a culture of difference in which the feminine bodies that encounter the domination practices of the masculine system become common and equalized. He reveals the feminine sensitivity that is pushed out of the culture by feeding on history and mythology.

Anahtar Kelimeler

Arife Kalender , feminine discourse , body , culture , poststructuralist feminism

Kaynakça

• Atayurt, D. (2009), “Dişil Dil”: Bir Örneklem Olarak 1990’larda Türk Edebiyatında “Kadın” Şairler, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
• Aydınalp, E. B. (2020). “Hélène Cixous’ta Dişil Yazı: “Oidipus’un Adı-Yasaklanmış Bedenin Şarkısı” ve “Dora’nın Portresi” Adlı Eserlerinin Yapısökümü”, Edebî Eleştiri Dergisi. 4(1): 26-37.
• Başer, G. (2012). “Arife Kalender ile Söyleşi”, Varlık, 1252, 102-104.
• Berktay, F. (1996). Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın, İstanbul: Metis Yayınları.
• Berktay, F. (2010). Tarihin Cinsiyeti, İstanbul: Metis Yayınları.
• Cixous, H. (1981). “Castration or Decapitation?”, çev. Kuhn, A., Signs: 7(1), 41-55, Erişim: http://www.jstor.org/stable/3173505
• Cixous, H. ve Clement, C. (1988). The Newly Born Woman, çev. Wing, B., Minnesota Üniversitesi.
• Cixous, H. (2011). “Medusa’nın Kahkahası”, çev. Timuroğlu Bozkurt S., Yeniyazı: 11, 151-153.
• Çayırcıoğlu, D. (2022). Kadınca Bilmeyişlerin Sonu 1960-1980 Döneminde Feminist Edebiyat, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Donovan, J. (2014). Feminist Teori. çev. Bora, A. ve diğer., İstanbul: İletişim Yayınları.
• Dünder Bilsel, B. (2010). Şairler Arasında Kadın Olmak: 80’ler Sonrası Türkiye’de Şair Kadınlarda Kimlik ve Temsil Sorunu, Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
• Eagleton, T. (2014). Edebiyat Kuramı, çev. Birkan T., İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Eliade, M. (1991). Kutsal ve Dindışı. Çev. Kılıçbay, M. A., Ankara: Gece Yayınları.
• Ergan Özen, Ö. (2016). “Kadın Şiirlerinde Beden İmgesi ve Kürtaj”, Turkish Studies: 20(11), 201- 212.
• Erhat, A. (1996). Mitoloji Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Irigaray, L. (2006). Ben Sen Biz: Farklılık Kültürüne Doğru, çev. Büyükdüvenci, S. ve Tutal, N., Ankara: İmge Yayınları.
• Kalender, A. (2011a). Gül Küstü – Toplu Şiirler I, İzmir: İlya Yayınevi.
• Kalender, A. (2011b). Suçlu Fırtınalar – Toplu Şiirler II, İzmir: İlya Yayınevi.
• Kalender, A. (2015). Günler Yazılar, İzmir: Neziher Yayınevi.
• Kara, B. (2019). Mitoloji ve Toplumsal Cinsiyet: Şahmeran Miti, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
• Kristeva, J. (1994). “Kadınların Zamanı”, çev. Savaşır, İ., Defter: 21, 7-29.
• Kristeva, J. (2014). Korkunun Güçleri – İğrençlik Üzerine Deneme, çev. Tutal, N., İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Millett, K. (2011). Cinsel Politika, çev. Selvi, S., İstanbul: Payel Yayınevi.
• Ocak, A. Y. (2000). Alevî Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özer, N. (2023). “Şairin Şiir Evreni”, Arife Kalender ile Söyleşi [Video], Nilüfer Belediyesi Kütüphane Müdürlüğü, Erişim: https://www.youtube.com/watch?v=Y4wGyLBL_XQ
• Ören, İ. (2024). Arife Kalender’in Eserleri Üzerinde Bir İnceleme, Yüksek Lisans Tezi, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Balıkesir.
• Öztürk, M. (2022). “Bedeni Yazmak/Beden ile Yazmak: Dişil Yazı Stratejileri Üzerine Bir Tartışma”. Feminist Tahayyül: 3(1), 73-102.
• Sarup, M. (2010). Post-Yapısalcılık ve Postmodernizm, çev. Güçlü, A., İstanbul: Kırk Gece Yayınları.
• Süreya, C. (2013). Sevda Sözleri, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Tutal, N. (2005). “İdeolojin Konumlanma Alanı: Kristeva ve Adlandırılamayanla Yüzleşme”, Doğu Batı: 30, 65-73.