Arap Dilinde Bazı Mâzî Fiillerin Mahiyet Problematiğinin Tahlili

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1, 45 - 60, 25.03.2026

Bünyamin Arvasi

https://doi.org/10.31465/eeder.1719725

https://izlik.org/JA88ZC96XA

Öz

Arap dili, dünyanın en zengin dillerinden biridir. Bu zenginlik, tartışmalı konuların kapsamını da diğer dillere nazaran genişletmiş; gerek dil ekolleri arasında, gerekse bireysel bazı dilciler nezdinde gramerin çeşitli konuları hakkında ihtilafların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu bağlamda, bazı mâzî fiillerin mahiyeti konusunda da görüş ayrılıkları yaşanmıştır. Söz konusu ihtilaflar, bazı kelimelerde ismiyyet ile mâzî fiil arasında; bazılarında ise harfiyyet ile mâzî fiil arasında ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada, zikredilen tartışmalar çerçevesinde mahiyet açısından ihtilaflı olan نِعْمَ, بِئْسَ, عَسَى, لَيْسَ, مَا أَنْصَرَهُ, حاشا, لا جَرَمَ, شَتّانَ, هَيْهاتَ ve لاتَ ifadelerinin tahlili yapılmıştır. Söz konusu ifadeler ele alınırken öncelikle ilgili ifadeler hakkındaki farklı görüşlere yer verilmiş, ardından bu görüşlerin dayandığı deliller aktarılmıştır. Varsa karşılıklı reddiyeler incelenmiş ve nihayetinde bu görüşler değerlendirilerek kabule daha yakın olan tercih edilmeye çalışılmıştır. Öte yandan yalnızca ekoller arası ihtilaflara değil, dilciler arasında bireysel düzeyde ortaya çıkan görüş ayrılıklarına da değinilmiştir. Ele alınan görüşlerin ve bunlara ait delillerin karşılaştırılması suretiyle, söz konusu ifadelerin mahiyetine dair ağır basan sonuçların belirlenmesi hedeflenmiştir.
Anahtar Kelimeler: Arap dili, Kelime mahiyeti, Fiil, Mâzî, İhtilaf.

Anahtar Kelimeler

Arap dili , Kelime mahiyeti , Fiil , Mâzî , İhtilaf

An Analysis of the Ontological Problematic of Some Past Tense Verbs in the Arabic Language

https://izlik.org/JA88ZC96XA

Öz

The Arabic language is one of the richest languages in the world. Naturally, the subjects discussed have a wider place compared to other languages, and there have been disagreements about various grammatical issues among both language schools and individual linguists, as well as disagreements about the nature of some past verbs. In this context, there have been disagreements between the nominal and past verbs in some words, and between the verbal and past verbs in others. In this study, the expressions نعم, بئس, عسى, ليس, ما انصره, حاشا, لا جرم, شتان, هيهات and لات, which are discussed in terms of their nature, have been analyzed within the framework of the disagreements mentioned. In this study, while examining the expressions, firstly the different views on the expressions were given, then the evidence on which these views were based was given, then the mutual rejections, if any, were
discussed, and finally the views were evaluated and the view that was closer to acceptance was tried to be touched upon. On the other hand, not only the conflicts between the schools but also the conflicts that arose among individual linguists were discussed. By comparing the relevant views and the evidence belonging to these views, an attempt was made to determine the overriding conclusions about the nature of the expressions in question.

Anahtar Kelimeler

Arabic language , Word nature , Verb , Past , Conflict

Kaynakça

• Ahfeş, E. H. (1990). Me‘âni’l-Kur’ân (thk. H. M. Kura‘a). Kahire: Matbaatu’l-Medenî.
• Asme‘î, E. S. (1993). Kitâbu’l-Asme‘iyyât. Mısır: Dâru’l-Maârif.
• Aynî, B. (2010). el-Mekâsidu’n-Nahviyye (thk. A. M. Fahir). Kahire: Dâru’s-Selâm.
• Bağdâdî, A. b. (1997). Hizânetü’l-Edeb (thk. A. M. Harun). Kahire: Mektebetu’l-Hânci.
• Bâkûlî, Ebû’l-Hasan. (t.y). İ’râbu’l-Kur’ân, Kahire, Dâru’l-Kitâbi’l-Misrî.
• Ceyş, N. (2007). Temhîdu’l-Kavâ‘id (thk. A. M. Fahir ve diğerleri). Mısır: Dâru’s-Selâm.
• Dayf, Ş. (t.y.). el-Medârisu’n-Nahviyye. Dâru’l-Maârif.
• Dğan, Y. (2007). Arapça’da Kelime Yapısı Açısından Tartışılan Câmid Fiiller ve Câmidlik Sebepleri. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. C. VI, s. 59-99.
• Enbârî, E. B. (1999). Esrâru’l-Arabiyye. Beyrut: Dârü’l-Erkam.
• Enbârî, E. B. (2003). el-İnsâf fî Mesâili’l-Hilâf Beyne’n-Nahviyyîn ve’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye.
• Endelusî, E. H. (1997–2024). et-Tezyîl ve’t-Tekmîl (thk. H. Hindâvî). Dımaşk: Dâru’l-Kalem.
• Endelusî, E. H. (1998). İrtişâfu’d-Darab min Lisâni’l-‘Arab (haz. O. Muhammed). Kahire: Mektebetu’l-Hancî.
• Ezherî, H. (2000). Şerhu’t-Tasrîh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Ezherî, H. (t.y.). et-Tasrîh bi Madmûni’t-Tevdîh. Kahire: Matbaatu’l-İsâ’l-Halebî.
• Fâridî, Ş. (2018). Şerhu’l-Fâridî (haz. Ebû Kumeyt & M. M. el-Hatîb). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Fârisî, E. A. (1987). el-Mesâilu’l-Halebiyyât (thk. H. Hindâvî). Dımaşk: Dâru’l-Kalem.
• Fârisî, E. A. (1993). el-Hucce li’l-Kirââti’s-Seb‘ (thk. B. Kahveci). Beyrut: Dâru’l-Me’mûn.
• Ferrâ’, E. Z. Y. b. Z. b. A. el-Absî. (t.y.). Meʿâni’l-Ḳurʾân (thk. A. Y. en-Necâtî & M. A. en-Neccâr). Mısır: Dâru’l-Misriyye. Feyâz, S. (t.y.). en-Nahvu’l-‘Asrî. Mısır: Merkezu’l-Ehrâm.
• Galâyînî, M. (2005). Câmi‘u’d-Dûrusi’l-‘Arabiyye. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye.
• Hasân b. Sâbit. (1994). Dîvânu Hassân b. Sâbit. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Hasaneyn, A. A. M. (2010). El-Muhtelef fî ismiyyetihi ve f’iliyyetihi ve harfiyyetihi. Corja, Arap Dili Fakültesi Dergisi, C.V, s. 445–465.
• Hudarî, M. b. M. (2003). Hâşiyetu’l-Hudarî. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
• İbn Cinnî, E. F. O. (t.y.). el-Hasâis (thk. M. A. en-Neccâr, 4. bs.). Kahire: el-Heyetu’l-Mısriyye.
• İbn Hişâm, C. (t.y.). Evzahu’l-Mesâlik (thk. M. M. Abdulhamid). Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye.
• İbn Hişâm, C. (t.y.). Muğni’l-Lebîb ‘an Kütübi’l-E‘ârib (thk. M. M. Abdulhamid). Beyrut: Dâru’ş-Şam li’t-Turâs.
• İbn Hişâm, C. (t.y.). Şerhu Katri’n-Nedâ ve Belli’s-Sedâ (thk. M. M. Abdulhamid, 11. bs.). Mısır: el-Mektebetu’t-Ticâriyyetu’l-Kübrâ.
• İbn Manzûr, M. (1993). Lisânu’l-Arab (3. bs.). Beyrut: Dâru Sadr.
• İbn Verrâk, M. b. A. (1999). İlelu’n-Nahv (thk. M. C. M. Derviş). Riyad: Mektebetu’r-Reşîd.
• İbn Hâcib, E. A. O. (t.y.). el-İzâh fi Şerhi’l-Mufassal (thk. M. B. el-Alîlî). Irak: İhyâu’t-Turâsi’l-İslâmî.
• İbn Şecerî. (1992). Emâlî İbni’ş-Şecerî (thk. M. M. et-Tanahî). Mısır: Matbaatu’l-Medenî.
• İbnü’l-Habbâz, A. b. el-H. (2007). Tevcîhu’l-Luma’ (thk. F. Z. Muhammed). Mısır: Dâru’s-Selâm.
• Îd, M. (1971). en-Nahvu’l-Musaffâ. b.y.: Mektebetu’ş-Şebâb.
• İşbilî, E. H. U. (1985). el-Mulahhas fî Dabti Kavânîni’l-Arabiyye (thk. A. b. S. el-Hakemî). b.y.: y.y.
• Mâlekî, A. b. A. (2002). Resfu’l-Mebânî. Dimaşk: Dâru’l-Kalem.
• Mâlikî, H. b. H. b. Ş. (2003). Mâ uhtulife fî İsmiyyetihi ve Fi’liyyetihi ve Harfiyyetihi (Doktora tezi). Ümmü’l-Kurâ Üniversitesi, Arap Dili Fakültesi, Mekke.
• Meylânî, B. M. b. A. b. H. (2017). Şerhu’l-Muğni fi’n-Nahv. İstanbul: İrşad Kitabevi.
• Muhaysin, M. S. (1984). el-Kırâât ve Eseruhâ fî ‘Ulûmi’l-Arabiyye. Kahire: Mektebetu’l-Kuliyyâti’l-Ezheriyye.
• Murâdî, H. (1992). el-Cena’d-Dânî fi Hurûfi’l-Me‘ânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Murâdî, T. (2001). Tevdîhu’l-Makâsid ve’l-Mesâlik. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî.
• Nahhâs, E. C. (1409 H.). İ’râbu’l-Kur’ân. Mekke: Câmiatu Ümmü’l-Kurâ.
• Neccâr, M. A. (1999). Diyâu’s-Sâlik ilâ Evdahi’l-Mesâlik. Beyrut: Müessesetu’Risâle.
• Özalp, M. S. (2016). Arap Dilinde İsim-Fiil ve Câmid-fiiller. Bursa: Emin Yayınları.
• Sâfî, M. (1995). el-Cudûl fî İ’râbi’l-Kur’ân. Dimaşk: Dâru’r-Raşid.
• Sîbeveyhi. (1982). el-Kitâb. Beyrut: Meektebetu’l-Hancî.
• Sîrâfî, E. S. (2008). Şerhu Kitâbi Sîbeveyhi (thk. A. H. Mehdelî & A. S. Ali). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’İlmiyye.
• Suyûtî, C. (1998). Hem‘u’l-Hevâmi’ fî Şerhi Cem‘i’l-Cevâmi’ (thk. A. Şemsuddin). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’İlmiyye.
• Sübki, T. (2004). el-İbhâc fî Şerhi’l-Minhâc (thk. A. C. ez-Zemzemî). Dubai: Dâru’l-Buhûs li’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye.
• Şâtıbî, İ. b. M. b. M. el-L. (2007). Şerhu Elfiyyeti İbn Mâlik (thk. Komisyon). Mekke: Ma’hedu’l-Buhûsi’l-İlmiyye.
• Şurrâb, M. H. (2007). Kitâbu Şerhi’ş-Şevâhidi’ş-Şi’riyye fi Ummâti’l-Kütübi’n-Nahviyye. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle.
• Ukberî, E. B. (1986). et-Tebyîn ‘an Mezâhini’n-Nahviyyîn ve’l-Basriyyîn ve’l-Kûfiyyîn. Beyrut: Dâru’l-Mağribi’l-İslâmî.
• Ukberî, E. B. (1995). el-Lübâb fî ‘İleli’l-Binâi ve’l-İ‘râb. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
• Ukberî, İ. B. (1984). Şerhu’l-Luma’ (thk. F. Faris). Küveyt: Yayınevi belirtilmemiş.
• Üşmûnî, A. b. M. b. Î. b. Y. (1998). Şerhu Üşmûnî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’İlmiyye.
• Zeccâc, E. İ. (1988). Me‘âni’l-Kur’ân. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb.