Benzer Yollar, Benzer İdealler, Farklı Sonlar: Otobiyografik Özellikte İki Anlatının Karşılaştırılması

Yıl 2026, Cilt: 10 Sayı: 1, 109 - 124, 25.03.2026

Hatice Sönmez Şen

https://doi.org/10.31465/eeder.1812222

https://izlik.org/JA29PE26DZ

Öz

Mizancı Murad ve Ahmet Hikmet, birbirlerinden farklı edebiyat çevrelerinde yer almış yazarlardır. Mizancı Murad, yenileşmenin ilk dönemi içerisinde yer alırken Ahmet Hikmet ilk eserlerini Servet-i Fünûn nesliyle birlikte verir ve sonraki dönemlerde de yazın faaliyetlerini yürütür. Farklı türlerde eserleri bulunan iki yazar da edebiyatı sosyal faydaya araç için kullanmışlardır. Mizancı Murad, Osmanlıcı-İslamcı düşünceye yakınken Ahmet Hikmet ise milliyetçi bir anlayışı İslami duyarlılıkla benimsemiştir. İki yazar da devletin idari yapısında gördükleri aksaklıkları ve bunlara kendilerince buldukları çözümleri eserlerinde kaleme almışlardır. Edebiyatın bu iki yazar tarafından araçsallaştırılması otobiyografik özellikleri bulunan, çalışmaya konu olarak seçtiğimiz eserlerinde de ortaya çıkar. Yazarların sözünü emanet ettiği kahramanlar Mansur ve Turhan idealleri için çıktıkları yolculukta yazarların hayat tecrübelerinden ve toplumsal hayata dair fikirlerinden de izler taşır. İki eserde de yabancı hayranlığı, kültürün korunması, dilin doğru kullanımı, toplumsal hayattaki yozlaşmalar ve buna çarenin doğru bir eğitimle verileceği fikri üzerinde durulur. Farklı dönemlerde kaleme alınmalarına rağmen kahramanların yolculuğa çıkışları, amaçları, idealize edilmeleri gibi benzerlikleriyle Turhan üzerinde bir Mansur tesiri olabilir. Mansur, belli bir başarıya ulaşırken Turhan bu uğurda kendini, yolunu kaybeder. Bu çalışmanın amacı otobiyografik özellikler taşıyan Mizancı Murad’ın Turfanda mı Yoksa Turfa mı? romanıyla Müftüoğlu Ahmet Hikmet’in Turhan Nasıl Çıldırdı? hikâyesini benzerlik ve farklılıklarını karşılaştırmalı olarak ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

Roman , hikâye , otobiyografik anlatı , karşılaştırma , Mansur , Turhan

Etik Beyan

Bu çalışmada bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına uyulduğunu beyan ederim.

Similar Paths, Similar Ideals, Different Endings: A Comparison of Two Narratives with Autobiographical Characteristics

https://izlik.org/JA29PE26DZ

Öz

Mizancı Murad and Ahmet Hikmet are two writers who were part of different literary circles. Mizancı Murad was active during the early period of modernization, while Ahmet Hikmet published his first works during the Servet-i Fünûn period and continued to publish works in subsequent periods. Both writers, who produced works in different genres, used literature as a tool for social benefit. Mizancı Murad was close to Ottoman-Islamic thought, while Ahmet Hikmet embraced a nationalist understanding with Islamic sensitivity. Both writers wrote about the shortcomings they saw in the administrative structure of the state and the solutions they found for them in their different works. The instrumentalization of literature by these two writers is also evident in their autobiographical works. The heroes Mansur and Turhan, to whom the authors entrust their words, carry traces of the authors' life experiences and ideas about social life on their journey for their ideals. Both works focus on admiration for foreigners, the preservation of culture, the correct use of language, corruption in social life, and the idea that the solution to this lies in proper education. Despite being written in different periods, the similarities between the heroes' journeys, their goals, and their idealization suggest that Mansur may have influenced Turhan. While Mansur achieves a certain success, Turhan loses himself and his way in pursuit of this goal. The purpose of this study is to compare Mizancı Murad's autobiographical novel Turfanda mı Yoksa Turfa mı? with Müftüoğlu Ahmet Hikmet's story Turhan Nasıl Çıldırdı? and to reveal their similarities and differences.

Anahtar Kelimeler

Novel , story , autobiographical narrative , comparison , Mansur , Turhan

Etik Beyan

I declare that this study complies with the rules of scientific research and publication ethics.

Kaynakça

• Ahmet Hikmet (1940). Çağlayanlar, İstanbul: Arkadaş Matbaası.
• Ahmet Hikmet (1968). Çağlayanlar, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Ahmet Hikmet (2007). Çağlayanlar (2. baskı), İstanbul: Akvaryum Yayınevi.
• Aksoy, N. (2024). Kurgulanmış Benlikler: Otobiyografi, Kadın, Cumhuriyet, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Akyüz, K. (1995). Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri (1860-1923), İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Anar, T. (2023). Penceremden Ahmet Hikmet Müftüoğlu’nun Resimli Gazete Yazıları, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Aytaç, G. (2013). Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi (3. baskı), İstanbul: Say Yayınları.
• Campbell, J. (2017). Kahramanın Sonsuz Yolculuğu, çev. Gürses, S., İstanbul: İthaki Yayınları.
• Devellioğlu, F. (2003). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat (20. baskı), Ankara: Aydın Kitabevi.
• Emil, B. (1979). Mizancı Murad Bey: Hayatı ve Eserleri, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Enginün, İ. (2017). Mukayeseli Edebiyat (4. baskı), İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Kahraman, Â. (2006). “Müftüoğlu Ahmet Hikmet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 31, s. 413-415. İstanbul: TDV Yayınları.
• Kefeli, E. (2006). “Karşılaştırmalı Edebiyat: Tanım, Yöntem ve İncelemeler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 4 (8), s. 331-350.
• Köker, S. (2019), Bireyselliğin Sunumu Olarak Otobiyografi, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kastamonu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Kastamonu.
• Kushner, D. (1998). Türk Milliyetçiliğinin Doğuşu (1876-1908), çev. Doğan, Z., İstanbul: Fener Yayınları.
• Kürüm, E. (2019). “Mizancı Murad’ın Unutulmuş Bir Eseri ve Edebiyat-ı Ahlâkiye Anlayışı Üzerine”, Türkiyat Mecmuası, C. 29 (2), s. 455-484.
• Mardin, Ş. (2002). Jön Türklerin Siyasî Fikirleri 1895-1908 (9. baskı), İstanbul: İletişim Yayınları.
• Mizancı Murad (1994). Mücahede-i Milliye: Gurbet ve Avdet Devirleri, İstanbul: Nehir Yayınları.
• Mizancı M. Murad (2005). Turfanda mı Yoksa Turfa mı? (2. baskı), Ankara: Akçağ Yayınları.
• Mizancı Murat (2019). Turfanda mı Yoksa Turfa mı?, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Narlı, M. (2009). “Otobiyografi ve Roman/ Otobiyografik Roman”, Turkish Studies, C. 4 (1), s. 901-909.
• Olney, J. (1973). Metaphors of Self, Princeton, NJ: Princeton University Press.
• Özgül, K. (1996). Bîgâne Durmayın Âşinânıza: Müftüoğlu Ahmet Hikmet’in Mektup, Şiir ve Günlükleri, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Öztürk, N. (2006). “Roman ve Otobiyografi Sıradışı Bir Kadının Otobiyografisi ve Kırmızı Karanfıl Ne Renk Solar? Adlı Romanların Otobiyografik Kaynakları Üzerinde Bir İnceleme”, Akademi Günlüğü Toplumsal Araştırmalar Dergisi, C. 1, s. 57-87.
• Parlatır, İ. (2012). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü (5. baskı), Ankara: Yargı Yayınevi.
• Solok, C. K. (2004). Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman I: Tanzimat’tan Meşrutiyet’e Kadar (1859-1919), İstanbul: Dünya Kitapları.
• Şemseddin Sami. (2013). Kâmûs-ı Türkî (7. baskı), İstanbul: Kapı Yayınları.
• Şimşek, T. (2005). “Roman Hakkında”, İçinde M. M. Mizancı, Turfanda mı Yoksa Turfa mı? s. 9-18, Ankara: Akçağ Yayınları.
• Tansel, F. A. (1951). “Ahmet Hikmet Müftüoğlu Hayatı ve San’atı”, Türkiyat Mecmuası, 9, s. 1-45.
• Tansel, F. A. (1952). “Mizancı Mehmed Murad Bey”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, C. 2(3), s. 67-88.
• Tevetoğlu, F. (1986). Müftüoğlu Ahmet Hikmet: Hayatı ve Eserleri, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tokgöz, A. İ. (2020). Matbuat Hatıralarım, Ankara: Çolpan Kitap.
• Uçman, A. (2005). “Mizancı Murad”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 30, s. 280-282, İstanbul: TDV Yayınları.
• Üçler, F. (2023). Türk Edebiyatında Otobiyografik Roman (1860-2000), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul.
• Yazıcı, N. (2006). “Türk Edebiyatında Otobiyografi”, Türkbilig, S. 11, s. 189-217.
• Wellek, R.; Warren, A. (2021). Edebiyat Teorisi (7. baskı), çev. Huyugüzel, Ö.F., İstanbul: Dergâh Yayınları.