Eşiksellik ve Komünitas Kavramları ile Lütfi Kaleli’nin Görgü Romanındaki Alevi Ritüellerine Bakış

Öz

Eşiksellik ve komünitas kavramları, W. Turner tarafından geliştirilen ve geçiş ritüellerini açıklamak için başvurulan bir teoriyi ifade eder. Ritüelleri ayrılma aşaması, eşik dönemi ve tekrar bir araya gelme şeklinde üç aşamaya ayıran Turner; eşik evreye odaklanır. Bu aşamadaki katılımcıların ortak özellikler gösterdikleri, kötülüklerden arındıkları, kendi aralarında dayanışma içerisine girdikleri ve bir komünitas oluşturdukları sonucuna ulaşır. Bu çalışma Lütfi Kaleli’nin Görgü romanındaki Alevi ritüellerine Turner’ın geçiş ritüelleriyle bakmayı amaçlamaktadır. Çalışmada doküman analizi yöntemi kullanılmış, Görgü romanı ritüel odaklı olarak okunup fişlenmiştir. Daha sonra ise tespit edilen ritüellerin Turner’ın teorisiyle açıklanıp açıklanamayacağı sorgulanmıştır. Çalışma sonucunda romandaki birçok ritüelin Turner’ın ifade ettiği eşiksel evrede gerçekleştiği ve katılımcıları bir sonraki evre olan toplumla/grupla birleşmeye/bütünleşmeye hazırladığı tespit edilmiştir. Örneğin cemlerdeki bir araya gelmenin komünitas olarak değerlendirilebileceği; cem ayinlerindeki saz, semah, musahiplik, lokma sunumu vb. birçok ritüelin eşik evrede katılımcıları arındırma, dayanışma içerisine sokma, kutsala ulaştırma, statüsüzleştirme ve bir üst evreye hazırlama gibi işlevler üstlendiği görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Eşiksellik
• Komünitas
• Turner
• Ritüel
• Görgü
• Alevilik

A Look at the Alevi Rituals in Lütfi Kaleli's Novel Görgü with the Concepts of Liminality and Communitas

Öz

The concepts of liminality and communitas refer to a theory developed by W. Turner and used to explain rituals of transition. Turner, who divides rituals into three stages as the separation stage, the liminal period, and reunion, focuses on the liminal stage. He concludes that the participants in this stage display common characteristics, are purified from evil, enter into solidarity among themselves, and form a communitas. This study aims to examine the Alevi rituals in Lütfi Kaleli's novel Görgü through Turner's rituals of transition. The study used the document analysis method, and the novel Görgü was read and mapped from a ritual-focused perspective. Then, it was questioned whether the identified rituals could be explained by Turner's theory. As a result of the study, it was determined that many rituals in the novel take place in the liminal stage mentioned by Turner and prepare the participants for the next stage, unification/integration with the society/group. For example, the coming together in cem rituals can be considered communitas; it has been observed that many rituals in the Cem rituals such as saz, semah, musahiplik, lokma presentation etc. undertake functions such as purifying the participants in the threshold stage, bringing them into solidarity, reaching the sacred, de-statifying them and preparing them for the next stage.

Anahtar Kelimeler

• Liminality
• Communitas
• Turner
• Ritual
• Görgü
• Alevism

Kaynakça

1. Akçakmak, H. B. (2021). “Eşiksellik ve Komünitas Kavramları ile Cem Ritüelinde Müzik Kullanımına Bakış”, MSGSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 2 (24), s. 739-751.
2. Coşkun, G. (2022). “Alevilikte Cem ve Semah’ın Kaynağı Olarak Görülen Miraç Hadisesi ve Kırklar Cemi”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 103, s. 187-203.
3. DABF (2008). Alevi-Bektaşi İnancının Esasları, Danimarka: Danimarka Alevi Birlikleri Federasyonu.
4. Dedekargınoğlu, H. (2010). “Dünkü ve Bugünkü Alevilik”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 56, s. 325-348.
5. Dedekargınoğlu, H. (2014). “Muharrem ve Aşure”, Hünkâr Alevilik Bektaşilik Akademik Araştırmalar Dergisi, Haziran, s. 31-48.
6. Dedekargınoğlu, H. (2016). “Dede Garkın Ocağı’nda Musahiplik Uygulaması Örneği”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 78, s. 91-112.
7. Dikmen, Ö. (2025). Cumhuriyet Sonrası Türk Romanında Alevilik İnancının Yansımaları, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Erzincan.
8. Ersal, M. ve Görgülü E. D. (2017). “Yemekten Ritüel Yaratmak: Alevi İnanç Sisteminde Yemek Kültü”, Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 16, s. 139-199.

9. Erseven, İ. C. (2005). Çağdaş Türk Romanı ve Öyküsünde Aleviler, İstanbul: Alev Yayınları.
10. Gölpınarlı, A. (1963). Mevlevi Âdâb ve Erkânı, İstanbul: İnkılap ve Aka Kitabevi.
11. Güven, U. Z. (2018). “Kültür, Gündelik Hayat ve Teatrallik İlişkisi Açısından Performans Antropolojisi”, Anthropology, (36), s. 103-123.
12. Harmancı, M. ve Otyakmaz, A. H. (2023). “COVID-19 Salgınına Yönelik Alternatif Şifa Arayışında Kutsal Mekân Ziyareti: Yuşa Türbesi Örneği”, Folklor/Edebiyat, 114, s. 533-551.
13. Kaleli, L. (1972). Görgü, İstanbul: Yörük Matbaası.
14. Kaplan, M. (2006). Nesillerin Ruhu, İstanbul: Dergâh Yayınları.
15. Kaptan, V. (2025). “Performans Teori Bağlamında Cem Ritüellerindeki Miraçlama Bölümünün İcrası ve Zakirlik İlişkisi (Ergene Cemevi Örneği)”, Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(35), s. 105-118.
16. Keleş, E. (2025). Eline, Beline, Diline Sahip Olma Bilinci. https://www2.diyanet.gov.tr/DinHizmetleriGenelMudurlugu/VaazProjeleri/Eline,%20Beline,%20Diline%20Sahip%20Olma%20Bilinci.pdf. Erişim tarihi: 30.05.2025.
17. Kınlı, H. D. ve Yükselsin, İ. Y. (2016). “Eşikler, Müzikler ve Liminalite: Profesyonel Roman Müzisyenler ve Bergama Yöresi Evlilik Ritüellerindeki Liminal Rolleri”, International Journal of Human Sciences, 13(1), s. 375-399.
18. Küçükaksoy, M. E. (2017). “Müziğin Performans Sürecindeki ‘Sihirli Birliktelik’: Müzikal Komünitas”, Rast Musicology Journal, 5(3), s. 1732-1744.
19. Özbilgin, Z. (2011). “Alevilikte Düşkünlük”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 60, s. 411-414.
20. Özbudun, S. ve Uysal, G. (2012). 50 Soruda Antropoloji, İstanbul: Bilim ve Gelecek Kitaplığı.
21. Özbudun, S.; Şafak, B.; Altuntek, S. (2005). Antropoloji: Kuramlar/Kuramcılar, Ankara: Dipnot Yayınları.
22. Özdemir, C. (2018). “Alevi-Bektaşi Kültüründe ‘Lokma’ Geleneği”, IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Ankara: Hacı Bayram Veli Üniversitesi, s. 247-264.
23. Parın, K. (2020). “Lütfi Kaleli”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kaleli-lutfi. Erişim tarihi: 30.05.2025.
24. Rençber, F. (2013). “Anadolu Aleviliğinde Görgü Cemi: Adıyaman Örneği”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 34, s. 197-231.
25. Rençber, F. (2014). “Adıyaman Alevîlerinde Türbe veya Yatır Ziyareti”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 71, s. 209-220.
26. Sarkın, M. U. (2014). Türk Romanı ve Öyküsünde Alevilik-Bektaşilik, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi: Tokat.
27. Timur, K. (2009). “Tanzimat Dönemi Türk Romanında Din Duygusu ve İnançlar”, Turkish Studies, 4, s. 2089-2125.
28. Turner, V. (2018). Ritüeller Yapı ve Anti-Yapı, çev. Küçük, N., İstanbul: İthaki Yayınları.
29. Tüncer, E. (2021). “Ritüel, Eşiksellik ve Dayanışma: Çori Bori Ziyaret Evi Örneği”, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(42), s. 25-34.
30. Yılmaz, S. (2020). “Sahne Sanatlarının Eşikselliği: Geçiş Ritüelleri Bağlamında Bir Alan Araştırması”, Conservatorium, 7(1), s. 41-56.