Manzum Osmanlı Hac Seyahatnamelerinde Kudüs

Öz

Türk edebiyatında, muhtelif saiklerle yola çıkan seyyahların gezip gördüğü yerler hakkında bilgi verdiği seyahatname türü metinlerin yazımına rağbet edilmiştir. Hacca gitmek maksadıyla kafileye katılan bazı Osmanlı şair ve nasirleri, bu seyahatlerini anlatan eserler kaleme almışlardır. Önemli bir yekûn tutan bu metinler temelde iki tür içerisinde değerlendirilir. Hac kaidelerinin anlatıldığı eserlere menâsik-i hac, gidilen menzillerin bahse konu edildiği metinlere de menâzil-i hac adı verilir. Her iki türdeki metinler incelendiğinde bazı seyyahların hac yolculuğu esnasında Kudüs’e uğradığı görülmektedir. Kudüs hem İslamiyet hem de diğer semavi dinler için önemli bir şehirdir. Tespit edebildiğimiz kadarıyla Kudüs hakkında Ahmed Fakîh (öl.?) başta olmak üzere Esîrî (öl. 16. yy.), Nihânî (öl.?) ve Servet (öl.?) bazı bilgileri nazım formunda nakletmişlerdir. Şairlerin özellikle Kudüs’teki kutsal yerler arasında Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-sahre’yi daha detaylı tanıttığı görülmektedir. Halka bilgi vermek amacıyla yazılan bu eserlerde sade bir anlatım tercih edilmiştir. Farklı dönemlerde yaşamış şairlerin verdiği bilgiler Kudüs’teki ziyaret yerlerinin tarihî durumunu ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. Osmanlı Dönemi’nde yaşamış şair seyyahların eserlerindeki bu anlatılar, hatırat niteliğini aşan ve gidilen yerlerin okuyucuların zihninde canlandırılmasını sağlayan bilgiler barındırması açısından birer vesika hüviyetindedir. Bu yazıda, Osmanlı Dönemi’nde hac seyahati sırasında Kudüs’e uğrayan şair seyyahların bu menzille ilgili verdiği bilgiler ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Hac
• Osmanlı
• Seyahatname
• Kudüs
• Manzum

Jerusalem In Verse-Form Ottoman Hajj Travelogues

Öz

In Turkish literature, travelogues written by travelers who set out for various reasons and described the places they visited have gained popularity. Some Ottoman poets and prose writers who joined these caravans wrote works describing their travels. These works, which are quite numerous, are mainly categorized into two types: texts that explain the rules and rituals of Hajj are called menâsik-i hacc, while those that describe the stations and stops along the route are called menâzil-i hacc. One of the locations mentioned by many travelers in both types is Jerusalem. Jerusalem is a significant city not only for Islam but also for other major religions. As far as we can determine, Ahmed Fakîh (d.?), Esîrî (d. 16th century), Nihânî (d.?) and Servet (d.?) narrated some information about Jerusalem in verse. These works, generally written to inform the public, adopt a straightforward and accessible language. The information provided by poets from different periods is significant in revealing the historical state of Jerusalem’s pilgrimage sites. The narratives of Ottoman-era poet-travelers go beyond the function of personal memoirs; they serve as documentary records, offering vivid portrayals of the places visited and allowing readers to visualize them clearly. This article focuses on the information provided about Jerusalem by poet-travelers who visited the city during their Hajj journeys in the Ottoman period.

Anahtar Kelimeler

• Classic Turkish Literature
• Hajj
• Ottoman
• Travelogue
• Jerusalem
• Verse

Kaynakça

1. Altınışık, M. E. (2023), “Nihânî’nin Manzum Hac Seyâhatnâmesi”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, C. 1, s. 715- 736.
2. Altınova, M. (2018). “Klasik Türk Şairlerinin Dilinden Kudüs ve Mescid-i Aksâ”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, C. 2/2 s. 138-158.
3. Avcı, C. (2002). “Kudüs/Fethedilişinden Haçlı İstilasına Kadar”. DİA. C. 26, s. 327-329.
4. Aydemir, A. (2006). İslâmî Kaynaklara Göre Peygamberler. Ankara: TDV Yayınları.
5. Bahtî. Menâsikü’l-hacc. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi, 123, vr. 1b-40a.
6. Cankurt, H. (2021). “Seyyid Hasan Rızâyî el-Aksarâyî”. E-Aksaray Ansiklopedisi, 2026. https://e-sehir.aksaray.edu.tr/2021/08/19/seyyid-hasan-rizayi-el-aksarayi/ Erişim tarihi: 04.01.2026.
7. Coşkun, M. (2002). Manzum ve Mensur Osmanlı Hac Seyahatnameleri ve Nâbî’nin Tuhfetü’l- Harameyn’i. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
8. Coşkun, Y.; Velioğlu, M. (2017). Na’îmî Fezâ’il-i Kuds. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.

9. Donuk, S. (2017). “Servet Mahlaslı Bir Şaire Mâl Edilen Manzum Bir Hac Seyahatnâmesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, C. 41 s. 13-38.
10. Eroğlu, Ş. (2022). “Tarihi Bir Vesika Olarak Hac Seyahatnameleri: Moralı Bahtî’nin ‘Manzûme fî-Menâsiki’l-Hacc’ Örneği”. XVIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
11. Eroğlu, Ş. (2022). Osmanlı’da Hac Kültürünün Dolaşımında Hac El Yazmaları: Nebzetü’l-Menâsik Mekke Medine Kudüs. Ankara: Atlas Kitap.
12. Harman, Ö. F. (2002). “Kudüs”. DİA. C. 26, s. 323-326.
13. Hasan Rızâyî (1074/1664). Tuhfetü’l-menâzil. Cambridge Üniversitesi Kütüphanesi Or. 662(8).
14. Karga G., B. (2018). “XVII. Yüzyılda Kudüs’te Olmak: Hıfzî’nin Kudüs İzlenimleri”. İsrailiyat: İsrail ve Yahudi Çalışmaları Dergisi, C. 2, s. 132-145.
15. Kaya, Ö. E. (2022). “Menzilnâmeler Üzerine Bir Literatür Değerlendirmesi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi C. 20/40, s. 401-418.
16. Kolbaş, O. (2023). Ahmet Fakîh Kitâbu Evṣâfii'l-Mesâcidi'ş-Şerîfe. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Yayınları.
17. Kolbaş, O. (2021). Esîrî’nin Hüsâm-nâme Adlı Manzum Hac Seyahat-nâmesi (İnceleme- Metin Tenkidi-Nesre Çeviri-Açıklamalar-Sözlük-Özel Adlar Dizini, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul.
18. Küçük, A. (1992). “Beytülahm”. DİA. C. 6, s. 86-88.
19. Mazıoğlu, H. (1974). Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe. Ankara: TDK Yayınları.
20. Oktay, A. (2018). “Kudüs Tasvirleri: Kitâbu Evṣâfiı Mesâcidi’ş-Şerîfe ve Tuhfetü’l-Harameyn Örnekleri”, Mukaddime C. 9/1, s. 111-132.
21. Öztürk, M. (2017). “Türk Edebiyatında Kudüs Teması”. Journal of Islamicjerusalem Studies C. 17/2, s. 39-57.
22. Seydi, K. (2023). “Türk Edebiyatında Menâzil-i Haclar ve Kadrî’nin “Menâzilü’t-Tarîk ilâ Beytillâhi’l-Atîk”. Turkish Academic Research Review, C. 8/1, s. 110-137.
23. Tezcan, S. (2020). “Seyahatnamelerde Kudüs”, Huzuru Bekleyen Şehir Kudüs. ed. Aydınlı, O., İstanbul: İlim Yayma Vakfı Yayınları.
24. Yazıcı, H. (2009). “Seyahatnâme”, DİA, C. 37, s. 9-11.
25. Yıldırım, B. (2023). Müslüman Seyyahlara Göre Kudüs (Nâsır-ı Hüsrev, İbn Battûta, Evliya Çelebi Ve Şiblî Nu‘Mânî Örneği). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü: Bursa.
26. Yılmaz, B. F. (2018). Hac Menzilnamelerinde Osmanlı Şehirleri. İstanbul: Simurg Yayınları.